Choroby przenoszone przez owady narastający problem

WIECZOREM w jednym z południowoamerykańskich domów matka z czułością układa synka do snu. Gdy zapadają ciemności, ze szczeliny w suficie wysuwa się błyszczący czarny pluskwiak długości około trzech centymetrów zwany całującą pluskwą. Spada na buzię śpiącego malucha i prawie niewyczuwalnie nakłuwa jego delikatną skórę. Pije krew i wydala pełen zarazków kał. Przez sen chłopiec, drapiąc się po twarzy, wciera te zakażone odchody w rankę powstałą po ukąszeniu.

W rezultacie dziecko nabawia się choroby Chagasa. Po upływie tygodnia lub dwu dostaje wysokiej gorączki i puchnie. Jeśli przeżyje, pasożyty mogą przeniknąć do tkanek i zaatakować układ nerwowy, serce oraz inne narządy wewnętrzne. Czasami symptomy choroby ujawniają się dopiero po 10—20 latach. Wtedy jednak u chorego może dojść do uszkodzenia układu pokarmowego, zapalenia opon mózgowych lub mózgu, a nawet do śmierci wskutek niewydolności mięśnia sercowego.

To fikcyjne opowiadanie realistycznie pokazuje, w jaki sposób bywa przenoszona choroba Chagasa. Taki pocałunek śmierci zagraża milionom mieszkańców Ameryki Łacińskiej.

Wielonożni towarzysze człowieka

„Większość chorób wywołujących u człowieka gorączkę powodują mikroorganizmy przenoszone przez owady” — informuje Encyclopædia Britannica. Owadami ludzie powszechnie nazywają nie tylko stworzenia o trzech parach odnóży — na przykład muchy, pchły, komary, wszy czy chrząszcze — ale także te z czterema parami odnóży, między innymi kleszcze i roztocze. Wszystkie takie organizmy naukowcy określają mianem stawonogów. Ten najliczniejszy typ w świecie zwierząt obejmuje co najmniej milion gatunków.

Zdecydowana większość owadów nie szkodzi człowiekowi, a niektóre są bardzo pożyteczne. Bez nich mnóstwo roślin i drzew, dostarczających pożywienia ludziom i zwierzętom, nie zostałoby zapylonych ani nie wydałoby owoców. Pewne owady pomagają w utylizacji odpadów. Wiele żywi się wyłącznie roślinami, a niektóre zjadają innych przedstawicieli stawonogów.

Oczywiście istnieją też owady, które irytują zarówno ludzi, jak i zwierzęta, ponieważ boleśnie kąsają lub po prostu gromadzą się wokół nich całymi chmarami. Zdarza się również, że niszczą zbiory. Ale co gorsza, pewne gatunki roznoszą śmiercionośne zarazki. Choroby przenoszone przez owady „od XVII wieku do początku XX spowodowały więcej zachorowań i zgonów niż wszystkie inne czynniki razem wzięte” — oświadczył Duane Gubler z amerykańskiego Ośrodka Profilaktyki i Zwalczania Chorób.

Obecnie co szósta osoba na świecie jest zakażona zarazkami przenoszonymi przez owady. Choroby wywoływane w ten sposób nie tylko ściągają na ludzi cierpienia, ale też ogromnie obciążają finansowo społeczeństwa najuboższe, zwłaszcza w krajach rozwijających się. Nawet jedna epidemia bywa bardzo kosztowna. Zaraza, która wybuchła w 1994 roku na zachodzie Indii, pochłonęła miliardy dolarów z funduszy lokalnych i zagranicznych. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dopóki najbiedniejsze kraje nie uporają się z takimi problemami, dopóty nie zrobią postępu pod względem gospodarczym.

Jak owady przyprawiają nas o chorobę

Owady roznoszą zarazki na dwa sposoby. Po pierwsze — mechanicznie. Tak jak ludziom zdarza się na butach wnieść brud, tak „muchy domowe przenoszą na swoich odnóżach miliony drobnoustrojów, które w dużych ilościach wywołują choroby” — wyjaśnia Encyclopædia Britannica. Mogą na przykład przenieść zarazki z odchodów na jedzenie i picie, narażając ludzi na takie wyniszczające choroby, jak tyfus, czerwonka czy cholera. Muchy przyczyniają się też do rozprzestrzeniania jaglicy, będącej obecnie główną przyczyną ślepoty. Dochodzi wtedy do bliznowacenia rogówki — przezroczystej zewnętrznej błony gałki ocznej, przylegającej do tęczówki. Na całym świecie cierpi na tę chorobę jakieś pół miliarda osób.

Udział w mechanicznym roznoszeniu zarazków najprawdopodobniej mają również karaluchy, które dobrze się rozwijają w brudzie. Poza tym zdaniem naukowców niedawny gwałtowny wzrost zachorowalności na astmę, szczególnie wśród dzieci, ma związek z alergią na te owady. Na przykład piętnastoletnią Ashley całymi nocami męczyły silne ataki duszności. Kiedy lekarka już miała ją osłuchać, spod bluzki dziewczynki wypadł karaluch i przebiegł po leżance.

Zarazki przenoszone wewnątrz organizmów

Owady przenoszą też wirusy, bakterie lub pasożyty wewnątrz swoich organizmów i przekazują je przez ukąszenie albo w inny sposób. Stosunkowo niewiele gatunków owadów naraża przez to ludzi na groźne choroby. Na przykład na ziemi żyje około 2500 gatunków komarów, ale tylko widliszek przenosi zarazki malarii — po gruźlicy najbardziej śmiertelnej choroby zakaźnej.

Jednakże inne komary również mogą zarazić rozmaitymi chorobami. Jak podano w pewnym raporcie WHO, „ze wszystkich owadów przenoszących choroby najgroźniejsze są komary. Rozprzestrzeniają malarię, dengę i żółtą febrę, wskutek czego każdego roku umiera kilka milionów ludzi, a setki milionów choruje”. Malaria stanowi niebezpieczeństwo co najmniej dla 40 procent populacji i podobnej grupie zagraża denga. Oczywiście w wielu rejonach świata można się nabawić obu tych chorób.

Naturalnie zarazki żyją nie tylko w organizmach komarów. Muchy tse-tse są przenosicielami pierwotniaków wywołujących śpiączkę afrykańską. Dotyka ona setki tysięcy osób i zmusza całe społeczności do opuszczenia żyznych terenów. Pasożytami zarażają ludzi również czarne meszki. W następstwie tego rozwija się onchocerkoza (ślepota rzeczna), która pozbawiła wzroku setki tysięcy Afrykanów. Z kolei muchówki mogą być rozsadnikami pierwotniaków wywołujących leiszmaniozy. Są to choroby powodujące kalectwo, zniekształcenia, a często także śmierć, które na całym świecie dotykają miliony ludzi w różnym wieku. A wszechobecne pchły przenoszą tasiemce oraz zarazki tularemii, zapalenia mózgu, a nawet dżumy, nazywanej czarną śmiercią. Choroba ta w średniowieczu w ciągu zaledwie sześciu lat zabiła jedną trzecią mieszkańców Europy.

Różnymi odmianami tyfusu można się zarazić od wszy, roztoczy i kleszczy. Te ostatnie w strefie umiarkowanej roznoszą też groźną boreliozę — najczęściej spotykaną w USA i Europie chorobę przenoszoną przez stawonogi. Z badań przeprowadzonych w Szwecji wynika, że migrujące ptaki rozprzestrzeniają kleszcze na odległość tysięcy kilometrów i najprawdopodobniej właśnie w taki sposób pojawiają się nowe ogniska choroby. Jak podaje Encyclopædia Britannica, „kleszcze przenoszą na człowieka więcej chorób niż jakiekolwiek inne stawonogi (z wyjątkiem komarów)”. Pojedynczy osobnik może być rozsadnikiem trzech różnych drobnoustrojów chorobotwórczych i potrafi je przekazać przy pierwszym ukąszeniu!

„Urlop” od chorób

Dopiero w roku 1877 naukowcy udowodnili, że owady są przenosicielami zarazków. Od tamtego czasu na masową skalę podejmuje się działania mające na celu poskromienie lub wyniszczenie tych szkodników. W 1939 roku zaczęto stosować insektycyd o nazwie DDT, wskutek czego w latach sześćdziesiątych poza Afryką choroby przenoszone przez owady nie były już uznawane za główne źródło zagrożenia. Uwagę skupiono przede wszystkim na leczeniu nagłych zachorowań, a zainteresowanie badaniem owadów oraz ich siedlisk zmalało. Wynaleziono nowe lekarstwa i wydawało się, że nauka odkryła cudowny środek na wszelkie dolegliwości. Świat miał „urlop” od chorób zakaźnych. Ale ten urlop szybko się skończył. Dlaczego? Wyjaśnimy to w następnym artykule.

[Napis na stronie 3]

Obecnie co szósta osoba na świecie jest zakażona zarazkami przenoszonymi przez owady

[Ilustracja na stronie 3]

Pluskwiak

[Ilustracja na stronie 4]

Muchy przenoszą zarazki na swoich odnóżach

[Ilustracje na stronie 5]

Wiele stawonogów jest żywicielami zarazków znajdujących się wewnątrz ich organizmu

  Czarne meszki rozprzestrzeniają onchocerkozę

  Komary przenoszą malarię, dengę i żółtą febrę

  Wszy mogą rozsiewać tyfus

  Pchły roznoszą zarazki wywołujące zapalenie mózgu oraz inne choroby

  Muchy tse-tse przenoszą zarazki śpiączki afrykańskiej

[Prawa własności]

WHO/TDR/LSTM

CDC/James D. Gathany

CDC/Dr. Dennis D. Juranek

CDC/Janice Carr

WHO/TDR/Fisher

[Prawa własności do ilustracji, strona 4]

Clemson University - USDA Cooperative Extension Slide Series, www.insectimages.org