?Fë mʋn jɔ ntɛnɩ wú?
?Lahɔ Israɛlë gbo, mabu juman kë edi oonë ëë tenishigbënelë ghë é?
Àlɛ́ Biblënë ahɛ kɔ oonë ëë tenishigbënelënë, gha lɛ́ tenishigbënë kë ebɔ ehʋn-eyi oonelë ghënë esëkpɔ wo. Tenishigbënelë lɛ́ okunë ngiki powu eghʋ̀, kpa lɛ́ okunë ngiki powu eso elɛ bu nfre nfre. Biblënë ghë, kë rú oonelë tenishigbënelë eyi dɔ́ she eki 50. Biblënë ekpa eya elë bu nfre nfrenë kë elɛ oku ntɔnelë ghënë.
Oonelë tenishigbënë lɛ́ okunë ngiki ebɔ cibɩ esɩsɩ enʋn aʋn-nkpɔ. Ebre mbënë kë bɔ́ hɛ́ “tenishigbënë,” gha lɛ́ tenishigbënë kë ebɔ ehʋn-yi oonë ghënë esëkpɔ ëë lɛ́ wo, ese kpa lɛ́ okunë nʋ́n oonë ëë tenishigbë n’yo, óó ngiki ebaba mpo jɛelë jɛelë lɛ bu jɛelë jɛelë lɛnë. Oonë tenishigbënë nɛmbëlɛ esë, oku ologbɔ-logbɔ nhɛn nʋnnʋn ëë ghë, ngiki fannga nhɛn eɔsɛ esɩsɩ gbo.—Néh. 8:1.
Oonelë ëë tenishigbënelë ghë, jɛku nʋ́nnʋn ëë ghë. Ɔɔ tenishigbë ntɛnɩ kë lɛ́lɛ ëë kɩ tenishigbë lɛ, viaɲʋn tenishigbë lɛ. Agheci kë bɔ́ eyi ntɔnë lɔ́ tenishigbë ntɔnelë bunë kë eyiyi gbonë ghëwu.—Soph. 1:10; Jean 5:2.
Oonelë tenishigbënelë lɛ́ okunë ekpi, óó ngiki esɩsɩ edɔ elɛ bu nfre.
Oonë tenishigbënelë ghë, ngiki edi alɔ, kë ewa ehɛ jɔ, kë ekpa ebaba jɔ. Oku ntɔnë ghë, Abrahamë wá hɛ́ eshipatanë bë ebɔ eroro yanë jɔ. Boazë esë hɛ́ kpà jɔ oonelë tenishigbënelë nkpɔ ghë (Gen. 23:10-15, 17, 18; Ruth 4:1, 10). Afuɔgho ntɛnɩ kë awa oonë ghë óó kë gha wú yikinë bë etɩ kelë shi wunë, kë eyi erɛrɛ okunë ngiki powu esɩsɩnë ghë (Juges 19:15-21). Ngiki ekpa eyi oonelë tenishigbënelë ghë álɛ kebë ece oo nda.—2 Sam. 18:24, 25.
Aanɩnɩghɩ esɩsɩ oonelë tenishigbënelë ghë enɩnɩ aa. Kë enɩnɩ aa ngiki kwapowu ngbeɲi. N’yonë, ngiki powu bë eɔsɛ ece jɔnë ngiki sé nɛ́nɛ kelënë lɛ, n’ye aanɩnɩghɩnë bë eba eji aanë shi lɛnë esë (Deut. 21:18-20). Noo ngiki fannga nhɛn ngbeɲi ëë kë ehɛ jɔnë, aanɩnɩghɩnelë elele mɛnsɩ ehɛ jɔnë eyɛ. Àlɛ́ aanɩnɩghɩnelë anɩnɩ aa nkpɔ óó kë aji ëë shinë, oo ngbeɲighɩnë eka elɛ bu kpa-nkpɔ eya n’ye kë tú aa ntɔnë àkpa (Deut. 25:2). Jumannë anɩnɩghɩnelë bë edinë ëë lɛ́ n’ye kebë elɛ bunë sheghë, kelë omunë kebë eta fù yɔghɔ álɛ aghɩnë gbe bë eyɔyɔ kelë.—Deut. 16:18-20; Job 29:7, 11-17.
Oonelë tenishigbenelë ghë, eyikpenë kë edi ecelënë kë ele Israɛelë-aghɩnë kë esasa oonelë tenishigbënelë ndɔnʋn álɛ kebë ebɔ kelë ntɩji eba Ʒoova ghë. Ofo agbaghɩ lɛ, Ʒoova sʋghɩ fannga nhɛn fuɔ lɛ kë ká Ofo nda oonelë tenishigbënelë ghë, noo kë mʋ́n kɔ n’yo ëë ngiki fannga nhɛn bë ce kelë mbë (1 Rois 22:10; Jér. 17:19, 20). Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, ooyanë ngbeɲi ëë Ʒei hɛ́ kɔ Ʒoova rɩ́ Akabë shikwaghɩnë rɔkɔ apʋpʋ ghë (2 Rois 10:8-10). Blengbi Ezekiasë esë sɩ́sɩ ëë sonjaghɩ kpashinelë oonë tenishigbë okunë ngiki kwapowu esɩsɩnë ghë, ë në lé kelë ndɔnʋn álɛ kebë ebɔ kelë ntɩji eba Ʒoova ghë.—2 Chron. 32:6-8.
Biblënë ehɛ kɔ “aɛnshiji tetenë” efuɔ enɛnɛ ee álɛ ngiki bë ece ëë mbë “oonelë teshigbënelë ghë” (Prov. 1:20, 21). Lahɔ Israɛlë gbo, eyikpenë kë dí ecelënë kë só oonelë tenishigbënelë ghë óo ngiki jɔ, kë kpa nɩ́nɩ aanë sheghë. Amɛn, Biblënë ghë ëë Ʒoova aɛnshijinë nʋn. Në sʋghɩnelë ele ngiki ndɔnʋn maɛnnë powu ghë álɛ kebë eviɛ aɛnshiji tete ntɔnë nʋn Biblënë ghënë.