Ifyebo Ififumine mu Mpapulo Shili mu Citabo Citila Muleba Abashipa Ilyo Mule-enda na Lesa ICIPANDE 1
© 2025 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
ICIPANDWA 1
Ale-enda na Lesa
Enoke Ale-enda na Lesa mu Calo Umwali Abantu Abashalepepa Lesa
Mu nshiku sha kwa Enoshe, nalimo imyaka 400 ilyo Enoke ashilafyalwa, “kwalitendeka ukulilila kwi shina lya kwa Yehova.” (Ukutendeka 4:26) Ishina lya kwa Lesa lyalelumbulwa ukufuma fye pa kutendeka kwa lyashi lya bantunse. Kanshi, icatendeke mu nshiku sha kwa Enoshe te kwita pe shina lya kwa Yehova mu citetekelo no kupepa kwa cine. AbaHebere basoma bamo batila Ukutendeka 4:26 kufwile ukubelengwa ati “kwalitendeka no musaalula” nelyo “lyene umusaalula walitendeka.” Abantu nalimo bainike abene ishina lya kwa Yehova nelyo ukulilumbula pa kwita abantu bambi abo balebepekesha ukuti e mo balelandila na Lesa pa kupepa. Nelyo nalimo baleita utulubi ishina lyakwe.
Enoke Ale-enda na Lesa mu Calo Umwali Abantu Abashalepepa Lesa
Kuti twapashanya icitetekelo ca bantunse ba bukapepa. (AbaHebere 13:7) Ni co Enoke ali ne citetekelo e co abombele nga kasesema wa kubalilapo uwali uwa busumino kuli Lesa. Icalo Enoke alimo cali nge fyo cili lelo—mwafulile ulukakala, ububifi, kabili tamwali bukapepa. Lelo Enoke te fyo ali. Ali ne citetekelo ca cine kabili ali ca kumwenako cisuma ica kuipeelesha kwa bukapepa. Ca cine ukuti Yehova amupeele ubukombe bwacindama ubwa kubila ubupingushi, lelo na kabili alimukoseshe pa kuti abile bulya bukombe. Enoke abombele umulimo wakwe no kushipa, kabili Lesa alimusakamene ilyo abalwani bakwe balemukaanya.
w06 10/1 ibu. 19 amapara. 13-14
Ukuba Abashipa pa Mulandu wa Citetekelo na Katiina Kuli Lesa
13 Enoke e muntu wa kwa Lesa na umbi uwaliko ilyo ubuKristu tabulabako, kabili kuli ena kuti twasambililako ifyo cacindama ukuba ne citetekelo no kushipa. Na lintu talatendeka ukusesema, Enoke afwile alishibe ukuti alingile ukuba ne citetekelo no kushipa muli cilya calo cabipa ico aikelemo. Aishibe shani? Pantu Yehova alilandile kale fye mwi bala lya Edene ukuti kukaba ubulwani nangu ulupato pa babombela Lesa e lyo na bantu ba kwa Satana Kaseebanya. (Ukutendeka 3:15) Enoke alishibe no kuti ulo lupato lwalimoneke pa kutendeka pene fye ilyo Kaini aipeye Abele munyina. Na kuba, Adamu umufyashi wa balya bana babili, aali no mweo imyaka nalimo 310 ninshi Enoke alifyalwa kale.—Ukutendeka 5:3-18.
14 Nangu ca kuti ifintu mu calo tafyaweme, Enoke ali uwashipa kabili “aleenda na Lesa,” alipatile “ifya kuselausha” ifyo abantu balelanda pali Yehova. (Ukutendeka 5:22; Yuda 14, 15) Abengi bafwile balipatile Enoke pantu aali uwashipa kabili bambi balefwaya no kumwipaya. Pali Enoke pena, Yehova tasuminishe abalwani ukwipaya kasesema wakwe. Ilyo amulengele ukwishiba “ukuti ateemwine Lesa,” Yehova “alikuushishe” Enoke, e kuti amusendamike mu tulo twa mfwa ukwabula no mwine ukwishiba ifilecitika.—AbaHebere 11:5, 13; Ukutendeka 5:24.
Endeni na Lesa Muli Shino Nshiku sha Bwafya
“Enoke aleenda na Lesa, kabili tapaali; pantu Lesa alimusendele.”—UKUTENDEKA 5:24.
INSHIKU sha bwafya! E mashiwi fye yengalondolola bwino icimfulumfulu no lukaakala ifilecitika pano isonde ukufuma pa kutendeka kwa Bufumu bwa kwa Mesia mu 1914. Iyi myaka yonse, abantu bekala mu “nshiku sha kulekelesha.” Ifya bulanda pamo nga ifipowe, amalwele, ifinkukuma ne nkondo, fyalicusha nga nshi abantu ukucila ifyo cali kale. (2 Timote 3:1; Ukusokolola 6:1-8) Na bapepa Yehova bene balacula kuli ifi fintu. Bonse fye, tufwile ukushipikisha ubucushi nelyo ifya kupumikisha fimbi ifingesa muli cino calo cabipa. Ubucushi bwa mu mikalile, icimfulumfulu ca kulwila ubuteko, imisoka no kulwala, e fimo fimo fye ifilenga tuleikala mu bucushi.
2 Na kabili, ababomfi ba kwa Yehova abengi balishipikisha ilyo bacushiwa icibi ku balwani ilyo Satana aletwalilila ukulwa na ‘babaka amafunde ya kwa Lesa kabili abakwata umulimo wa kushimika ubunte bwa kwa Yesu.’ (Ukusokolola 12:17) Ca cine ukuti bamo pali ifwe tabatucushapo icibi ku balwani, lelo Abena Kristu bonse balwa na Satana Kaseebanya no mupashi wakwe uo atandanya pano isonde. (Abena Efese 2:2; 6:12) Cila bushiku, umuntu afwile ukukosapo pa kuti tambwile umupashi wa calo, pantu waba mpanga yonse, ku ncito, ku sukulu nelyo ukuli konse uko tuba na bantu abashatemwa ukupepa kwa cine.
Endeni na Lesa, Mwienda Ifyo Abena Fyalo Benda
3 Kale, ilyo ubuKristu bwatendeke fye, Abena Kristu balibombeshe ukukaana umupashi wa cino calo, kabili ico calengele ukuti balemonwa abaibela. Imibele yabo yalipusene ne ya bashali mu cilonganino ca Bena Kristu. Paulo alondolwele ifyo bali abaibela ilyo alembele ati: “E ico, ndesosa ici no kushimiko bunte muli Shikulu, nati, mwilaenda ifyo abena fyalo benda mu buwelewele bwa mano yabo, ilyo amatontonkanyo yabo yaba mu mfifi, kabili abapaatuka ku bumi bwa kwa Lesa, pa mulandu wa kukanaishiba ukwaba muli bene, pa mulandu wa kukosa kwa mitima yabo. Pa kuba abakunkuma icine cine, baipeele abene ku mibele yakamuka ku kucita ukukowela konse mu bufunushi.”—Abena Efese 4:17-19.
4 Awe mwandini aya mashiwi yalalondolola bwino sana ifyali abantu ba mu nshiku sha kwa Paulo pamo na ba mu nshiku shesu bene, ukuti baba mu bushiku ubwine bwine, tabaishiba ifya mu Baibolo kabili tabaishiba ne mibele isuma! Ukupala Abena Kristu ba pa kutendeka, Abena Kristu ba nomba na bo ‘tabenda ifyo abena fyalo benda.’ Benda na Lesa, pantu balishiba ukuti ukucite co lipaalo icine cine. Nomba, bamo kwena kuti batwishika abati bushe ca cine umuntunse uyu wine fye umubembu kuti aenda na Yehova? Baibolo yena itila kuti aenda nankwe. Na kuba, Yehova afwaya abantu ukwenda nankwe. Muli ba 700 B.C.E., kasesema Mika alembele amashiwi yapuutwamo no mupashi wa kwa Lesa aya kuti: “Cinshi cimbi ico Yehova alefwaya kuli iwe, kano ukucito bupingushi, no kutemwo luse, no kwenda bufuke bufuke na Lesa obe?”—Mika 6:8.
Bushe Umuntu Kuti Aenda Shani na Lesa, Kabili Busuma Nshi Bwabamo?
5 Kuti twaenda shani na Lesa uwa maka yonse, uushimoneka? Kwena, te kuti twende nankwe nge fyo twenda na bantu banensu. Muli Baibolo nga batila “ukwenda,” ninshi balelanda pa “kucita icintu cimo.” E ico kanshi, ukwenda na Lesa, kucita ifyo Lesa afwaya, ukucita ifimuteemuna. Ukucite fyo kulalenga twaba abaibela, tatuba nga bantu bambi abashala. Na lyo line, ukwenda na Lesa e cintu ca mano sana ico Umwina Kristu onse engacita. Mulandu nshi? Pantu kuli ifishinka ifingi ifilelanga ukuti ico ca cine.
6 Ica kubalilapo fye, Yehova e Kabumba wesu, e Kamfukumfuku ka mweo, kabili e Utupeela fyonse ifyo tukabila pa kuti tube no mweo. (Ukusokolola 4:11) Kanshi e wakwata amaka yonse pali ifwe aya kutweba ifyo tufwile ukwenda. Na kabili, ukwenda na Lesa e mikalile yawamisha ku muntu onse. Yehova apekanya ukuti abenda nankwe bakabelelwe uluse pa membu shabo, kabili abalaya ukuti bakaba no bumi bwa muyayaya. Na kabili, Shifwe wa ku muulu uwatemwa abantu bonse, alabasambilisha amano ya kuti abenda nankwe nga bayakonka kuti batunguluka mu bwikashi bwabo ubwa nomba, nangu ca kutila tabapwililika kabili bekala mu calo icitekwa na Satana. (Yohane 3:16; 2 Timote 3:15, 16; 1 Yohane 1:8; 2:25; 5:19) Na cimbi ico ukwenda na Lesa kwacindamina ca kuti nga twaitemenwa ukucite co, tukalenga mu cilonganino mukabe sana umutende no kwikatana.—Abena Kolose 3:15, 16.
7 Ne ca kulekelesha kabili icacindamisha ca kuti, ilyo twenda na Lesa, ninshi tuleilanga ukuti twaba kuli Yehova mu mulandu uukalamba uwaimine mwi bala lya Edene, uwa kutwishika ukuteka kwa kwa Yehova. (Ukutendeka 3:1-6) Ifyo tucita mu mikalile yesu e filanga bwino bwino ukuti twaba kuli Yehova, kabili ukwabula umwenso tweba abantu bonse ukuti Yehova eka e walinga ukuba Kateka. (Amalumbo 83:18) Kanshi imicitile yesu ilingana na filya fine tupepa ukuti ishina lya kwa Lesa libe ilya mushilo no kufwaya kwakwe kucitwe. (Mateo 6:9, 10) Awe mwandini abenda na Lesa bacite cintu ca mano nga nshi! Tabatwishika ukuti limbi nabaluba mu nshila, pantu Yehova e “wa mano eka.” Taluba.—Abena Roma 16:27.
8 Nomba, bushe, umuntu kuti aba shani uwafikapo bwino bwino mu buKristu bwakwe muli shino nshiku sha bwafya ilyo abengi tabafwaya ukubombela Yehova? Tusanga ubwasuko nga twatontonkanya pa baume ba kale abali aba cishinka kabili aba mpomfu, nangu ca kutila inshiku baikelemo shali isha bwafya nga nshi. Babili pali abo, ni Enoke na Noa. Baliko ilyo ifintu pano isonde fyabipile nge fi fine fili ndakai. Ububi bwalifulile nga nshi. Mu nshiku sha kwa Noa, mu calo mwafulile ulukaakala na bumpulamafunde. Lelo, Enoke na Noa bacimfishe umupashi wa calo uwaliko lilya kabili baendele na Yehova. Cinshi calengele ukuti bakumemo ukucite fyo? Pa kwasuka ilyo lipusho, lekeni muli cino cipande tumone ifyo twingasambililako kuli Enoke. Mu cipande cikonkelepo mwena, tukalanda pali Noa.
Enoke Aendele na Lesa mu Nshiku sha Bwafya
9 Enoke e muntu wa kubalilapo uo Amalembo yatila aendele na Lesa. Baibolo itila: “Pa numa ya kufyala Metusela, [Enoke] aleenda na Lesa.” (Ukutendeka 5:22) Enoke aikele imyaka iyo ifwe twingamona kwati ingi sana. Nomba, nga kulinganya ku fyo abantu baleikala lilya, aikele fye imyaka iinono. Ilyo Baibolo yapwa fye ukutweba impendwa ya myaka aikele, lyena itila: “Enoke aleenda na Lesa, kabili tapaali; pantu Lesa alimusendele.” (Ukutendeka 5:24) Yehova afwile asendamike Enoke utulo twa mfwa ilyo abalwani bakwe bashilamucita icabipa nangu cimo. (AbaHebere 11:5, 13) Muli ifi fine fikomo, na mu fikomo fimbi ifinono fye, e mo Baibolo yalanda pali Enoke. Lelo, nga twatontonkanya pali ifi fyebo, na pa fishinka fimbi, tusanga ukuti Enoke aikele mu nshiku shayafya.
10 Nomba, tontonkanyeni pa fyo ububi bwaile bulefula pano isonde pa numa ya kubembuka kwa kwa Adamu. Baibolo itila Kaini, umwana mwaume, ibeli lya kwa Adamu, e muntunse wabalilepo ukwipaya umuntu munankwe, ilyo aipeye Abele munyina. (Ukutendeka 4:8-10) Pa numa ya kwipaiwa kwa kwa Abele ukwa bunkalwe, umwana mwaume na umbi alifyelwe kuli Adamu na Efa, uwainikwe Sete. Baibolo ilanda pali Sete ukuti: “Na kuli Sete na o kwafyelwe umwana mwaume; nga amwinike ishina lyakwe Enoshe: lyene kwalitendeke ukulilila kwi shina lya kwa Yehova.” (Ukutendeka 4:25, 26) Icabipile ca kuti, kulya ‘kulilila kwi shina lya kwa Yehova,’ kwali kwa bucipondoka. Ilyo papitile imyaka iingi ukufuma pa kufyalwa kwa kwa Enoshe, Lameke uwafyelwe mu lupwa lwa kwa Kaini, ashikile ulwimbo lwa bakashi bakwe ulwa kuilumbanya ukuti aipeye umuntu uwamusanshile. Asokele no kuti: “Kaini nga akalandulwe miku cinelubali, ninshi Lameke akalandulwe miku amakumi cinelubali ne miku cinelubali.”—Ukutendeka 4:10, 19, 23, 24.
11 Ifyebo twaishibako ifya musango yo filango kuti ulubembu ulo Satana aletele mwi bala lya Edene, bwangu bwangu lwalengele ububi ukufula nga nshi pano isonde ku bufyashi bwa kwa Adamu. Nangu aleikala mu nshiku shabipa, Enoke aali ni kasesema wa kwa Yehova uwalandile amashiwi yapuutwamo aya maka nga nshi ica kuti na nomba tulayebukisha. Yuda alembele ati Enoke aseseme ukuti: “Moneni! Yehova aishile ne minshipendwa ya ba mushilo bakwe, ku kuleto bupingushi pali bonse, no kushinina bonse abashipepa pa micitile yabo yonse iya kukanapepa iyo bacitile mu kukanapepa, na pa fya kuselausha fyonse ifyo ababembu bashipepa balandile pali wene.” (Yuda 14, 15) Aya mashiwi yakafikilishiwa bwino bwino pa Armagedone. (Ukusokolola 16:14, 16) Lelo, na mu nshiku sha kwa Enoke mwine, cimoneka ukuti kwali abengi “ababembu bashipepa” abapatile ukusesema kwa kwa Enoke. Awe mwandini Yehova ni Lesa wa kutemwa, pantu asendele ulya kasesema ilyo abalwani bakwe tabalamonaula!
Cinshi Calengele Ukuti Enoke Akose Ukwenda na Lesa?
12 Mwi bala lya Edene, Adamu na Efa baumfwilile Satana, kabili Adamu alipondokele Yehova. (Ukutendeka 3:1-6) Umwana wabo umwaume Abele takonkeleshe abafyashi bakwe, kabili Yehova alimusenamine. (Ukutendeka 4:3, 4) Icabipileko ca kuti bamwana Adamu abengi tabali nga Abele. Lelo, Enoke, uwafyelwe ninshi palipita ne myaka iingi, ena e wapashenye Abele. Cinshi calengele ukuti Enoke apusane na bantu bonse abashala abafyelwe muli Adamu? Umutumwa Paulo ayaswike ilyo lipusho lintu atile: “Ni ku citetekelo e ko Enoke akuushiwe ukuti emone mfwa, kabili tasangilwe pantu Lesa alimukuushishe; pantu ilyo talakuushiwa ashimikilwe ubunte ukuti ateemwine Lesa.” (AbaHebere 11:5) Enoke aba pe ‘kumbi likalamba ilya Nte [ishaliko ilyo ubuKristu tabulabako],’ isha citetekelo cakosa nga nshi ico na Bena Kristu bafwile ukupashanya. (AbaHebere 12:1) Icitetekelo e calengele ukuti Enoke ashipikishe no kutwalilila ne mibele isuma imyaka yonse iya mweo wakwe iyacilile pali 300, ica kuti imyaka ifwe twikala pa calo kuti yaingilamo imiku nakalimo itatu mu myaka iyo Enoke aendele na Lesa!
13 Paulo alondolwele icitetekelo ca kwa Enoke ne nte shimbi isha kale ilyo alembele ati: “Icitetekelo kwenekela kwashininkishiwa ukwa fintu ifilesubilwa, e bushininkisho bwa fintu fya cine cine nangu fishilamoneka.” (AbaHebere 11:1) Ca cine, icitetekelo kushininkisha ukuti icintu cikacitika pa mulandu wa kuti pali ifishinka ifilelanga ukuti icilesubilwa ca cine cine. Icitetekelo cilenga umuntu ukushininkisha sana ica kuti atendeka ukumona ico cintu ukuti e cacindama ukucila pali fyonse mu mikalile yakwe. Icitetekelo ca musango yo e calengele Enoke ukwenda na Lesa nangu ca kuti abengi mu nshiku shakwe tabalefwaya ukucite co.
14 Pa kuti umuntu abe ne citetekelo ca cine kano aishiba bwino bwino ico aletetekela. Nga Enoke finshi aishibe ifyalengele ukuti atetekele? (Abena Roma 10:14, 17; 1 Timote 2:4) Afwile alishibe ifyacitike mwi bala lya Edene. Afwile alyumfwileko ifyo imikalile yali mwi bala lya Edene, pantu cimoneka ukuti ibala lya Edene lifwile e ko lyali pali ilya nshita, nangu ca kutila abantu balibindilwe ukuyamo. (Ukutendeka 3:23, 24) Alishibe no kufwaya kwa kwa Lesa ukwa kuti abana ba kwa Adamu bakakumane isonde lyonse no kulipanga Paradaise nga filya ibala lya Edene lyali pa kutendeka. (Ukutendeka 1:28) Na kabili, Enoke afwile alishibe bwino ubulayo bwa kwa Yehova ubwa kuti kukaba Ubufyashi ubuli no kushonaula umutwe wa kwa Satana no kupwisha ubucushi bonse ubwaisa pa mulandu wa bufi bwakwe. (Ukutendeka 3:15) Na kabushe, ukusesema kwapuutwamo ukwa kwa Enoke wine, ukwalembwa mwi buuku lya kwa Yuda, kulanda na pa konaulwa kwa bufyashi bwa kwa Satana. Enoke alikwete icitetekelo, e mulandu twaishibila ukuti alepepa Yehova uo aishibe ukuti ni “kalambula wa bamufwaisha.” (AbaHebere 11:6) E ico kanshi, Enoke nangu taishibe fyonse ifyo ifwe twaishiba, alishibeko ifingi ifyalengele ukuti akwate umufula wine wine umo ashimpile icitetekelo cakosa. Icitetekelo ca musango yo, calengele ukuti atwalilile uwa cishinka mu nshiku aleikalamo isha bwafya.
Pashanyeni Enoke
15 Ukupala Enoke, na ifwe tufwaya ukuteemuna Yehova muli shino nshiku sha bwafya, kanshi tufwile ukumupashanya. Tufwile ukwishiba Yehova bwino bwino, kabili tufwile no kwishiba bwino ifyo akacitila abantu ku ntanshi. Lelo, kuli na fimbi ifyo tufwile ukucita. Ifyo twaishiba fifwile ukumonekela ku micitile yesu iya fintu ukuti ca cine twalishiba ifyo fintu bwino bwino. (Amalumbo 119:101; 2 Petro 1:19) Tufwile ukutungululwa na mano ya kwa Lesa, lyonse fye ukuibikilishako ukuteemuna Yehova muli fyonse ifyo tutontonkanya na mu fyo tucita.
16 Baibolo tayatweba nga kwali na bambi abalebombela Yehova mu nshiku sha kwa Enoke, lelo cimoneka kwati aali eka, nelyo nga kwali na bambi, ninshi bali abanono sana. Na ifwe bene twaba abanono sana pano isonde, lelo ico tacitufuupula. Nangu abengatulwisha babe aba musango shani, Yehova akalatukosha. (Abena Roma 8:31) Enoke mu kushipa asokele abantu ukuti abashipepa bakonaulwa. Na ifwe bene twalishipa ilyo tubila ‘imbila nsuma iyi ya bufumu,’ nangu batupumye, batukaanye, no kutucusha. (Mateo 24:14) Enoke takokwele nge fyo abengi aba mu nshiku shakwe balekokola pa calo. Na lyo line, talesuubila ukukwata ifisuma fyonse muli cino calo. Alesuubila fimbi ifyacindama ifyali no kwisa ku ntanshi. (AbaHebere 11:10, 35) Na ifwe bene, tutonta amenso yesu ku kufikilishiwa kwa kufwaya kwa kwa Yehova ku bantunse. Kanshi, cino calo tatucibomfya sana. (1 Abena Korinti 7:31) Tubomfya sana amaka yesu ne fikwatwa ku mulimo wa kwa Yehova.
17 Enoke atetekele ukuti Ubufyashi Lesa alaile bwali no kwisa ilyo inshita ya kwa Yehova umwine ikafika. Palipita ne myaka nakalimo 2,000 nomba apo bulya Bufyashi bwaishiile, e kutila Yesu Kristu, uwaishile ku kube cilubula, ukulenga ukuti ifwe, pamo ne nte sha cishinka isha kale abapala Enoke, tukabe no mweo wa muyayaya. Bulya Bufyashi, nelyo Yesu Kristu, nomba ni Mfumu ya Bufumu bwa kwa Lesa, kabili apoosele Satana ukufuma ku muulu ukwisa pano isonde, kabili tulemona na menso ifyo ubucushi Satana aleta bufulile nga nshi pano calo. (Ukusokolola 12:12) Kanshi ifyo ifwe twaishiba fingi sana ukucila ifyo Enoke aishibe. E ico, natube ne citetekelo cakosa nge ca kwa Enoke. Muli fyonse ifyo tucita, natulelanga ukuti twalishininkisha ukutila ifyo Lesa atulaya fya cine cine. Kanshi, nangu ca kutila tuleikala muli shino nshiku sha bwafya, natutwalilile ukwenda na Lesa nge fyo Enoke acitile.
ICIPANDWA 2
Alilangile Ukuti aba Muli ici Calo Balingile Ukonaulwa
w02 3/1 ibu. 5 para. 3–ibu. 6 para. 4
Mulandu Nshi Abantu Aba ku Kale Balobele?
Kwali fimo ifyo abantu baliko pa ntanshi ya Lyeshi baleipakisha ifyo tushakwata nomba. Ku ca kumwenako, abantunse bonse balelanda ululimi lumo. (Ukutendeka 11:1) Ici cifwile calyafwile ukubomba bwino mu fya kupangapanga na sayansi ifikabila abantu abengi abalamuka mu fyalekanalekana ukubombela pamo. Kabili, apo abantu ilya nshita baleikala imyaka iingi, baletwalilila ukasambilila ifingi ilyo imyaka yalepita.
Bamo batunga ukuti abantu tabaleikala imyaka iingi sana kale no kuti imyaka iyalandwapo mu Baibolo yali fye myeshi. Bushe ici ca cine? Tala tontonkanyeni pali Mahalalele. Baibolo itila: “Mahalalele ilyo ali no mweo imyaka amakumi mutanda na isano, e lyo afyele Yarede. . . . Inshiku shonse sha kwa Mahalalele shali imyaka imyanda cinekonsekonse na makumi pabula na isano; e lyo afwile.” (Ukutendeka 5:15-17) Nga umwaka wimininako umweshi, ninshi Mahalalele ali ne myaka isano ilyo afyele umwana! Kanshi umwaka tawaleiminako umweshi, abantu lilya bali no bukose bwapwililika ubwalingeneko panono no bwakwete umuntu wa kubalilapo, Adamu. Kanshi ca cine ukuti baleikala imyaka iingi nga nshi. Finshi bacitile?
Imyaka iingi lyo Ilyeshi lishilaisa, abantu pe sonde balifulile ica kuti Kaini mwana Adamu akuulile umusumba uyo aitile Enoke. (Ukutendeka 4:17) Muli ilya myaka pa ntanshi ya Lyeshi, kwali ifya kupangapanga ifingi. Kwali umwa kufula “conse ica mukuba ne ca cela.” (Ukutendeka 4:22) Ifi fipe fifwile fyalebomfiwa ku kukuula, ukubasa imbao, ukubila, no kulima. Yonse iyi milimo ilalandwapo mu lyashi lilanda pa bantu babalilepo ukwikala pe sonde.
Ukwishiba ifingi nga kwalengele abana kukula ukusambilila pa fyela, ubulimi, ukuteka impaanga ne ng’ombe, ukulemba, no kupanga ifintu ifisuma. Ku ca kumwenako, Yubali “ali ni wishi wa bonse abalisha nsango ne cimpeta.” (Ukutendeka 4:21) Ubwikashi bwalilundulwike nga nshi. Lelo, mu kupumikisha fye fyonse fyalipwile. Bushe cinshi cacitike?
Cinshi Calubene?
Nangu bakwete ifisuma ifingi, abantu abaliko pa ntanshi ya Lyeshi tabatendeke bwino. Icikolwe cabo, Adamu, apondokele Lesa. Kaini, uwakuulile umusumba wa kubalilapo ukulembwa, aipeye munyina. E mulandu wine ububifi bwafulile bwangu nga nshi! Ifyafumine mu bulema Adamu apishishe ku bufyashi bwakwe fyalefulilako fye.—Abena Roma 5:12.
Ifintu fifwile fyalibipishe ilyo Yehova atile ali no kuleka bulya bwikashi ukutwalilila fye imyaka na imbi 120. (Ukutendeka 6:3) Baibolo itila: “Bwafulo bubi bwa bantu pano isonde, no kuti ukulinga konse kwa matontonkanyo ya mitima yabo kwabipa fye inshiku shonse. . . . Pano isonde paiswilepo ulufyengo.”—Ukutendeka 6:5, 11.
Yehova Alishiba Ukupokolola Abantu Bakwe
5 Baibolo itweba ukuti Yehova alilandiile limo ku muulu ifyo ali no kucita. Ukulingana no Ukutendeka 6:3, atile: “Te kuti ntwalilile fye ukutekanishisha umuntu, pantu wena muntu fye. E ico inshiku alaikala myaka fye umwanda umo na makumi yabili (120).” Yehova talelanda pa myaka abantu bali no kwikala pa calo. Ico alandile cali cipope ca bupingushi pa fyo ali no kusangulula isonde no kufumyapo abantu abashalemupepa. Ilyeshi lyatendeke mu 2370 B.C.E., kanshi kuti twatila Lesa afwile alandile ici cipope ca kuti kukaba Ilyeshi mu 2490 B.C.E. Pali iyi nshita, Noa ali ne myaka 480. (Ukute. 7:6) Mu 2470 B.C.E., ninshi napapita ne myaka 20, Noa atendeke ukukwata abana. (Ukute. 5:32) Na lintu kwashele imyaka 100 ukuti Ilyeshi litendeke, Yehova ali talaeba Noa umulimo wacindama uo ali no kubomba uwa kwafwa abantu ukupusuka. Bushe Lesa ali no kulolela ukufika lilali pa kuti apeele Noa umulimo?
6 Palipitile imyaka iingi pa kuti Yehova ebe Noa ifyo Alefwaya ukucita. Twaishiba shani? Amalembo yatila Yehova aebele Noa ukukuula icibwato ninshi abana bakwe balikula kale no kuupa balyupa. Yehova aebele Noa ati: “Napangana nobe icipangano; ukanine mu cibwato, iwe na bana bobe abaume no mukashi obe na bakashi ba bana bobe.” (Ukute. 6:9-18) Kanshi kuti twatila, Noa bamwebele ukukuula icibwato ninshi kwashele fye imyaka 40 nelyo 50 pa kuti Ilyeshi litendeke.
7 Ilyo balekuula icibwato, Noa no lupwa lwakwe bafwile tabaishibe ilyo Lesa ali no kuleta Ilyeshi nangu ilyo lyali no kutendeka. Lelo nangu ca kuti tabaishibe ifyo cali no kuba, balilangile ukuti bali ne citetekelo pa kukula icibwato. Amalembo yatila: “Noa acitile ukulingana na fyonse ifyo Lesa amwebele. Filya fine fye e fyo acitile.” (Ukute. 6:22) Yehova alyebele Noa ukuti kushele inshiku 7 pa kuti Ilyeshi litendeke, e co Noa no lupwa lwakwe balikwete inshita yalinga iya kwingisha ifinama mu cibwato. Ifipunda fya mu mulu fyaiswike “mu mwaka Noa ali ne myaka imyanda mutanda (600), mu mweshi walenga bubili, pa bushiku bwe kumi na cinelubali (17).”—Ukute. 7:1-5, 11.
8 Ilyashi ililanda pa fyo Ilyeshi lyali lilanga fye ukuti Yehova Alasunga inshita no kuti Alapususha abantu bakwe. Ilyo inshita ileya ilepwa iya cino calo cabipa, kuti twacetekela ukuti fyonse ifyo Yehova afwaya fikacitika pa nshita yakwe iyalinga, pali ‘bulya bwine ubushiku ne nshita’ iyo asala.—Mat. 24:36; belengeni Habakuki 2:3.
ijwbq icipande 156 amapara. 2-5, akabokoshi
Bushe Ilyashi Lilanda Pali Noa ne Lyeshi Likalamba lya Cine Nelyo Kashimi Fye?
Baibo ilanda ukuti Noa e ko ali kabili ne Lyeshi na lyo line e ko lyali, te lushimi fye.
◼ Abalembele Baibo tabaletwishika ukuti Noa e ko ali. Ku ca kumwenako, Esra na Luka abalembeleko Baibolo kabili abaishibe sana amalyashi ya kale, balilandile pali Noa ilyo balelemba pa ndupwa sha mu Israele. (1 Imilandu 1:4; Luka 3:36) Mateo na Luka abalembeleko amabuuku ayalanda pali Yesu, balilembele pa fyo Yesu alandile pali Noa ne Lyeshi.—Mateo 24:37-39; Luka 17:26, 27.
Na kabili, kasesema Esekiele no mutumwa Paulo nabo balilandile ukuti Noa aali ne citetekelo kabili aali mulungami. (Esekiele 14:14, 20; AbaHebere 11:7) Nga ca kuti Noa taliko, bushe Esekiele na Paulo nga balilandile ukuti tulemupashanya? Kanshi twamona ukutila kuti twapashanya Noa na baume bambi na banakashi abali ne citetekelo pantu e ko bali.—AbaHebere 12:1; Yakobo 5:17.
◼ Baibolo yalilanda mu kulungatika pali fimo ifilanga ukuti Ilyeshi e ko lyali. Ilyashi ililanda pa Lyeshi talitendeka na mashiwi ya kuti “Patile akantu,” nga filya akashimi katendeka. Lelo Baibolo nga ilelanda pa fyalecitika ifyakumine Ilyeshi, ilalanda umwaka, umweshi, no bushiku fyalecitika. (Ukutendeka 7:11; 8:4, 13, 14) Na kabili yalilanda na pa fyo icibwato ico Noa apangile cakulile. (Ukutendeka 6:15) Ifi fyonse filangilila fye ukuti Ilyeshi e ko lyali.
Amalyashi abantu balanda pe Lyeshi likalamba
Kwaliba amalyashi ayengi ayo abantu balanda pa Lyeshi ayapusana ne fyo Baibolo ilanda. Na lyo line, fimo ifiba mu malyashi ayengi ayo abantu balanda pa Lyeshi fyalipalanako ne fyo Baibolo yalandapo. Ilyo abantu baile balefula pa calo pa numa ye Lyeshi, abafyashi nalimo baleshimikilako abana pa Lyeshi. Mu kuya kwa nshita abantu balitendeke ukwalula ilyashi lilanda pa Lyeshi. Moneni amalyashi yamo ayo abantu balanda pa Lyeshi.
Ifyo abaGriki baleshimika: Umwaume no mwanakashi abapuswike Ilyeshi babebele ukuti pa kukwata abana balingile ukulapoosa amabwe ku numa, e lyo aya amabwe yasanguka abana.
Ifyo abaHindu baleshimika: Isabi e lyaebele umwaume ukuti Ilyeshi lyali no kwisa no konaula abantu. Na kabili isabi lyaebele umwaume ukupanga ubwato. Isabi e lyaletungulula ubwato pa kuti umwaume apusuke Ilyeshi.
Ifyo abena Babiloni baleshimika: Umwaume no mwanakashi abapuswike Ilyeshi balibapeele umweo uushifwa kabili baishileba balesa.
Ifyo aba ku Central America baleshimika: Umwaume umo, umukashi wakwe na bana bakwe e bapuswike ilyeshi, e lyo abaume abashala babasangwishe isabi.
it “Noa” Na. 1 para. 12
Noa
Nimrode Apondoka. Noa e wali icikolwe ca bantu abaliko pa numa ye Lyeshi. (Ukute. 10:1-32) Na lyo line, ilyo Noa ashilafwa, ukupepa kwa bufi kwalitendeke na kabili. Nimrode na bantu aletungulula, e batendeke ukupepa kwa bufi pantu balipondweke, batendeka no kukuula “ulupungu ulutali” kabili balefwaya ukuti “lufike na ku muulu” pantu tabalefwaya ‘ukusalanganina pano isonde ponse.’ Ifi bacitile fyalipusene ne fyo Lesa alefwaya ukuti abantu ‘bakumane pe sonde,’ kabili balipondokele na Noa uwali kasesema wa kwa Lesa. Noa afwile ninshi kwashala fye imyaka ibili ukuti Abrahamu afyalwe. Kanshi alimweneko uko Yehova apingwile bacipondoka abalekuula Ulupungu lwa Babele ne fyo abasalanganishishe pe sonde ponse. Noa na Shemu tabalekuulako Ulupungu, kanshi Lesa tafulungenye ululimi balelanda, bena balitwalilile ukulanda ululimi ulo Lesa apeele Adamu.—Ukute. 9:1, 28, 29; 11:1-9.
Noa Alicetekele Lesa
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope1]
[Ukushimika:] NOA, ALEUMFWILA LESA KABILI ALEIKALA MU CALO UMWALI SANA UBUNKALWE. CALIMUKOSEELE UKWIKALA NA BANTU ABALECITA IFYABIPA KABILI ABASHACINDIKE YEHOVA.
[Icikope 2]
[Lameke:] NOA, NALISHIBA UKUTI IFINTU FYALYAFYA. ADAMU ANJEBELE UKUTI IFINTU FYALIBIPA PA MYAKA IINGI.
LELO YEHOVA ALANDILE UKUTI NIWE UKATUPUSUSHA.
[Noa:] NOMBA TATA KUTI NAMUPUSUSHA SHANI? KUTI NACITA SHANI PA KUTI IFINTU FIBEKO BWINO?
[Icikope 3]
[Ukushimika:] YEHOVA ASALILEPO UKULETA ILYESHI PA KUTI ONAULE ABALECITA IFYABIPA. ALYEBELE NOA IFYO ENA NO LUPWA LWAKWE BALI NO KUPUSUKA.
[Yehova:] PANGA ICIBWATO. IWE NO LUPWA LOBE MUFWILE UKWINGILA MU CIBWATO, KABILI UFWILE UKWINGISHA NE FYUNI IFYALEKANALEKANA NE NAMA PA KUTI FIKAPUSUKE.
[Icikope 4]
[Noa:] NALACITA FYONSE IFYO MWALANDA.
[Icikope 5]
[Ukushimika:] NOA AEBELE UMUKASHI WAKWE, ABANA BAKWE BATATU, NA BAKASHI BABO IFYO YEHOVA ALANDILE.
[icikope 6]
[Umukashi wa kwa Noa:] PAKAPITA IMYAKA IINGI PA KUTI TUKAPWISHE UKUPANGA ICIBWATO! BUSHE NATWISHIBA ILYO ILYESHI LIKESA?
[Noa:] AWE, LELO YEHOVA AKATWAFWA PA KUTI TUKAPUSUKE.
[Icikope 7]
[Ukushimika:] NALIMO PAPITILE IMYAKA 40 NELYO 50 PA KUTI BAPWISHE UKUPANGA ICIBWATO! BALITEMENE IFIMUTI, BALIPANGILE IMBAO, BALISHINGILE AMANENEKELA KU CIBWATO PA KUTI AMENSHI YELAINGILA, KABILI BALIBOMBELE IMILIMO NA IMBI.
[Icikope 8]
[Ukushimika:] NA KABILI, NOA ALESHIMIKILA ABANTU PALI YEHOVA, LELO TABALEFWAYA UKUMFWA IFYO ALEBEBA.
[Icikope 9]
[Umukashi wa kwa Hamu:] BALUPWA LWANDI BALELANDA UKUTI TULEIPOOSELA FYE INSHITA UKULANDA PALI YEHOVA NO KUPANGA ICIBWATO.
[Noa:] TULINGILE UKUCETEKELA UKUTI YEHOVA AKATUPAALA PA FYO TULEBOMBESHA.
[Icikope 10]
[Ukushimika:] PA NSHITA IYALINGA, LESA AEBELE NOA NO LUPWA LWAKWE UKWINGILA MU CIBWATO. MU NSHIKU FYE 7 BALINGILE UKWINGISHA INAMA ISHALEKANALEKANA MU CIBWATO!
[Icikope 11]
[Ukushimika:] LYENA YEHOVA ALISELE ICIIBI.
[Icikope 12]
[Ukushimika:] IMFULA YALOKELE PA NSHIKU 40. NE MPILI ISHITALI SANA SHALIBIILE MU MENSHI!
[Icikope 13]
[Hamu:] NI LILALI TUKAFUMA MU CIBWATO?
[icikope 14]
[Yafete:] NOMBA NAPAPITA NO MWAKA UMO!
[Icikope 15]
[Noa:] YEHOVA AKATWEBA ILYO TUKAFUMA.
[Noa:] MUCETEKELENI.
[Icikope 16]
[Ukushimika:] YEHOVA ASUKILE AEBA NOA UKUTI INSHITA NAIFIKA IYA KUTI BAFUME. ABANTU BONSE ABALI ABANKALWE KABILI ABALECITA IFYABIPA, BALIFWILE!
[Icikope 17]
[Ukushimika:] LYENA YEHOVA ALIPANGILE UMUKOLAMFULA UWALI NO KULALELENGA ALEIBUKISHA IFYO ALAILE UKUTI TAKABWEKESHEPO UKULETA ILYESHI ILYAKONAULA IFYA MWEO FYONSE IFYA PANO ISONDE.
[Ukushimika:] NOA NO LUPWA LWAKWE BALIPUSWIKE PANTU BALIKWETE ICITETEKELO.
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI ILYASHI?
MULANDU NSHI CALI NO KUBELA ICAKOSA PA KUTI NOA AKWATE ICITETEKELO?
APO WINGASANGA ICASUKO: MATEO 24:38, 39; ABAHEBERE 11:7.
MULANDU NSHI NOA NO LUPWA LWAKWE BALINGILE UKUBELA ABATEKANYA?
APO WINGASANGA ICASUKO: UKUTENDEKA 6:14; 7:6; 8:13-16; ABAHEBERE 6:12.
MULANDU NSHI ULINGILE UKUBELA NE CITETEKELO KABILI UWATEKANYA?
APO WINGASANGA ICASUKO: MATEO 24:36, 37; ABAHEBERE 10:36-39.
ICIPANDWA 3
Taletontonkanya pa Kubwelelamo Uko Afumine
wp17.3 ibu. 12 para. 5, futunoti.
“Uli Mwanakashi Uwayemba”
Mu Baibolo, Sara aishibikilwa ku citetekelo akwete, lelo ici icitetekelo te ca muli lesa wa mweshi uo abantu abaleikala mu Uri balepepa pali ilya nshita. Mu kati ka musumba e mwali ulupungu lwa kwa lesa wa mweshi, lelo, Sara alepepa Lesa wa cine, Yehova. Baibolo tayalanda ifyo Sara akwete icitetekelo. Pa nshita imo bawishi balepepa utulubi. Mu kuya kwa nshita Sara aupilwe kuli Abrahamu, umwaume uwamucilile imyaka 10. (Ukutendeka 17:17) Ilyo papitile inshita, Abrahamu aishibikwe ukuti e “wishi wa bantu bonse ababa ne citetekelo.” (Abena Roma 4:11) Icupo cabo cali icisuma kabili icakosa. Balicindikene sana, balelanshanya bwino, kabili baleitemenwa ukwafwana nga baba na mafya. Ne cacililepo ukuwama ca kuti, balitemenwe sana Lesa.
[Futunoti]
Sara ali ni nkashi ya kwa Abrahamu. Tera e wali wishi wa aba babili, lelo bakwete banyina abapusana. (Ukutendeka 20:12) Nangu ca kuti ifyupo fya musango uyu tafyaba bwino muno nshiku, tufwile ukwishiba ukuti ifintu pali ilya nshita fyalipusene sana ne fyo fyaba pali ino nshita. Pali ilya nshita, abantu balipaleme sana ku kupwililika nga filya Adamu na Efa baali ilyo bashilabembuka. E ico nangu baupana na lupwa wabo tabalekwata abana abalelwalilila nelyo abalefyalwa no bulema. Na lyo line, ilyo papitile imyaka 400, imyaka abantu batendeke ukwikala tayapusene sana ne myaka twikala pali ino nshita. Pali ilya inshita, Amafunde ya kwa Mose yalikenye abantu ukulalaala na balupwa wabo.—Ubwina Lebi 18:6.
wp17.3 ibu. 13 para. 3–ibu. 14 para. 2
“Uli Mwanakashi Uwayemba”
Ilyo Sara alesala ifya kusenda, afwile aletontonkanya pa fyo alingile ukusenda ne fyo alingile ukusha. Alingile ukusha ifintu fyonse ifikulu ifyo impunda ne ngamila shishingasenda e lyo na fyonse ifyo bashingabomfya ilyo baleendauka. Ukwabula no kutwishika balishitishe no kupeela ifipe ifingi ifyo bakwete. Na kabili Sara aali no kufuma mu musumba umwali ama maliketi umwakushita ifyo balekabila pamo nga ingano, inama, ifitwalo, ifya kufwala, e lyo ne fintu fimbi.
Nalimo calimwafishe fye no kusha ing’anda yakwe. Nga ca kuti ing’anda Sara aleikalamo yali nga mayanda yambi ayali mu Uri ayo abashula ifya kushulashula basanga, ninshi ali no kusha ing’anda iisuma sana. Amayanda yamo ayali mu Uri yalikwete imiputule iingi, amenshi e lyo ne mipaipi. Nangu fye ni ng’anda ya mupiina yalekwata umutenge uwakosa, ifibumba e lyo ne ciibi ico wingakoma. Ukwikala mu matenti takwali no kulabacingilila nga filya cali mu mayanda baleikalamo. Na kabili, amatenti tayali no kulabacingilila ku nama ishafulile sana mu fyalo ifyo Baibolo yalandapo pamo nga inkalamo, imbwili, ba bere e lyo ne mimbulu.
Inga balupwa wakwe? Bushe ni bani Sara ali no kusha mu Uri? Cifwile calimwafishe sana ukucita filya Lesa abebele ukuti ‘fumeni mu calo cenu, mushe na balupwa lwenu.’ Sara ali mwanakashi uwatemenwe ukwikala na bantu, kabili nalimo alikwete bankashi inankwe, bandume yakwe, abanasenge, banyinasenge e lyo na banalume abo nalimo ashali no kumonapo na kabili. Nangu cali ifi, Sara aliipeeleshe ukubasha kabili alitwalilile ukupekanya ubulendo.
Nangu ca kuti calyafishe ukuti Sara ashe fyonse ifi, aliipekenye ukwima ilyo ubushiku bwafikile. Tera, uwali icikolwe cabo alikonkele ilyo Abrahamu na Sara baimine nangu ca kuti pali iyi nshita aali ne myaka nalimo 200. (Ukutendeka 11:31) Kanshi Sara afwile alebombesha sana ukusakamana Tera. Lote na o alikonkele ilyo bafumine “mu calo ca bena Kaldi” nga fintu Yehova abebele.—Imilimo 7:4.
wp17.3 ibu. 14 para. 6–ibu. 15 para. 2
“Uli Mwanakashi Uwayemba”
Na lyo line, ulu ulupwa nalo lwalekwata amafya ayo bambi bakwatako. Mu Kanaani mwali icipowe, e ico Abrahamu aile no lupwa lwakwe ku Egupti. Na lyo line, alimwene ukuti ali no kuba mu bwafya muli ici calo. E ico aebele Sara ukuti: “Mona! Nalishiba ukuti uli mwanakashi uwayemba. Kanshi ilyo abena Egupti balakumona balatila, ‘Uyu mukashi wakwe.’ Kabili balenjipaya, lelo iwe tabakwipaye. Utile uli nkashi yandi, pa kuti ifintu fingwamine pa mulandu obe, pa kuti mbe no mweo pa mulandu obe.” (Ukutendeka 12:10-13) Cinshi Abrahamu acitiile ifi?
Abrahamu taali wa bufi nelyo ca mwenso, nga fintu abantu bamo balanda. Ca cine Sara ali ni nkashi yakwe. Abrahamu na Sara balefwaya sana ukuti ubufwayo bwa kwa Lesa ubwa kuti muli Abrahamu mukafume uluko bukacitike, e ico balefwaisha ukumucingilila. Abashula ifya kushulashula balisanga ukuti abalashi ba mu Egupti balesenda abanakashi no kwipaya abalume babo. E ico Abrahamu alibomfeshe amano kabili Sara na o alisumiine ukucita ifyo bamwebele.
Tapapitile na nshita filya fine Abrahamu aletontonkanya e fyacitike. Nangu ca kuti Sara ali umukalamba, ali uwayemba sana ica kuti bacilolo ba kwa Farao balitendeke ukumulumbanya kuli Farao. E ico Farao atumine abakumusenda. Elenganyeni ifyo Abrahamu aumfwile ubulanda e lyo ne fyo Sara aumfwile umwenso. Na lyo line, cimoneka kwati bamusungile ngo muntu uo bacindika sana. Nalimo Farao alefwaya ukubelelekela Sara ku cuma pa kuti amutemwe e lyo pa numa akalanshanye na ndume yakwe pa kumuupa.—Ukutendeka 12:14-16.
Bushe Umwaume Nga Aba Umutwe E Kuti Shani?
Bushe umukashi afwile ukunakila fye muli fyonse? Natulande pali Sara uo balandapo mu Baibolo ukuti alenakila umulume wakwe, Abrahamu. (1 Petro 3:5, 6) Alenakila mu fintu ifyacindeme sana ne fishacindeme sana. Alimunakile na pa kusumina ukuti ashe imikalile isuma sana no kutendeka ubumi bwa kulaendauka no kwikala mu matenti. Inshita shimo alepekanya fye ne fya kulya fya batandashi mu kwangufyanya. (Ukutendeka 12:5-9; 18:6) Lelo ilyo kwali umulandu umo uwakakele sana, Sara alepamfya umulume wakwe Abrahamu no kumweba ifyo aleyumfwa nangu ca kutila fyalipusene ne fyo umulume wakwe aletontonkanya. Ici cacitike ilyo Sara alefwaya ukuti Abrahamu atamfye cishiko wakwe Hagari, no mwana wakwe Ishmaele. Lesa takalipile Sara, lelo aebele Abrahamu ukuti, “umfwe shiwi lyakwe.” Nangu ca kuti Sara aleilishanye ifyo, atwalilile fye ukunakila umulume wakwe no kulolela ukuti Abrahamu e o atamfye Hagari no mwana wakwe Ishmaele.—Ukutendeka. 21:8-14.
Ici ca kumwenako ca kwa Sara ciletulanga fye ukuti umukashi na o alikwata insambu sha kulandapo fimo mu ng’anda pantu umulume no mukashi fibusa kabili umukashi alicindama. (Malaki 2:14) Apo umukashi ni cibusa wa mulume, alamwafwako mu fintu ifingi kabili alikwatako na maka ya kupingulapo mu fya lupwa. Ici cisanshamo ukusakamana imilimo ya pa ng’anda nelyo ukumwafwako muli fimo fimo ifya ndalama. Lelo, kwena, umwaume pamo ngo mutwe wa lupwa, e wakwata insambu shonse isha kupingulapo pa fintu.—Amapinda 31:10-31; 1 Timote 5:14.
w23.05 amabu. 24-25 amapara. 15-17
“Muleleka ‘Ulubingu lwa kwa Jah’ Lulebilima”
15 Ukucindikana kwalicindama sana mu cupo. Ukucindikana kwaba kwati mwela uulenga umulilo ukwaka. Ukwabula umwela, umulilo te kuti wake. Ifi fine e fyo cingaba na ku baupana nga ca kuti tabalecindikana, ukutemwa kwabo kuti kwapwa. Nomba umulume no mukashi abacindikana, balatwalilila ukutemwana. Muleibukisha ukuti, ukutontonkanya ukuti mwalicindika abena mwenu te kwacindama, lelo icacindama bena mwenu ukulaumfwa ukuti mwalibacindika. Ba Penny na ba Aret balyupana ukucila pa myaka 25. Ba Penny batile: “Pa mulandu wa kuti twalicindikana, calilenga twatemwana sana. Tulalanda fyonse ifyo tuletontonkanya pantu tulacindika ifyo umo alelanda.” Nomba finshi mwingacita pa kuti mulelenga abena mwenu baleumfwa ukuti mwalibacindika? Lekeni tulande pa fyo Abrahamu na Sara balecita.
16 Abrahamu alicindike sana Sara. Alekutikisha ilyo Sara alelanda kabili alicindike ifyo Sara aleumfwa. Bushiku bumo Sara alifulilwe sana, kabili aebele Abrahamu fyonse ifyo aleumfwa kabili atile e walengele afulwe. Bushe Abrahamu alifulilwe no kulanda ifyali no kukalifya Sara? Awe. Alishibe ukuti Sara alemunakila kabili alemutungilila. Abrahamu alikutike kuli ena kabili alipwishishe no bwafya. (Ukute. 16:5, 6) Finshi tulesambililako? Mwe balume, mwalikwata insambu sha kupingula ifya kucita mu lupwa. (1 Kor. 11:3) Nomba icacindama ico mwingacita, kutontonkanya pa fyo abena mwenu balefwaya ukuti mucite ilyo tamulapingulapo ifya kucita, maka maka nga ca kuti ifyo mwalasapo nafibakuma. (1 Kor. 13:4, 5) Inshita shimo abena mwenu kuti bafulwa kabili kuti bafwaya ukumweba ifyo baleumfwa. Kuti mwalanga ukuti mwalicindika ifyo baleumfwa, nga mulekutikisha ilyo balemulondolwela. (Belengeni 1 Petro 3:7.) Ba Angela na ba Dmitry balyupana mupepi ne myaka 30. Ba Angela balilondolwele ifyo abena mwabo balenga baleumfwa ukuti balibacindika. Batile: “Lyonse ba Dmitry balakutika kuli ine nga nimfulwa nelyo nga ndefwaya ukulanda na bena. Balantekanishisha na lintu mfulilwe sana.”
17 Sara alicindike Abrahamu ilyo aletungilila ifyo Abrahamu alesalapo ukucita. (Ukute. 12:5) Bushiku bumo, Abrahamu alipokelele abeni abo ashale-enekela. Lyena aebele Sara ukuleka ifyo alecita pa kuti apekanishishe abeni ifya kulya. (Ukute. 18:6) Sara alyangufyenye kabili alitungilile Abrahamu. Mwe bakashi kuti mulepashanya ifyo Sara acitile nga muletungilila ifyo abena mwenu basalapo ukucita. Nga mulecita ifi, mukalakosha icupo cenu. (Belengeni 1 Petro 3:5, 6.) Ba Dmitry abo tulandilepo muli paragrafu iifumineko, balilondolwele ifyo abena mwabo balenga baleumfwa ukuti balibacindika. Batile: “Ndatasha sana ifi ba Angela batungilila ifyo nsalapo ukucita, nangu ca kuti te lyonse tusalapo fimo fine ifya kucita. Nga ca kuti ifyo nasalapo ukucita fyalenga twakwata amafya, abena mwandi tabampeela imilandu.” Ala cilanguka ukutemwa umuntu uwakucindika!
ICIPANDWA 4
Umuntu Uwabalilepo Ukulwilako Yehova Inkondo
w89 7/1 ibu. 5 para. 4–ibu. 6 para. 1
Abrahamu Aali ni Kasesema Kabili Aali ni Cibusa wa kwa Lesa
Bushe ca cine Abrahamu alicimfishe Kedorelaomere imfumu ya ku Elamu? Mu myaka ya kutampilako iya ba 1800, abantu tabaishibe ifingi pa bena Elamu. Abasuusha ifyo Baibo ilanda balakaana ukuti abena Elamu tabatalile abalwapo inkondo na bena Babiloni nelyo abaleikala mu Palestine. Nomba ifi te fyo abasambilila balanda. Abashula ifya mu mushili basanga ukuti abena Elamu bali luko ulwa maka kabili balelwa sana inkondo. Icitabo ca Funk & Wagnalls Standard Reference Encyclopedia cilanda ukuti: “Abena Elamu balyonawile umusumba wa Uri nalimo mu 1950 B.C. . . . Mu kuya kwa nshita balitendeke ukulwishanya sana na bakateka ba mu Babiloni.”
Na kabili kwaliba fimo ifyo abashula ifya mu mushili basanga apo balemba amashina ya mfumu sha bena Elamu. Amashina yamo yatendekelako na mashiwi ya kuti “Kudu,” kabili yalipalana sana ne shiwi lya kuti “Kedore.” Lesa mwanakashi uwa bena Elamu uo bacindike sana balemwita ati Lagama, kabili ili ishina lyalipalana sana na “laomere.” Kanshi bamo abasambilila amalyashi ya kale balisumina ukuti Kedorelaomere ali ni mfumu, kabili ishina lyakwe nalimo lyalepilibula ukuti “Umubomfi wa kwa Lagama.” Mu fyalembwa fya bena Babiloni fimo mwaliba amashina ayapalana na mashina ya mfumu shitatu isho balumbula mu Baibo, e kutila Tudula (Tidali), Eriaku (Aryoke), na Kudulamile (Kedorelaomere). (Ukutendeka 14:1) Custance uwasambilila sana na o alembele mu citabo citila Hidden Things of God’s Revelation, ukuti: “Te mashina fye ayalanga ukuti ifi fyalicitike, lelo kwaliba na fimbi ifilanda pa fyacitike mu Babiloni ilyo abena Elamu bacimfishe no kukwata sana amaka pa calo ca Babiloni. . . . Ifyebo basangile ifyo balembele pa mabwe filanga ukuti ifyo Baibo ilanda fya cine. E ico bonse abasuusha ifyo Baibo ilanda tabalefwaya abantu baishiba ifyalembelwe pali aya amabwe e lyo ne fyo fyacindeme.”
Bushe kwaliba ifyo abasambilila amalyashi ya kale basanga ifilanga ukuti imfumu 4 shalisanshile abaleikala mu citungu ca Transjordan ne ca Negebu? Ee. Mu citabo citila The Archaeology of the Land of Israel, Profesa Yohanan Aharoni alembele ukuti kwali ubuyantanshi mu citungu ca Transjordan ne ca Negebu “nalimo mu 2000 B.C.E.” ilyo abena Israele bashilatendeka ukwikala mu calo cabo ica Israele. Bambi abasambilila amalyashi ya kale balanda ukuti ifi fyacitike nalimo mu 1900 B.C.E. Harold Stigers uwasambilila sana, alembele mu citato citila Commentary on Genesis ukuti: “Ifipe fye buumba ifyo basangile mu citungu ca Negebu ne ca Transjordan muli ilya myaka fyalipalana kabili fyonse filanga fye ukuti kwali abasanshile abaleikala muli ifi ifitungu ica kuti fimo ifyo balepanga ifyalengele kwaba ubuyantanshi fyalilobele. Nangu fye bantu bamo abasuusha ifyo Baibo ilanda pamo nga ba John Van Seters, balasumina ukuti ca cine ifi fyalicitike. Mu citabo balembele icitila Abraham in History and Tradition balandile ukuti: “Tatwaishiba ifyacitikiile aba bantu nelyo uko baile pali ilya nshita.”
Ifyo Baibo yalanda mu Ukutendeka icipandwa 14 kuti fyalenga twaishiba ifyacitike. Ukulingana ne fyo Baibo ilanda pa fyo ifintu fyakonkene ukucitika, Abrahamu afikile mu Kanaani mu mwaka wa 1943 B.C.E. Papitile fye imyaka inono ukutula apo Abrahamu afikiile mu Kanaani na po Kedorelaomere asanshiile abantu bamo abaleikala mu Kanaani. Lyena mu myaka ya ba 1900 B.C.E., Lesa alibomfeshe umulilo pa konaula umusumba wa Sodomu na Gomora e lyo na bantu abalecita ifyabipa abaleikalamo. Ilyo Lesa aonawile iyi imisumba, umushili wa mu Mupokapoka wa Yordani uwali uwa mufundo walyonaike ica kuti ifya kulya fyalefilwa ukumena bwino. (Ukutendeka 13:10-13; 19:24, 25) Ici calengele abashilika ba mu fyalo fimbi baleka ukulwila iyi impanga.
it “Bemba ya Mucele” para. 6
Bemba ya Mucele
Sodomu na Gomora. Abantu abengi baishiba ukuti imisumba ya Sodomu na Gomora yabelele lwa ku kapinda ka ku kulyo aka Bemba ya Mucele. Imfumu ishaleteka muli iyi imisumba shali pa mfumu ishalelwishanya “mu Mpanga Iyabatama iya Sidimu, e kutila Bemba ya Mucele.” Aya mashiwi yalelangilila ukuti Impanga Iyabatama iya Sidimu e mwali Bemba ya Mucele. (Ukute. 14:3) Icitungu ca Sodomu na Gomora umo Lote aikele cali “icatapililwa bwino nge bala lya kwa Yehova.” (Ukute. 13:10-12) Na muno nshiku mwine, muli iyi mpanga iyabatama iyaba lwa ku kapinda ka ku kulyo aka ici citungu, mwaliba sana ifimuti ne fyani kabili kuti balimamo ingano, barle, ifisabo fya tuncindu ne myangashi. Filya muli iyi mpanga maka maka ku kapinda ka ku kulyo mwafula amanenekela no mucele, fyalilingana ne fyo Baibo yalanda pa misumba ya Sodomu na Gomora.—Ukute. 14:10; 19:24-26.
it “Salemu”
Salemu
(Salemu) [Umutende].
Salemu wali musumba uwaliko kale sana umo Melkisedeke ali imfumu kabili shimapepo. (Ukute. 14:18) Ishiwi lya kuti Salemu lipilibula ukuti umutende. (Heb. 7:2) Nomba ili ishiwi mu ciHebere nga balipwilikisha ni Yerusalemu, lelo ubupilibulo bulapusanako panono. Nga balipwilikisha lipilibula ukuti “Umutende Ubili.”
AbaYuda ba kale nga balelanda pali Salemu mu lutambi lwabo ninshi balelanda pali Yerusalemu, kabili ifi fine e fyo na Amalembo yalanda. Abrahamu akumene ne mfumu ya ku Sodomu e lyo na Melkisedeke mu “Mpanga Iyabatama iya Mfumu.” Pa numa ya myaka iingi, Abishalomu umwana wa Mfumu Davidi aimike icilibwe muli iyi mpanga. Kanshi iyi mpanga iyabatama ifwile yali mupepi no musumba uukalamba uwa Yerusalemu. (Ukute. 14:17, 18; 2 Sam. 18:18) Na kuba ishiwi lya kuti “Salemu” e mo lyaba mwi shina lya kuti “Yerusalemu,” kabili uwaimbile amalumbo alelibomfya nga alelanda pali “Sione.” (Amalu. 76:2) Na kuba, nga caliweme Melkisedeke aba imfumu kabili shimapepo mu cifulo cimo cine umo imfumu ishatuntwike muli Davidi e lyo na bashimapepo abena Lebi bali no kulabombela, kabili umo Yesu Kristu uo basonta ukuba imfumu kabili shimapepo “nga filya fine Melkisedeke aali,” bamutuulile nge lambo.—Heb. 3:1; 7:1-3, 15-17.
it “Shimapepo Mukalamba” amapara. 27-28
Shimapepo Mukalamba
Shimapepo Mukalamba Yesu Kristu. Ibuuku lya mu Baibo ilya AbaHebere, lilanda pali Yesu Kristu ukuti ilyo abuushiwe no kuya ku muulu, aileba “shimapepo mukalamba umuyayaya nga filya Melkisedeke ali.” (Heb. 6:20; 7:17, 21) Pa kulondolola ifyo bushimapepo bwa kwa Kristu bwakula ne fyo bwacila bushimapepo bwa kwa Aarone, uwalembele ibuuku lya AbaHebere alandile ukuti Lesa Uwapulamo e wasontele Melkisedeke ukuba imfumu kabili shimapepo, tapyene fye. Kristu Yesu tafumine mu mukowa wa bena Lebi, lelo afumine mu mukowa wa kwa Yuda, mu lupwa lwa kwa Davidi. Yesu tafumine mu lupwa lwa kwa Aarone pa kuti abe shimapepo mukalamba, lelo Lesa e wamusontele nga filya fine asontele Melkisedeke. (Heb. 5:10) Ubulayo bwaba pa Amalumbo 110:4 butila: “Yehova nalapa umulapo kabili takaaluke, atile: ‘Niwe shimapepo umuyayaya nga filya fine Melkisedeke aali!’” Ukulunda pali ubu ubulayo ubwalengele ukuti Yesu abe Imfumu ya ku muulu kabili Shimapepo, Kristu alikwata na maka ya kuteka pantu afumine mu lupwa lwa kwa Davidi. Nga fintu twalandapo, Yesu aishileba impyani ya bufumu ubo Lesa alaile Davidi mu cipangano apangene nankwe. (2 Sam. 7:11-16) Kanshi ni mfumu kabili ni shimapepo nga filya Melkisedeke aali.
Kwaliba na cimbi icilanga ifyo bushimapepo bwa kwa Kristu bwabela ubwaibela. Abrahamu alipeele Melkisedeke ica pe kumi. Apo Lebi atuntwike muli Abrahamu, cali kwati na o wine alipeele Melkisedeke ica pe kumi. Kanshi filya Melkisedeke apaalile Abrahamu, cimo no kuti alipaalile Lebi, e lyo umukalamba e upaala umwaice. (Heb. 7:4-10) Umutumwa Paulo alandile no kuti Melkisedeke “takwata wishi na nyina, kabili takwata ifikolwe, e lyo kabili ubushiku afyelwe nelyo ubo afwile tabwaishibikwa,” kabili e wimininako bushimapepo bwa muyayaya ubwa kwa Yesu Kristu, uo babuushishe kabili uo bapeela “ubumi ubushingonaika.”—Heb. 7:3, 15-17.
Abrahamu Ali Uwashipa
Elenganyeni Abrahamu alelolesha ulupwa na babomfi bakwe ilyo baleipekanya ukuya ku Kanaani. (Ukutendeka 12:1-5) Ilyo alolesha ili ibumba ilikalamba ilyo asakamana, afwile aletontonkanya sana pali uyu mulimo uukalamba uo akwata. Bushe nga baya ku calo cimbi ico ashishibe no kwishiba, akacita shani pa kuti akalebapeela ifyo bakalakabila? Ukubapeela ifyo balekabila nalimo kwalyangwikeko mu musumba wa Uri pantu mwali ubusambashi, umulemfwe uwingi, umushili uwafunda, e lyo na menshi ayengi. Nomba cikaba shani nga ca kuti alwala no kufwila mu calo baleyako? Nani ali no kulasakamana ulupwa lwakwe? Nampo Abrahamu alisakamikwe pa fintu fya musango yu nelyo iyo, talekele amasakamika ukumunenuna. Apampamine fye pa kucita ifyo Lesa amwebele te mulandu ne fyali no kucitika. Ici cilelanga ukuti Abrahamu ali uwashipa.
BUSHE ISHIWI LYA KUTI UKUSHIPA LYALOLA MWI? Lipilibula ukuba uwakosa kabili uwabula umwenso, te kuba kuuwe. Ukuba uwashipa tacipilibula ukuti ninshi tapali icili conse ico umuntu engatiina. Lelo umuntu uwashipa pa mulandu wa kushintilila pali Lesa, alacita ifyo alingile ukucita nangu ca kutila ali no mwenso.
BUSHE ABRAHAMU ALANGILE SHANI UKUTI ALI UWASHIPA? Abrahamu takonkelele icinabwingi. Abrahamu akuliile mu musumba umo abantu balepepa balesa abengi ne filubi. Lelo tatiinine ifyo abantu bali no kutontonkanya pali ena ica kuti aleka no kucita ifyo aishibe ukuti e fyalungeme. Alishipile no kusalapo ukulapepa fye Lesa umo, Yehova, “Lesa Uwapulamo.”—Ukutendeka 14:21, 22.
Abrahamu abikile sana amano ku kupepa Lesa wa cine ukucila ukubika amano ku fyuma. Aliitemenwe ukufuma mu Uri umo aleikala bwino no kuya mu matololo, alicetekele ukuti Yehova ali no kumusakamana. Ca cine ukuti ilyo papitile imyaka, Abrahamu nalimo aletontonkanya pa fyo aleikala bwino mu Uri. Lelo alicetekele ukuti lyonse fye Yehova ali no kulamusakamana pamo no lupwa lwakwe. Alishibe ukuti Yehova e wacindeme sana mu bumi bwakwe, e calengele ukuti abe uwashipa no kulamumfwila.
FINSHI TWINGASAMBILILAKO? Kuti twapashanya Abrahamu nga ca kutila twatwalilila ukulaumfwila Yehova nangu ca kutila abantu bambi tabamumfwila. Ku ca kumwenako, Baibolo isambilisha ukuti bonse abatetekela Yehova Lesa kuti balebakaanya nalimo ku fibusa fyabo nelyo kuli balupwa lwabo. (Yohane 15:20) Lelo nga ca kutila twalishininkisha ukuti ifyo twasambilila pali Yehova fya cine, twakulalanda pa fyo twasuminamo ku bantu mucinshi mucinshi.—1 Petro 3:15.
Na kabili kuti twacetekela ubulayo bwa kwa Lesa ubwa kuti akasakamana bonse abamucetekela. Nga twacetekela Lesa muli uyu musango, ninshi tukalabika sana amano ku fya kwa Lesa ukucila ku fyuma. (Mateo 6:33) Umfweni ifyo aba mu lupwa lumo bacitile ifilanga ukuti balibika sana amano ku fya kwa Lesa.
Nangu ca kutila ba Doug na ba Becky bali na bana abanono babili, balefwaya ukukuukila ku calo ukushali aba kushimikila imbila nsuma abengi. Pa numa ya kutontonkanyapo sana no kupepelapo, bapingwilepo ukukuuka. Ba Doug batile: “Ala twalishipile pa kuti fye tukuuke no kusenda abana besu ku cifulo uko tatwaishibe ne fyo ifintu fyali no kuyaba. Lelo ilyo fye twatendeke ukutontonkanya pa kukuuka, twalanshenye pa fyo Abrahamu na Sara bacitile. Ukutontonkanya pa fyo bacetekele Yehova, ne fyo abafwile, kwalitukoseshe nga nshi.”
Ba Doug balandile pa fyo baleikala ku calo bakuukile, ukuti: “Yehova alitupaala icine cine.” Balondolwele no kuti: “Pa mulandu wa kutila twalyangusha ifintu, calenga ukuti tulekwata inshita iikalamba iya kuba pamo, ilyo tuleshimikila, ukulanshanya no kwangalila pamo na bana. Ala nomba twalikwata inshita iikalamba iya kucitila ifintu pamo ngo lupwa, caliwama nga nshi ica kutila kuti wafilwa no kulondolola.”
Kwena te bonse abengakumamo ukwalula ifintu mu bumi bwabo nge fi ba Doug na ba Becky bacitile. Lelo bonse fye kuti twapashanya Abrahamu nga tulebika sana amano ku kupepa Lesa, ukucetekela ukuti lyonse fye akulatwafwa. Nga tulecita ifi, ninshi tuleumfwila filya Baibolo itukoselesha ‘ukuba abashipa no kusosa atuti: “Yehova e kaafwa wandi; nshakatiine.”’—AbaHebere 13:5, 6.
[Akabokoshi ne Cikope pe bula 8]
Aletiina Lesa Kabili Aali Umukashi Umusuma
Sara aupilwe ku mwaume uwali sana ne citetekelo. Lelo uyu mwanakashi na o ali ne mibele iisuma iyo twingapashanya. Na kuba, Baibolo yalimulandapo imiku itatu ngo muntu uo abanakashi abatiina Lesa balingile ukupashanya. (Esaya 51:1, 2; AbaHebere 11:11; 1 Petro 3:3-6) Nangu ca kutila Baibolo tayalandapo sana pali uyu mwanakashi uwali uwaibela, kuti twamona ukutila alikwete imibele iisuma.
Ku ca kumwenako, tontonkanyeni pa fyo Sara acitile ilyo Abrahamu amwebele ukuti Lesa alandile ukuti bafume mu Uri. Bushe alisakamikwe pa calo baleyako no mulandu bali no kuilako? Bushe alisakamikwe pa fyuma bakwete? Bushe alyumfwile sana ubulanda pa mulandu wa kutila ali no kusha ifibusa na balupwa, apo taishibe nampo nga ali no kubamonapo na kabili nelyo iyo? Kwena afwile aletontonkanya pa fya musango yu. Na lyo line, ali-itemenwe ukufuma mu Uri, alicetekele ukuti Yehova ali no kumupaala pa cumfwila cakwe.—Imilimo 7:2, 3.
Sara tali fye mubomfi wa kwa Lesa uwa cumfwila, lelo na kabili ali umukashi umusuma. Talecimfyanya no mulume wakwe mu kutungulula ulupwa, lelo alimucindike nga nshi, kabili alemutungilila ilyo aletungulula ulupwa. Ifi alecita fyamulengele ukuba umwanakashi umusuma icine cine.—1 Petro 3:1-6.
Bushe finshi abanakashi abaupwa bengasambililako ku mibele Sara akwete? Ba Jill, abaikala mu cupo pa myaka ukucila 30 batile: “Ifyo Sara ali fyansambilisha ukuti mfwile ukuyumfwa umuntungwa ukweba abena mwandi ifyo ndetontonkanya.” Batwalilile ukulanda ukuti: “Lelo apo abena mwandi e mutwe wa ng’anda, e bafwile ukupingulapo ifya kucita. Kabili nga bapingula pa fintu fimo, ndesha na maka yonse ukubatungilila pa kuti ifyo bapingula fibombe.”
Nalimo isambililo ilikalamba ilingatufika pa mutima lya kuti: Nangu ca kutila Sara ali umwanakashi uwayemba nga nshi, talekele ukuyemba kwakwe ukumulenga ukuba ne cilumba. (Ukutendeka 12:10-13) Lelo lyonse aletungilila Abrahamu, ilyo ifintu fyaleba bwino na lintu fishaleba bwino. Ukwabula no kutwishika, Abrahamu na Sara bali aba cishinka kuli Lesa, abaicefya, kabili balitemwanene, kabili icupo cabo cali ica nsansa.
ICIPANDWA 5
Alyumfwilile Lesa Nangu ca Kuti Calyafishe Ukucita Ifyo Bamwebele
g 7/12 ibu. 26, akabokoshi
Baibolo—Citabo Umwaba Amasesemo Ayafikilishiwa, Ulubali 1
ABRAHAMU E KO AALI
◼ Pa fipaapatu fye bumba ifya muli ba 2,000 B.C.E. ifyo basanga, paliba amashina ya misumba ayapalana na mashina ya ba mu lupwa lwa kwa Abrahamu. Pali iyi misumba paba, Pelege, Serugi, Nahore, Tera, na Harani.—Ukutendeka 11:17-32.
◼ Pa Ukutendeka 11:31 patila, Abrahamu no lupwa lwakwe bafumine ku “Uri umusumba wa bena Kaldi.” Ifitantala fya uyu musumba balifisanga ku kapinda ka ku kulyo mu Iraq. Baibolo na kabili itila, wishi wa kwa Abrahamu, Tera afwilile mu musumba wa Harani. Pali ino nshita uyu musumba nalimo waba mu calo ca Turkey. Baibolo isosa no kuti umukashi wa kwa Abrahamu, Sara afwilile mu Hebrone. Uyu musumba, uwabela ku Middle East na pali lelo e ko waba kabili mulekala na bantu.—Ukutendeka 11:32; 23:2.
it “Abrahamu” amapara. 22-23
Abrahamu
Amalyashi ya Cine Ayalanda Pali Abrahamu. Yesu na basambi bakwe balilandile pali Abrahamu, kabili ifyo balandile ne fyo abasambi balembele fyalicila pa miku 70. Mu cilangililo Yesu alandile ica mwaume umukankaala na Lasaro, alilandile pali Abrahamu mu mampalanya. (Luka 16:19-31) Inshita imo abashatemenwe ifyo Yesu alecita balandile ukuti bali bana ba kwa Abrahamu, lelo alilandile ifyalangile ukuti bali ba bumbimunda. Atile: “Amuba abana ba kwa Abrahamu, nga mucita ifyo alecita.” (Yoh. 8:31-58; Mat. 3:9, 10) Nga fintu umutumwa Paulo alandile, icilenga umuntu aba uwalungama, te kuntu atuntuka, lelo kucetekela Lesa nga filya Abrahamu amucetekele. (Rom. 9:6-8; 4:1-12) Paulo alandile ukuti umwana wa kwa Abrahamu ni Kristu, e lyo abasambi ba kwa Kristu bana ba kwa Abrahamu, kabili ni “mpyani ukulingana no bulayo.” (Gal. 3:16, 29) Alilandile na pa fyo Abrahamu ali ne cikuuku ne fyo apokelele abo ashaishibe. Kabili ilyo Paulo alandile pa babomfi ba kwa Yehova abengi mu AbaHebere icipandwa 11, alilandile na pali Abrahamu. Paulo alilandile na pa banakashi babili aba kwa Abrahamu, e kutila Sara na Hagari, abemininako ifipangano fibili ifya kwa Yehova. (Gal. 4:22-31; Heb. 11:8) Yakobo uwalembeleko Baibo alandile ukuti Abrahamu alebomba imilimo iyalelanga ukuti ali ne citetekelo, kabili aishibikwe ukuti ni “cibusa wa kwa Yehova.”—Yako. 2:21-23.
Abasambilila amalyashi ya kale balisanga ifilanga ukuti ifyo Baibo yalanda pali Abrahamu fya cine, e kutila incende ishingi isho balumbula ne ntambi isho abantu balekonka pali ilya nshita, pamo nga ukushita impanga ku bena Hiti, ukusala Eliesere ukuba impyani e lyo ne fyo Abrahamu alesunga kanakashi wakwe Hagari.
“Wishi wa Bantu Bonse Ababa ne Citetekelo”
4 Bushe Abramu asambilile shani pali Yehova Lesa? Twalishiba ukuti muli shilya nshiku, Yehova ninshi alikwata kale ababomfi bakwe pe sonde. Shemu ali pa babomfi ba kwa Lesa abaliko ilya nshita. Nangu ca kuti te wali umukalamba pa bana batatu aba kwa Noa, ilingi line e o babalilapo ukulumbula mu Baibolo. Nalimo icalenga ni co ali sana ne citetekelo. Pa numa ya Lyeshi, Noa alandile pali Yehova ati, “Lesa wa kwa Shemu.” (Ukute. 9:26) Shemu alicindike Yehova e lyo no kupepa kwa cine.
5 Bushe Abramu alimwishibe Shemu? Afwile alimwishibe. Tontonkanyeni pali Abramu ilyo ali umwaice. Afwile alitemenwe sana pa kwishiba ukuti alikwete icikolwe cakwe icali ica mweo kabili icaikele pe sonde ukucila pa myaka 400! Shemu alimwene ifibi ifyalecita abantu ninshi takulaba ne Lyeshi, kabili alimweneko uko ilyeshi ilikalamba lyaipeye abantu pa calo, na kabili alimweneko uko uluko lwa kubalilapo lwatampile ukusanduluka pa calo, e lyo na lintu Nimrode apondweke no kukuula Ulupungu lwa Babele e ko ali. Shemu uwali uwa cishinka tailundile kuli bacipondoka ba pa Babele. Na lintu Yehova afulungenye ululimi lwa balekuula ulupungu, Shemu no lupwa lwakwe bena batwalilile fye ukulanda ululimi lwa kubalilapo ulo na Noa alelandako. Muli ulu ulupwa e mwali na Abramu. Kanshi ilyo Abramu alekula afwile alicindike sana Shemu. Icawemeko ca kuti, pa myaka iingi iyo Abramu ali uwa mweo, Shemu na o ninshi e po acili. Kanshi Abramu afwile asambilile pali Yehova kuli Shemu.
‘Lesa Alipokelele Ifya Bupe Fyabo’
18 Mu myaka yonse iyo Abrahamu ali no mweo, alituulile amalambo ayengi. Lelo aya malambo aletuula pa kupepa, aleyatuula fye kuli Yehova uwalinga ukuyapokelela. (Ukute. 12:8; 13:18; 15:8-10) Bushe Abrahamu aletuulila Yehova imituulo iyawamisha? Te kuti tutwishike no kutwishika ukuti Abrahamu aletuula imituulo iyawamisha, pantu ali-itemenwe ukutuula umwana wakwe fye umo uo atemenwe Isaki. Pali ilya nshita Yehova alyebele Abrahamu fyonse pa nshila ali no kutuulilamo ilambo. (Ukute. 22:1, 2) Kabili Abrahamu ali-itemenwe ukukonka fyonse ifyo Yehova amwebele. Na kuba, Yehova e waleseshe Abrahamu ukwipaya umwana wakwe. (Ukute. 22:9-12) Yehova alepokelela amalambo ayo Abrahamu aletuula pa kumupepa, pantu icalelenga aletuula amalambo ni co alitemenwe Yehova kabili ali ne citetekelo. Paulo alembele ukuti, ‘Abrahamu alitetekele Yehova, na o amumwene ukuti alilungama.’—Rom. 4:3.
g88-E 4/8 ibu. 25
“Nge Ntanda sha mu Muulu”
“Nangu cibe shani nkakupaala kabili nkafusha abakatuntuka mu mwana obe nge ntanda sha mu muulu kabili ngo mucanga wa mu lulamba lwa bemba.” (Ukutendeka 22:17) Ifi e fyo Lesa alaile Abrahamu. Na lyo line, ulupapulo lutila Bible Review, lwalandile ukuti ifi Baibo yalanda te fya cine.
Baibo yalilungika ifi yalanda ukuti intanda sha mu muulu shafula ngo mucanga wa mu lulamba lwa bemba. Na lyo line, ilyo amashiwi ya mu Baibo ayalanda pa ntanda yalembelwe, abantu tabaishibe ukuti intanda shingi icine cine. Ulupapulo lwa Bible Review lutila: “Umuntu nga alolesha mu muulu, ni ntanda fye ishinono e sho engamona na menso. Abasambilila ifya mu muulu batweba ukuti nga tatubomfeshe ico bamwenako intanda, kuti twamona fye nalimo ishili 2,000 ukufika kuli 4,000.” Icitabo ca The World Book Encyclopedia cilanda ukuti “intanda nalimo 6,000 shilasanika sana ica kutila kuti twashimona ukwabula ukubomfya ico bamwenako intanda.”
Finshi fyalenga Baibo ilungike ifi yalinganya ubwingi bwa ntanda ku mucanga? Cimo icalenga ca kuti “Lesa e watungulwile abalembele” Baibo. (2 Timote 3:16) Na lyo line, mu cipande cimo ica mu lupapulo lutila Bible Review, balandile ukuti ifi te fya cine. Batile nalimo Abrahamu alisambilile fye sana ifya mu muulu! Pa numa ya kulanda ifi, baipwishe icipusho ca kuti: “Bushe nalimo abantu ba ku kale balikwete ifyo balebomfya pa kumona intanda isho balefilwa ukumona na menso?” Pa kuti abantu basumine ifyo balembele muli cilya cipande, batile balikwata ubushininkisho ubulanga ukuti kwaliba amabwe ya krustali aya mu Ninebe na mu ncende shimbi ayo balebomfya pa kumwenako intanda.
Na lyo line, takwaba ifilanga ukuti abantu pali ilya nshita balikwete ifyo balebomfya pa kumona intanda. Kabili nga ca kuti balikwete ifyo balebomfya pa kumona intanda, takwaba ubushininkisho ubulanga ukuti Abrahamu nelyo uwalembele ibuuku lya Ukutendeka na o alikwete. Na kuba, ifyo Lesa alandile pa ntanda mu fyo alaile Abrahamu fitulanga fye ukuti fyonse ifyo Baibo ilanda pa fya sayansi fya cine. Kasesema Yeremia na o nangu ca kuti takwete ica kubomfya pa kumwenako intanda, Lesa alilengele alemba amashiwi ya cine aya kuti: ‘Ifya mu muulu no mucanga wa mu lulamba lwa bemba te kuti bafipende.’—Yeremia 33:22.
“Yehova Amwitile Ati ‘Cibusa Wandi’”
“Iwe, we Israele, uli mubomfi wandi, iwe Yakobo, we o nasala, umwana wa kwa Abrahamu cibusa wandi.”—ESA. 41:8.
UKUTULA fye na ku bunya, tulafwaya ukutemwikwa. Abantunse balafwaya ukukwata ifibusa ifyabatemwa, te kutemwa fye ukuba pa mwaume no mwanakashi epela. Lelo ico tufwaisha sana ca kuti Yehova atutemwe. Apo Lesa tamoneka kabili alikwatisha amaka, abantu abengi tabasumina ukutila kuti batemwana nankwe no kuba ifibusa fyakwe. Lelo ifwe twalishiba icine!
2 Twalisambilila muli Baibolo ukuti kwali abantunse bamo abali ifibusa fya kwa Lesa. Tufwile ukusambililako ku fyo bacitile pa kuti babe ifibusa fya kwa Lesa. Mulandu nshi? Pantu ukuba cibusa wa kwa Lesa e cintu icacindamisha ico tufwile ukucita. Kanshi nomba natulande pali Abrahamu. (Belengeni Yakobo 2:23.) Acitile shani pa kuti abe cibusa wa kwa Lesa? Icitetekelo e calengele ukuti Abrahamu abe cibusa wa kwa Lesa, kabili aishibikwa ukuti ni “wishi wa bantu bonse ababa ne citetekelo.” (Rom. 4:11) Ilyo mulesambilila pa fyo acitile muleyipusha amuti, ‘Kuti nacita shani pa kuti mbe ne citetekelo nga Abrahamu no kukosha bucibusa bwandi na Yehova?’
FINSHI ABRAHAMU ACITILE PA KUTI ABE CIBUSA WA KWA LESA?
3 Elenganyeni Abrahamu uuli ne myaka nalimo 125 aleninika ulupili panono panono. Umwana wakwe Isaki uuli ne myaka 25 alemukonka pa numa ninshi nasenda inkuni, e lyo Abrahamu na o nasenda umwele ne fya kukosesha umulilo. Ubu bulendo nalimo e bwakoseele sana Abrahamu pa malendo yonse ayo alekwata. Ico bwakoseele, te pa mulandu wa kuti Abrahamu alikotele, pantu pali iyi nshita ninshi acili na maka. Lelo icalengele ni co Yehova amwebele ukuti atuule umwana wakwe ilambo!—Ukute. 22:1-8.
4 Ubu bufwile bwali bwesho ubukalamba nga nshi kuli Abrahamu. Abantu bamo batila filya Lesa aebele Abrahamu ukupeela umwana wakwe ilambo bwali bunkalwe. Bambi nabo batila ico Abrahamu asuminine ukupeela umwana wakwe ilambo ni co tamutemenwe. Ico abantu balandila ifi ni co tabakwata icitetekelo kabili tabaishiba ifyo icitetekelo cakosa caba nelyo ifyo cingalenga umuntu ukucita. (1 Kor. 2:14-16) Kwali icalengele ukuti Abrahamu omfwile ifyo Lesa amwebele, ne co cali citetekelo icakosa ico akwete. Alishibe ukuti Yehova te kuti amwebe ukucita icingalenga atwalilila fye ukuba no bulanda. Abrahamu alishibe ukuti nga acita ifyo bamwebele, Yehova ali no ku mupaala pamo no mwana wakwe. Cinshi calengele ukuti Abrahamu abe ne citetekelo icakosa? Fintu asambilile e lyo ne fyacitike mu bumi bwakwe.
5 Ifyo asambilile. Abrahamu akuliile mu musumba uwa Uri. Abantu muli uyu musumba, ukubikako fye na bawishi balepepa balesa ba bufi. (Yosh. 24:2) Bushe Abrahamu asambilile shani pali Yehova? Baibolo ilanga ukuti Shemu mwana Noa ali ni lupwa wa kwa Abrahamu, kabili afwile ilyo Abrahamu ali ne myaka nalimo 150. Shemu ali ne citetekelo icakosa, kabili afwile alisambilishe balupwa lwakwe pali Yehova. Kanshi nalimo Shemu e wasambilishe Abrahamu pali Yehova. Ifyo Abrahamu asambilile fyalengele atemwe Yehova, no kuba ne citetekelo.
6 Ifyacitike. Finshi fyacitike ifyalengele Abrahamu atetekele sana Yehova? Abantu bamo batila ifyo tutontonkanyapo sana e fyo tucita no kucita. Abrahamu aletontonkanya sana pa fyo asambilile pali Lesa, kabili fyalengele acindike sana “Yehova Lesa Uwapulamo, Uwapangile umuulu ne sonde.” (Ukute. 14:22) Uku ukucindika sana Lesa e ko Baibolo ita ati “ukutiina Lesa.” (Heb. 5:7) Nga tulefwaya ukuba ifibusa fya kwa Lesa, tulingile ukulamutiina. (Amalu. 25:14) Akatiina e kalengele Abrahamu aleumfwila Yehova.
7 Lesa aebele Abrahamu na Sara ukufuma mu musumba wa Uri umo baleikala no kuya ku calo cimbi. Pali iyi nshita bali abakalamba kabili bali no kulaikala fye mu matenti. Nangu ca kuti Abrahamu alishibe ukuti bali no kukwata amafya ayengi, alyumfwilile Yehova. Pa mulandu wa kuti ali ne cumfwila, Lesa alimupaalile no kumucingilila. Ku ca kumwenako, Abrahamu balimupokele umukashi wakwe Sara, kabili aletiina ukuti balamwipaya, lelo Yehova mu cisungusho alicingilile Abrahamu na Sara. (Ukute. 12:10-20; 20:2-7, 10-12, 17, 18) Ifi ifyacitike fyalikoseshe icitetekelo ca kwa Abrahamu.
8 Bushe kuti twaba ifibusa fya kwa Yehova? Ee, kuti twaba! Nga tulefwaya ukuba ifibusa fyakwe tufwile ukusambilila pali Yehova nga filya Abrahamu acitile kabili tukeshiba ifingi. Muno nshiku, twalikwata Baibolo yonse iyo Abrahamu ashakwete. (Dan. 12:4; Rom. 11:33) Baibolo yalilanda ifingi pa “wapangile umuulu ne sonde.” Ifyo tusambilila pali Yehova filalenga twamutemwa no kumucindika. Nga twamutemwa no kumucindika tukalamumfwila, e lyo nga tulemumfwila, akulatucingilila no kutupaala, ne ci cikalenga icitetekelo cesu cikakose. Nga tuli abacincila mu kubombela Yehova, tukaba ne nsansa no mutende. (Amalu. 34:8; Amapi. 10:22) Nga tulesambilila sana pali Yehova, tulemona ne fyo aletupaala, tukaba sana ifibusa fyakwe.
IFYO ABRAHAMU ACITILE PA KUTI ATWALILILE UKUBA CIBUSA WA KWA LESA
9 Bucibusa bwaba kwati cuma ca mutengo. (Belengeni Amapinda 17:17.) Lelo tabwaba nge cipe ca mutengo ico babomfya fye ku kuyemfya mu ng’anda. Bwaba nga iluba ilisuma ilyo tulingile ukulatapilila no kulasunga bwino pa kuti likule no kubalula. Abrahamu alicindike bucibusa bwakwe na Yehova kabili alecita ifyalelenga ubu bucibusa ukutwalilila. Finshi ifyo alecita?
10 Abrahamu alecita ifyalelenga atwalilila ukuba na katiina kuli Lesa no kulamumfwila. Ku ca kumwenako, ilyo aile ku Kanaani no lupwa lwakwe na babomfi, aleleka Yehova alemutungula muli fyonse ifyo alecita. Ilyo Abrahamu ali ne myaka 99, ninshi kwashala umwaka umo ukuti Isaki afyalwe, Yehova amwebele ukusembulula abaume bonse aba mu ng’anda yakwe. Bushe Abrahamu aletwishika ifyo Yehova amwebele nelyo bushe alefwaya umwakubepekesha pa kuti ecita ifyo bamwebele? Awe, alicetekele Yehova kabili alicitile ifyo Yehova amwebele “pali ubo bwine bushiku.”—Ukute. 17:10-14, 23.
11 Apo Abrahamu aleumfwila Yehova na mutuntu utunono, bucibusa bwakwe na Yehova bwalikosele sana. Alelanda na Yehova pa fintu fye fyonse, kabili nga kwaba ifyamukosela aleipusha Yehova ukuti amwafwe. Ku ca kumwenako, ilyo Yehova alandile ukuti alaonaula umusumba wa Sodomu na Gomora, Abrahamu alisakamene. Cinshi calengele asakamane? Pantu aletontonkanya ukuti Lesa ali no konaula abalecita ifisuma kumo na balecita ifyabipa. Nalimo alisakamikwe ukuti umwipwa wakwe Lote no lupwa lwakwe abaleikala mu Sodomu bakafwa. Abrahamu alicetekele Yehova “Kapingula wa pano isonde ponse,” e ico alimwipwishe pa fyo ali no kucita ku balungama. Yehova alitekanishishe Abrahamu kabili alimulangile ukuti wa luse. Amwebele ukuti nga alepingula abantu, tonawila ababifi kumo na balungama, aleshiba abalungama no kubapususha.—Ukute. 18:22-33.
12 Te kuti tutwishike no kutwishika ukuti ifyo Abrahamu asambilile ne fyacitike mu bumi bwakwe fyalimwafwile ukukosha bucibusa bwakwe na Yehova. Pa numa ilyo Yehova amwebele ukupeela umwana wakwe ilambo, Abrahamu alishibe ukuti Yehova alitekanya, wa luse, alicetekelwa kabili alacingilila. Abrahamu alishininkishe ukuti Yehova tasangwike umunkalwe! Mulandu nshi twalandila ifyo?
13 Ilyo Abrahamu aile mu kupeela umwana wakwe ilambo aebele ababomfi abo aile na bo ati: “Shaleni pano ne mpunda, lelo ine no mulumendo tuleya kulya ku kupepa kabili twalamusanga pano pene.” (Ukute. 22:5) Bushe Abrahamu aloseshe mwi pa kulanda aya mashiwi? Apo Abrahamu alishibe ukuti ali no kupeela Isaki ilambo, bushe alebepa fye filya alandile ukuti twalabwela twalamusanga pano pene? Awe, Baibolo itila Abrahamu alicetekele ukuti Yehova ali no kubuusha Isaki ku bafwa. (Belengeni AbaHebere 11:19.) Abrahamu alishibe ukuti Yehova e wamupeele amaka ya kukwata umwana nangu ca kuti ena no mwina mwakwe Sara balikotele sana. (Heb. 11:11, 12, 18) E ico alishibe ukuti Yehova te kuti afilwe ukucita icintu nangu cimo. Nangu ca kuti Abrahamu taishibe icali no kucitika pali bulya bushiku, alicetekele ukuti Yehova ali no kubuusha umwana wakwe pa kuti fyonse ifyo alaile fikafikilishiwe. Kanshi e mulandu wine Abrahamu etilwa ukuti, “wishi wa bantu bonse ababa ne citetekelo.”
14 Muno nshiku, Yehova tatweba ukupeela abana besu amalambo, lelo atweba ukuti tulekonka amafunde yakwe. Limo te kuti twishibe umulandu atupeelela amafunde, nelyo kuti twalamona kwati yalyafya ukukonka. Bushe ifi e fyo mumona? Bamo bamona kwati ukubila imbila nsuma kwalyafya. Nalimo icalenga ni co baliba ne nsoni kabili cilabafya ukulanda na bantu abo bashaishiba. Bamo balatiina ukucita ifingalenga abana be sukulu banabo nelyo abo babomba nabo balabaseka. (Ukufu. 23:2; 1 Tes. 2:2) Lesa nga amweba ukucita ifyo mulemona ukuti nafyafya, muletontonkanya pa citetekelo icakosa ico Abrahamu akwete ne fyo ali uwashipa. Nga tuletontonkanya sana pa baume na banakashi abali aba cishinka kuli Lesa, kuti twalabapashanya kabili kuti twapalama sana kuli cibusa wesu Yehova.—Heb. 12:1, 2.
TULAPAALWA NGA TWABA IFIBUSA FYA KWA LESA
15 Bushe Abrahamu aicushishe fye filya alekonka amafunde ya kwa Yehova? Baibolo ilanda ukuti Abrahamu “alekele umweo ninshi mukote, uwa myaka iingi.” (Ukute. 25:8) Na lintu ali ne myaka 175, afwile aleba ne nsansa nga atontonkanya pa myaka iingi iyo aikele pano calo ne fyo acitile. Mulandu nshi? Pantu ico acindamike sana ni bucibusa bwakwe na Yehova. Lelo filya aikele “imyaka iingi,” tacipilibula ukuti talefwaya ukuba no bumi ku ntanshi.
16 Baibolo ilanda ukuti Abrahamu “alelolela umusumba uwakwata imifula ine ine iya kukuulapo, uo kakuula kabili kalenga wa uko ni Lesa.” (Heb. 11:10) Abrahamu alishibe ukuti bushiku bumo akamona uyu musumba, e kutila Ubufumu bwa kwa Lesa, buleteka isonde. Elenganyeni ifyo Abrahamu akasansamuka ilyo akalaikala muli paradaise pano isonde no kutwalilila ukukosha bucibusa bwakwe na Lesa. Akatemwa nga nshi ilyo akeshiba ukuti filya ali ne citetekelo icakosa fyalilengele ababomfi ba kwa Lesa na bambi baba ne citetekelo icakosa! Mu Paradaise Abrahamu akeshiba ukuti ilambo ali no kupeela pa Lupili lwa Moria lyaleimininako ilambo ilyacindama sana. (Heb. 11:19) Akeshiba no kuti filya aumfwile ubulanda sana ilyo alepekanya ukupeela umwana wakwe Isaki ilambo, fyalyafwile abantu abengi aba cishinka ukwishiba ifyo na Yehova aumfwile ubulanda nga nshi ilyo apeele Umwana wakwe, Yesu Kristu ilambo, ku kulubula abantunse. (Yoh. 3:16) Ifyo Abrahamu acitile fyalilenga ukuti tuletasha nga nshi pa cilubula ico Yehova alangilamo ukuti alitutemwa icine cine!
17 Natuleesha na maka ukuba ne citetekelo cakosa nga cilya Abrahamu akwete. Tulingile ukutwalilila ukusambilila pali Lesa no kulamumfwila nga filya fine Abrahamu alecita. Nga tulecita ifi, Yehova akatupaala no kutucingilila. (Belengeni AbaHebere 6:10-12.) Kanshi natutwalilile ukuba ifibusa fya kwa Yehova! Mu cipande cikonkelepo, tukasambilila pa bantu na bambi batatu aba cishinka abali ifibusa fya kwa Lesa.
[Akabokoshi pa mabula 10 na 11]
ABRAHAMU ALI NI CIBUSA WA KWA YEHOVA
ILYO BAALI MU URI
Abrahamu na Sara balishibe Yehova kabili balemupepa
Abrahamu alyumfwilile Lesa afuma na mu Uri
ILYO BALEYA KU KANAANI
Yehova alicingilile Abrahamu na Sara ilyo bali pa lwendo
ILYO BAALI MU KANAANI
Abrahamu alyumfwilile Lesa, asembulula na baume bonse aba mu ng’anda yakwe
Yehova alitekanishishe Abrahamu ilyo aleipusha pa musumba wa Sodomu
Yehova alipaalile Abrahamu na Sara bakwata no mwana
Abrahamu alilangile ukuti wa citetekelo kabili aliitemenwe ukutuula Isaki ilambo
Abrahamu afwile “ninshi mukote uwa myaka iingi”
ICIPANDWA 6
Ali-ipeeleshe Ukusha Balupwa Lwakwe Kabili Aile ku Calo ca Kutali
Ukufwaila Isaki Umukashi
Uyu mwaume ali mubomfi wa kwa Abrahamu, “umukalamba wa pa ŋanda yakwe.” (Ukutendeka 24:2) Nangu ca kuti talumbulwa ishina muli ubu bulondoloshi, cilemoneke fyo uyu aali ni Eliesere, untu Abrahamu pa nshita imo aitile ngo ‘musha [“umwana,” NW] wa mu ŋanda yakwe’ kabili uo alandilepo ukuti aba mu mutande wa ‘kumupyana.’ (Ukutendeka 15:2, 3) Kwena, ilyo ni lintu Abrahamu na Sara bali imbulwa mwana. Pali nomba, umwana wabo, Isaki, aali ne myaka ya bukulu 40, kabili nangu ca kuti Eliesere nomba tali ni mpyani nkalamba ya kwa Abrahamu, acili mubomfi wakwe. E co alyumfwilile lintu Abrahamu amwipwishe icintu cimo icayafya. Cali cinshi?
Ukufwaila Isaki Umukashi
Mu nshiku sha kwa Abrahamu icupo caleambukilako ulupwa no mukowa onse, nelyo ubwikashi bwa fikolwe. Muli fyo umwata wali wa kuti abafyashi balesalila abana babo uwa kuupana nankwe. Mu kufwaila umwana wakwe Isaki umukashi, nangu cibe fyo, Abrahamu alolenkene no bwafya bumo. Cali no kuba butumpe ukuufya umwana kuli umo uwa banakashi ba cikaya abena Kanaani pa mulandu wa nshila shabo ishabula bukapepa. (Amalango 18:9-12) Kabili ilintu cali mwata ku muntu ukuupila mu mukowa wakwe, abantu ba kwa Abrahamu baikele ukwalepele bakilomita abengi ku kapinda ka kuso aka Aramu Naharaimu. Talefwaya Isaki ukubwelelamo kulya, pantu Yehova alaile Abrahamu ati: “Ubufyashi bobe e bo nkapeele calo cino,” icalo ca Kanaani. (Ukutendeka 24:7) Muli fyo, Abrahamu aebele Eliesere ati: “Ku calo ca ku mwesu na ku bantu bandi, e ko ukayebuulilo mwana wandi Isaki umukashi.”—Ukutendeka 24:4.
it “Rebeka” para. 4
Rebeka
Ilyo umubomfi wa kwa Abrahamu aishibe ukuti Lesa na-asuka ipepo lyakwe, apeele Rebeka isikiyo lya kufwala ku moona ilya golde na makoosa yabili aya golde (ino nshita ifi bamupeele nalimo kuti bafishita pa madola ya ku America 1,350). Rebeka ailelanga banyina na ndume yakwe Labani ifyo bamupeele. Lyena balipokelele umubomfi wa kwa Abrahamu na bantu ali nabo. (Ukute. 24:22-32) Lelo ilyo umubomfi wa kwa Abrahamu ashilalya, alilandile ico akonkele. Labani na wishi Betuele balisuminishe ukuti Rebeka opwe kuli Isaki. E ico umubomfi wa kwa Abrahamu alipeele Rebeka no lupwa lwakwe, golde, silfere ne fya kufwala ifisuma sana, lyena balililiile pamo ifya kulya. (Ukute. 24:33-54) Ifi ifya bupe abapeele fyalangile ukuti ici cupo cali ca mucinshi ukulingana no lutambi pantu na bafyashi babo bonse balisuminisheko. Kanshi nomba Rebeka balimukobekele kuli Isaki kabili ukutula ilya nshita ali mukashi wakwe.
“Ndeya Nankwe”
Aba mu lupwa lwa kwa Betuele balipaalile Rebeka. Lyena Rebeka, na Debora uwalemusakamana ukutula ku bwaice e lyo na babomfi banakashi bamo baliimine pamo na Eliesere na baume aishile nabo. (Ukutendeka 24:59-61; 35:8) Ukwabula no kuposa inshita, balifumine mu musumba wa Harani. Uko baleya kwalepele nalimo amakilomita 800 kabili nalimo palipitile imilungu itatu pa kuti bafike. Cimoneka kwati ulu ulwendo talwaweme sana. Uyu tawali muku wa kubalilapo kuli Rebeka ukumona ingamila, lelo te kuti tulande ukuti alyendele sana pa ngamila. Baibolo ilanda ukuti balupwa ba kwa Rebeka baleteka impaanga, lelo tailanda ukuti baali ni bashimakwebo abaleenda sana ne ngamila. (Ukutendeka 29:10) Umuntu nga tabeelela ukunina pa ngamila, kuti anaka icine cine nangu tendele ukufika apatali!
Rebeka—Umwanakashi Wacincila Uwaletiina Lesa
TUTILE mulesalila umwana wenu umukashi. Muntu wa musango nshi mwingasala? Afwile ukuba shani? Bushe kuti mwafwaya umwanakashi uwayemba icata, uwa mano, uwa cikuuku nelyo uwacincila? Nelyo bushe intanshi kuti mwafwayako ifintu fimbi?
Abrahamu alisakamikwe. Yehova alaile ukuti amapaalo yali no kwisa ku bufyashi bwakwe ukupitila mu mwana wakwe Isaki. Apa twatendekela ili lyashi, ni palya Abrahamu ali umukote, lelo umwana wakwe ninshi acili umushimbe. (Ukutendeka 12:1-3, 7; 17:19; 22:17, 18; 24:1) Apo aya mapaalo yali no kukuma Isaki pamo no ukaba umukashi wakwe e lyo na bana bakakwata, Abrahamu atendeka ukufwaya umwanakashi walinga ku kuba umukashi wa kwa Isaki. Uyu mwanakashi afwile ukuba umubomfi wa kwa Yehova. Apo mu Kanaani umo Abrahamu ekala tamuli umwanakashi uubombela Yehova, Abrahamu ali no kufwaya mwanakashi kumbi. Mu kulekelesha umwanakashi wasalwa ni Rebeka. Bamusanga shani? Bushe ni kapepa? Cinshi twingasambililako kuli Rebeka.
Ukufwaya Umwanakashi Walinga
Abrahamu atuma umubomfi wakwe umukalamba. Uyu afwile ali ni Eliesere. Atumwa ukutali ku Mesopotamia ku kusala umukashi wa kwa Isaki ukufuma mu lupwa lwa kwa Abrahamu. Aba na bo balapepa Yehova. Uyu mulandu naukakala nga nshi ica kuti Eliesere bamulenga ukulapa ukuti takafumye umukashi wa kwa Isaki mu Kanaani. Uku kupamfya kwa kwa Abrahamu ukwa kuti umukashi wa kwa Isaki ekafuma mu Kanaani kuli ukwacindama.—Ukutendeka 24:2-10.
Pa numa ya kuya ku musumba ukwikala ba lupwa lwa kwa Abrahamu, Eliesere atwala ingamali shakwe 10 ku cishima. Elenganyeni ifilecitika! Cili cungulo, kabili Eliesere alepepa ukuti: “Moneni, njiminine pa kamfukumfuku ka menshi; kabili abana banakashi ba bakaaya balafumina ku kutapa amenshi. Nomba muleke umukashana uo nalati kuli wene, Shi isha umutondo obe, no kuleka nwepo; na o alati, Nwenipo, ne ngamali shenu na sho ndeshinwensha—muleke wene abe uo mwalingilo mubomfi wenu Isaki.”—Ukutendeka 24:11-14.
Nge fyo mwanakashi onse kulya afwile aishiba, ingamali iili ne cilaka kuti yanwa amenshi ayengi ukufika kuli balita 100. E co umwanakashi uwaipeelesha ukunwensha ingamali 10, alingile ukuipekanya ukubombesha. Ukubomba uyu mulimo ilyo bambi baletambako fye ukwabula ukumwafwako, kuti kwalanga ukutila uyu mwanakashi wa maka, alitekanya, aliicefya kabili wa cikuuku ku bantu na ku nama.
Cinshi cacitika? “Nomba ilyo wene acili talapwa kusosa, moneni, Rebeka, uwafyelwe kuli Betuele umwana wa kwa Milka, umukashi wa kwa Nahore munyina Abrahamu, alifumine, ali no mutondo wakwe pa kubeya. Kabili uyo mukashana ali musuma nga nshi ku kumoneka, umukashana uo umwaume tatala amwishiba. Atentemukile ku kamfukumfuku, aiswisheko no mutondo wakwe, no kunina ukufumako. E lyo uyo mubomfi abutukile ku kumukumanya, no kutila, Shi leka nwepo utumenshi mu mutondo obe. Na o atile, Nwenipo, shikulu; kabili ayangufyenye ukwishisha umotondo pa kuboko, no kumunwensha.”—Ukutendeka 24:15-18.
Bushe Rebeka Alinga Ukuba Muka Isaki?
Rebeka, mwishikulu wa kwa Abrahamu, aliyemba kabili wa mutima uusuma. Tashimunwike ukulanda ku mweni, na lyo line tali na cibeleshi. Apeela Eliesere amenshi ya kunwa ilyo alomba. Ico e cingenekelwa pantu e fyo balanga mucinshi. Lelo, bushe Rebeka ali no kucita na cilya cimbi ico Eliesere alombele mwi pepo?
Rebeka atila: “Nwenipo, shikulu.” Lelo te ifi fyeka asosa. Rebeka atwalilila ukusosa ati: “Ne ngamali shenu na sho ndeshitapila, shisuke shipwe ukunwa.” Aipeelesha ukubomba ukucila pa cingenekelwa. Mu kuitemenwa ‘ayangufyanya ukwitulwila mu ca kunwenamo na yali mu mutondo, no kubutukila kabili ku cishima ku kutapa, asuka atapila ne ngamalli shakwe shonse.’ Alikosa ku milimo. Icalembwa citila: “No yo muntu alemulolekesha tondolo.”—Ukutendeka 24:19-21.
Ilyo Eliesere aishiba ukuti umukashana ni lupwa lwa kwa Abrahamu, akontama no kushinshimuna Yehova. Eliesere aipusha Rebeka nga ca kutila ku ng’anda ya bawishi kuli incende uko wene na bali nankwe bengasendama ubushiku. Rebeka asumina ukuti incende e ko ili kabili abutukila ku kweba aba ku ng’anda pa lwa batandashi.—Ukutendeka 24:22-28.
Pa numa ya kumfwa ifyo Eliesere aenda, ndume kwa Rebeka Labani, na bawishi ba Betuele bailuka ukuti Lesa e wateyanya ukuti cibe fi. Cine cine Rebeka e usalilwe ku kuba muka Isaki. Batila kuli Eliesere ‘Mubuule kabiye, no kuleka abe umukashi wa mwana wa kwa sokulu, ifyo Yehova asosa.’ Bushe Rebeka aumfwa shani? Lintu bamwipusha nga alaya ilyo line fye, ayasuka mwi shiwi fye limo ilya ciHebere ilyalola mu kuti “ndeya.” Tapatikishiwe ukuupwa. Abrahamu alilondolwele bwino bwino ukutila Eliesere ali no kukakulwa ku mulapo “ngo mwanakashi takatemwe” ukukonka. Lelo Rebeka na o alimwene ukuti Lesa alebatungulula. E co ukwabula ukushingashinga asha balupwa lwakwe ku kuyaupwa ku mwaume uo ashamonapo. Ukushipa ashipile pa kusala ukucite co kulangilila ukuti aba ne citetekelo icakosa. Cine cine e walinga ukuba muka Isaki!—Ukutendeka 24:29-59.
Ilyo Rebeka amona Isaki, aikupa icifimbo ku kulangilila ukunakila. Isaki amubuula ku kuba umukashi, kabili ifwile mibele yakwe iisuma e yalenga wene ukutemwa Rebeka.—Ukutendeka 24:62-67.
Abana Baume Bampundu
Rebeka aikala ukwabula umwana nalimo myaka 19. Mu kulekelesha aimita ifumo lya bampundu lelo ifumo lyamucusha pantu abana baletininkishanya mu nda yakwe, icalenga Rebeka ukulila kuli Lesa. Inshita shimo na ifwe limbi kuti twacita cimo cine lintu twaba na mafya mu bumi. Yehova aumfwa ukulila kwa kwa Rebeka no kumweba ukukanasakamikwa. Akaba nyina ku nko shibili, kabili “umukalamba akabombelo mwaice.”—Ukutendeka 25:20-26.
Ayo nalimo te mashiwi yeka ayengalenga Rebeka ukutemwa sana Yakobo umwana mwaice. Aba bakalume bali abapusana. Yakobo “alitekanya,” lelo Esau taangwa ifya ku mupashi, ica kuti asuka ashitisha ububeli bwakwe kuli Yakobo pa ca kulya, e kuti ashitisha insambu shakwe isha kupyana amalayo Lesa alaile. Ne cupo cine ica kwa Esau ica kuupa abanakashi babili abena Hiti calanga ukuti tacindamike ifya ku mupashi e lyo no kuti alifipata. Ne ci calenga abafyashi bakwe ukukalipwa nga nshi.—Ukutendeka 25:27-34; 26:34, 35.
Ukunonka Ipaalo lya kwa Yakobo
Baibolo tayalanda nga Isaki alishibe kuti Esau ali no kubombela Yakobo. Na lyo line bonse babili Rebeka na Yakobo nabeshiba ukuti uufwile ukupaalwa ni Yakobo. Lelo Rebeka acitapo cimo mu kwangufyanya ilyo aumfwa ukuti Isaki alefwaya ukupaala Esau nga atwalila wishi inama abambile. Filya fine Rebeka ali no mupampamina no kucincila ku bwaice, e fyo ali na nomba. ‘Aeba’ Yakobo ukuleta abana babili aba mbushi. Alapekanya ica kulya ico mulume atemwa. Lyene Yakobo alabepekesha ukuba Esau pa kuti apaalwe. Yakobo akaana. Bawishi bali no kwishiba ubwile bulipo kabili nga baishiba balamutiipa! Rebeka apamfya no kusosa ukuti: “Pali ine e po pabe intiipu shobe, we mwana wandi!” Lyene apekanya ica kulya, kabili alenga Yakobo aba kwati ni Esau, no kumutuma ku mulume wakwe.—Ukutendeka 27:1-17.
Umulandu Rebeka acitile ifi tawalondololwa. Abengi batila ico acitile, cibi, lelo Baibolo te fyo isosa. Nelyo fye ni Isaki tamwene ukuti cibi pa numa ya kwishiba ukuti Yakobo e wapokelela ipaalo. Lelo Isaki alundapo ipaalo. (Ukutendeka 27:29; 28:3, 4) Rebeka naishiba ifyo Yehova alandile pa bana bakwe. E co acitapo cimo pa kuti Yakobo akwate ipaalo ilyo alingile ukukwata. Ici caumfwana bwino bwino no kufwaya kwa Yehova.—Abena Roma 9:6-13.
Yakobo Bamutuma ku Harani
Rebeka nomba afulunganya amapange ya kwa Esau pa kucincisha Yakobo ukufulumuka ukufikila icipyu ca kwa Esau capwa. Rebeka aipusha Isaki nga ca kuti Yakobo kuti aya, lelo tasosele ukuti Esau nakalipa. Lelo mano mano apaapaata umulume wakwe pa kulanda ukuti alisakamikwe ukuti napamo Yakobo kuti aupa umwina Kanaani. Ukumfwa fye fyo, kwalenga Isaki ukukonkomesha Yakobo ukukanaupa umwina Kanaani kabili amutuma kuli balupwa lwa kwa Rebeka ku kuyafwaya umukashi uutiina Lesa. Tapaba mu Baibolo apo tusanga kuti Rebeka alimonene na Yakobo na kabili, lelo ifyo acita fikalenga uluko lwa Israele ukupaalwa sana ku ntanshi.—Ukutendeka 27:43–28:2.
Ifyo twaishiba pali Rebeka fitulenga ukumukumbwa. Ali uwayemba sana, lelo ukuyemba kwakwe ukwine kwine kwali pa mulandu wa kuipeelesha kuli bukapepa. Ifyo e fyo Abrahamu alefwaya ku wali no kuba nafyala. Imibele imbi iisuma iyo Rebeka akwete yacila na pa yo Abrahamu aenekele. Icitetekelo cakwe no kushipa mu kukonka ifyo Lesa alefwaya no kupimpa kwakwe, ubufuke ne cileela mibele iyo abanakashi ba Bwina Kristu bonse balingile ukukwata. Abanakashi bakwata iyi mibele e bo Yehova umwine atila basuma icine cine.
Amalyashi na mavidio ya pa webusaiti yesu “Ifikope”
Imibele Iisuma iyo Rebeka Akwete
LANSHANYENI NA BANA
Finshi Filubene Pali Ici Cikope?
Belengeni Ukutendeka 24:1-4, 10-23. Fintu nshi fitatu ifilubene pa cikope? Lemba ifyasuko pe samba, kabili penta icikope.
1․․․․․
2․․․․․
3․․․․․
LANSHANYENI: Mibele nshi iisuma iyo Rebeka akwete? APO WINGASANGA ICASUKO: Belengeni Amapinda 31:17, 27, 29-31; 1 Petro 4:9. Kuti wapashanya shani Rebeka? APO WINGASANGA ICASUKO: Belengeni Amapinda 11:25; Abena Roma 12:11.
IFYO ULUPWA LUFWILE UKUCITA: Lemba ishina lya muntu uo wingatemwa ukwafwa. Lyena, lemba ifintu fimo ifyo wingacita pa kwafwa uyo muntu. Langa ulupwa lobe ifyo walemba. Lanshanyeni no kusuminishanya pa fyo ukacita pa kwafwa uyo muntu na ilyo ukamwafwa. Nga wa-afwa uyo muntu, ulingile ukukumana no lupwa no kulanda pa fyo waumfwile ilyo wamwafwile.
1. Ingamila shifwile ukuba 10, te 11.
2. Rebeka aiswishe amenshi umo inama shalenwena, te mitondo itatu.
3. Umubomfi apeele Rebeka isikiyo lya kufwala ku moona na makoosa yabili, te kaceni ka kufwala mu mukoshi.
Nga mulefwaya ukupulinta ifipande na fimbi ifitila “Lanshanyeni na Bana,” kabiyeni pa www.jw.org/bem
ICIPANDWA 7
Alishipile pa Kuti Acingilile Ulupwa Lwakwe
Yakobo Akatamike Ifya ku Mupashi
Yakobo tapokele ubupyani bwa kwa Esau. Ilyo aba bana bashilafyalwa, Yehova atile “umukalamba akabombelo mwaice.” (Ukutendeka 25:23) Umo kuti aipusha ati, ‘Bushe nga tacali bwino Lesa aleka Yakobo ukubalilapo ukufyalwa?’ Ifyakonkelepo fitusambilisha ifishinka fyacindama. Lesa tasungila amapaalo abamona ukuti balikwata insambu sha kukwata aya mapaalo, lelo alanga icikuuku ca bupe fye ku bo asala. E ico, ububeli bwapeelwe kuli Yakobo, te ku mukalamba wakwe, uushabukatamike. Uluko lwa baYuda na lo lwapyanikwepo na Israele wa ku mupashi pa mulandu wa kuti bali ne mibele nge ya kwa Esau. (Abena Roma 9:6-16, 24) Na leelo line, ukuba ifibusa na Yehova takwisa ngo bupyani bwabula ukubombela, nangu ca kuti umo afyalilwa mu lupwa ulutiina Lesa nelyo mu ng’anda ya batiina Lesa. Bonse abafwaya ukupaalwa kuli Lesa bafwile ukuba bakapepa, abakatamika ifya ku mupashi icine cine.
w03 10/15 ibu. 28 para. 3–ibu. 29 para. 1
Yakobo Akatamike Ifya ku Mupashi
Mu cilooto, Lesa alangile Yakobo bamalaika balenina pa mutanto ukuya ku muulu no kutentemukilapo ukwisa pe sonde kabili atile ali no kucingilila Yakobo no bufyashi bakwe. “Indupwa shonse sha pano isonde shikapaalilwa muli iwe na mu bufyashi bobe. Kabili mona, ine ndi nobe, kabili nakulakulinda konse uko uleya, no kukubwesesha ku mpanga ino; pantu nshakakuleke, kano nkasuke ncita ico nkwebele.”—Ukutendeka 28:10-15; futunoti.
Aya mashiwi yali ya kukoselesha! Yehova alangile ukuti amalayo alaile Abrahamu na Isaki ayali no kunonsha ulupwa lwa kwa Yakobo lwa ku mupashi ya cine. Ici cilooto calengele Yakobo ukwishiba ukuti bamalaika kuti bapyungila abo Lesa asenamina, kabili Lesa amwebele ukuti akulamucingilila. Pa kulango kutasha, Yakobo alapile kuli Yehova ukuti akaba uwa cishinka.—Ukutendeka 28:16-22.
Yakobo Akatamike Ifya ku Mupashi
Lyene kwacitike ico ashaleenekela. Umuntu umbi umbi, uwaishileishibikwa ati ni malaika, ashashele na Yakobo ubushiku bonse, kabili ilyo amwiketemo palifyulike apatobonkela pa nyumbi ya kwa Yakobo. Yakobo alikeene ukumuleka kano uyu malaika abala amupaala. Kasesema Hosea aishilesosa ukuti Yakobo “alililile, no kupaapaata kuli wene.” (Hosea 12:2-4; Ukutendeka 32:24-29) Yakobo alishibe ukuti bamalaika nga bamoneka ninshi fikumine ukufishiwapo kwa cipingo ca kwa Abrahamu mu bufyashi bwakwe. E co ashashele na maka kabili alipaalilwe. Iyi nshita, e lyo Lesa amwinike ukuti Israele, icalola mu kuti “Uushashala na Lesa,” nelyo “Lesa Ashashala.”
w95 9/15 ibu. 21 para. 5, futunoti.
Indupwa sha Bukapepa Isha pa Kale Icipasho ca Kano Kasuba
Imyaka iingi pa numa, nangu cibe fyo, cibe Yakobo alikuukila ku calo ca Kanaani, cimoneke fyo taishibe ukuti umwana wakwe umwanakashi Dina alilundulwile umusango wabipa uwa kubishanya na bena Kanaani ba cisenshi. (Ukutendeka 34:1) Na kabili afililwe ukubombelapo lintu aishibe ukuti mu cinshingwa ŋanda cakwe mwalimo utulubi tumbi tumbi. Nangu cibe fyo, pa numa ya kucendwa kwa kwa Dina ukwa kulengo bulanda ku mwina Kanaani, Yakobo alibombelepo mu kushangila. “Fumyeni utulubi tumbi tumbi utuli mu kati ka imwe, muleisangulula,” e fyo akambishe.—Ukutendeka 35:2-4.
[Futunoti]
Kuti casoswe fyo ilyo ici tacilacitika, Yakobo alibombeleko incitilo shimo ishakosa ku kucingilila ulupwa lwakwe ku kusonga kwa bena Kanaani. Akuulile icipailo, ukwabulo kutwishika cakuulilwe mu musango uwamupaatwileko ku bena mupalamano bakwe abena Kanaani. (Ukutendeka 33:20; Ukufuma 20:24, 25) Mu kulundapo, aimike nkambi yakwe ku nse ya musumba wa Shekemu no kwimba icishima cakwe umwine ica menshi. (Ukutendeka 33:18; Yohane 4:6, 12) Muli fyo Dina afwile alishibe bwino ukufwaisha kwa kwa Yakobo ukwa kuti elabishanya na bena Kanaani.
w21.12 amabu. 25-27 amapara. 10-18
Twalilileni ‘Ukumfwa’ Ishiwi lya kwa Kacema Musuma
10 Belengeni Mateo 5:23, 24. Pali ili lembo Yesu alandile pa cintu icacindama sana ico abaYuda abalekutika kuli ena balecita. Elenganyeni umuntu uwishile pe tempele mu kutuula ilambo. Lilya line fye ali pa kupeela shimapepo inama ya kutuula, aibukisha ukuti alipusana no muYuda munankwe, alingile ukusha inama yakwe pe tempele no “kubwelelamo.” Mulandu nshi? Pantu kwali icacindama sana ico alingile ukucita ilyo ashilatuula ilambo kuli Yehova. Cinshi ico cine? Yesu atile: “Utale uyeumfwana na munonko.”
11 Kuti twasambililako ifintu ifyacindama ku fyo Yakobo acitile pa fyo tufwile ukucita pa kuti tutendeke ukumfwana na bo twaleka ukumfwana nabo. Pa numa ya myaka 20 ukutula apo afumine ku calo ca ku mwabo, malaika wa kwa Lesa amwebele ukuti abwelelemo. (Ukute. 31:11, 13, 38) Lelo alikwete ubwafya. Umukalamba wakwe Esau alefwaya ukumwipaya. (Ukute. 27:41) Yakobo “alitiinine icibi no kusakamikwa” pantu aletontonkanya ukuti ndume nankwe acili alimufulilwa. (Ukute. 32:7) Finshi Yakobo acitile pa kuti batendeke ukumfwana no mukalamba wakwe? Ica kubalilapo, alipepele sana kuli Yehova. Lyena atumiine Esau ifya bupe ifingi. (Ukute. 32:9-15) Ilyo aba bamunyina babili abashaleumfwana bakumene, Yakobo alilangile ukuti alicindike sana ndume nankwe Esau. Alikontamine Esau kabili tamukontamine fye umuku umo nelyo imiku ibili, lelo miku 7! Yakobo ali uwaicefya kabili alilangile ukuti alicindike Esau. Kabili ici calengele batendeke ukumfwana na ndume nankwe.—Ukute. 33:3, 4.
12 Kuti twasambililako ku fyo Yakobo acitile ilyo ashilaya mu kukumana na Esau e lyo ne fyo acitile ilyo bakumene. Yakobo alipepele kuli Yehova pa kuti amwafwe. Na kabili alilangile ukuti alicitile ifyo apepeelepo ilyo abombeshe ukutendeka ukulaumfwana na ndume nankwe. Ilyo bakumene Yakobo tatendeke ukuumanya Esau pa kuti bamone uwalufyenye. Lelo alefwaya ukuti batendeke ukulaumfwana na ndume nankwe. Bushe kuti twapashanya shani Yakobo?
IFYO TWINGACITA PA KUTI TULEUMFWANA NGA TWAPUSANA NA BAMUNYINEFWE
13 Nga tulefwaya ukutwalilila ukulaenda mu musebo utwala ku bumi tufwile ukulaumfwana bwino na ba bwananyina. (Rom. 12:18) Finshi tufwile ukucita nga twaishiba ukuti natukalifya uwa bwananyina? Nga filya Yakobo acitile, tufwile ukupepa kuli Yehova no kumupaapaata ukuti atwafwe tutendeke ukulaumfwana na munyinefwe.
14 Na cimbi ico tufwile ukucita kuiceeceeta. Tufwile ukutontonkanya pa mepusho pamo nga aya: ‘Bushe kuti nasumina ukuti nalilufyanya no kulomba ubwelelo pa kuti ndeumfwana na munyinane? Bushe Yehova na Yesu bakomfwa shani nga ca kuti nacitapo fimo pa kuti tutendeke ukulaumfwana na munyinane?’ Ifyasuko kuli aya mepusho kuti fyalenga twaumfwila Yesu no kuya mu kulanshanya na munyinefwe pa kuti tutendeke ukumfwana. Nga twacita ifi ninshi twacita ifyo Yakobo acitile.
15 Elenganyeni ifyo cali no kuba nga ca kuti Yakobo alitendeke ukupeela ndume nankwe Esau imilandu! Ifintu nga tafyaweme, nga fyabipileko fye. Nga ca kuti twaya mu kulanshanya no wa bwananyina pa kuti tutendeke ukumfwana tufwile ukuicefya sana. (Belengeni Abena Efese 4:2, 3.) Baibolo pa Amapinda 18:19 itila: “Munyina uo babembukila acila umusumba wakosa; kabili kwaba ifya lubuli ifili nge mipindo ya ku ng’anda ya pe linga.” Nga twaicefya kabili twalomba ubwelelo kuti twatendeka ukumfwana na munyinefwe na kabili.
16 Na kabili tufwile ukutontonkanya pa mashiwi tukayalanda na munyinefwe ne nshila tukayalandilamo. Nga twaipekanya tufwile ukuyalanda na munyinefwe uo twakalifye pa kuti tutendeke ukuba ifibusa na kabili. Limbi pa kubala kuti alanda amashiwi ayengatukalifya. Nalimo kuti twakalipa nelyo twatendeka ukuipokolola. Nomba bushe nga twacita ifyo kuti fyalenga twatendeka ukulaumfwana na munyinefwe? Awe nakalya! Muleibukisha ukuti ukulaumfwana na munyinefwe kwalicindamapo ukucila ukulapeelana imilandu.—1 Kor. 6:7.
17 Munyinefwe Gilbert alibombeshe ukuba uwa mutende, atile: “Nshaleumfwana no mwana wandi umwanakashi. Ukucila pa myaka ibili, nale-esha ukulalanda nankwe bwino bwino pa kuti tutendeke ukumfwana.” Finshi fimbi ifyo ba Gilbert balecita? Batile: “Ilyo nshilalanda nankwe, intanshi nalepepa no kulomba ukuti nifulwa nga ca kuti anjeba amashiwi ayengankalifya. Nalingile ukuipekanya ukumweleela. Nalishibe ukuti ico nalefwaisha kutendeka ukulaumfwana nankwe te kufwaya ukuilungamika nelyo ukuipokolola.” Finshi fyafuminemo muli ifi ba Gilbert balecita? Batile: “Pali ino nshita naliba ne nsansa pantu ndomfwana na balupwa lwandi bonse.”
18 Cinshi mulefwaisha ukulacita nga mwaishiba ukuti namukalifya uwa bwananyina? Mulekonka ifyo Yesu alandile pa kuti mwatendeka ukumfwana na munyinefwe. Mulepepa kuli Yehova kabili muleshintilila pa mupashi wakwe uwa mushilo pa kuti ulemwafwa ukuba aba mutende. Nga mulecita ifi mukaba ne nsansa kabili mukalanga ukuti mulomfwa kuli Yesu.—Mat. 5:9.
Yakobo na Esau
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika] APO ESAU E WABALILEPO UKUFYALWA PALI YAKOBO MPUNDU MUNANKWE, WISHI ALINGILE UKUPAALA ESAU.
[Ukushimika] LELO ESAU TALEFWAYA UKUMUPAALA.
[ESAU] NGA WAMPEELAKO IFYO IFYA KULYA IFYAKASHIKA, BATATA KUTI BAPAALILAMO IWE!
[Icikope 2]
[Ukushimika] ILYO ESAU AFUMINEPO, ISAKI WISHI WA KWA YAKOBO, APAALILE YAKOBO.
[Icikope 3]
[Ukushimika] ESAU AISHILEISHIBA UKUTI YAKOBO BALIMUPAALILE.
[ESAU] NOMBA INGA INE? TATA, NA INE MPAALENI!
[Icikope 4]
[Ukushimika] ESAU APANGILE UKWIPAYA YAKOBO PA FYO AMUCITILE
[ESAU (aletontonkanya)] NKEPAYA MUNYINANE YAKOBO!
[Icikope 5]
[Ukushimika] YAKOBO ALIFULUMWIKE, LELO ALIBWELEELEMO KU NG’ANDA NINSHI PALIPITA IMYAKA IINGI . . .
[INKOMBE] ESAU ALEISA MU KU KUKUMANYA, KABILI ALI NA BAUME 400!
[UMUBOMFI WA KWA YAKOBO] ALATWIPAYA BONSE!
[UMUBOMFI WA KWA YAKOBO NA UMBI] TWALACITA SHANI?
[Ukushimika] YAKOBO ALITIININE.
[Icikope 6]
[YAKOBO] MWE YEHOVA, MPUSUSHENI KULI ESAU PANTU NDETIINA UKUTI ALANJIPAYA, EPAYE NO LUPWA LWANDI!
[Icikope 7]
[YAKOBO] ILYO NSHILAKUMANYA ESAU, MUTWALILENI INAMA SHANDI ISHINGI NGO BUPE. NALIMO KUTI ABA NE CIKUUKU KULI INE.
[Icikope 8]
[Ukushimika] ILYO YAKOBO ALEYA MU KUMONANA NA ESAU, AKUMENYE MALAIKA. MALAIKA ALIPAALILE YAKOBO.
[Ukushimika] YAKOBO ALISHIBE UKUTI YEHOVA ALI NO KUMUCINGILILA . . .
[Icikope 9]
[Ukushimika] ILYO ESAU APALEME, YAKOBO ALIKONTEME IMIKU 7.
[Icikope 10]
[Icikope 11]
[Ukushimika] APO PALIPITILE IMYAKA IINGI KABILI YAKOBO ALI SANA NE CIKUUKU KULI MUNYINA, ESAU TAIPEYE YAKOBO. ESAU ALIKUMBATILE YAKOBO, KABILI BALITENDEKE UKUMFWANA.
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI YAKOBO NA ESAU?
CINSHI CALENGELE ESAU AFULILWE YAKOBO?
APO WINGASANGA ICASUKO: UKUTENDEKA 27:41; AMAPINDA 14:30.
NGA CA KUTI NDUME YOBE NELYO NKASHI YOBE NAKALIPA NELYO ACITA IFYO USHITEMENWE, FINSHI UFWILE UKUCITA?
APO WINGASANGA ICASUKO: 1 PETRO 3:8, 9.
ICIPANDWA 8
Alikeene Ukucita Ifyabipa Ilyo Bamutunkile
Baibolo Citabo Mwingacetekela—Ulubali 1
Amalumbo na mashiwi. Ilyashi lya kale ilya cine cine, ilingi line lishibikilwa ku fishinka ifyabapo, pamo nga intambi, amafunde, amashina na malumbo ya bashimucindikwa, e lyo ne fintu fimbi. Bushe amabuuku yabili aya kubalilapo mu Baibolo aya Ukutendeka no Ukufuma yalanga shani ukuti ifyalembwamo fya cine cine? J. Garrow Duncan alembele mu citabo cakwe icitila New Light on Hebrew Origins pa lyashi lyaba mwi buuku lya Ukutendeka ililanda pali Yosefe, umwana wa kwa Yakobo, e lyo na pe buuku lya mu Baibolo ilya Ukufuma ukutila: “[Uwalembele Baibolo] alishibe bwino bwino ululimi lwa bena Egupti, intambi, ifisumino, ifyalecitika mu filye fya milandu, na mafunde e lyo na mano ya bakwete ififulo fikalamba mu buteko.” Alundapo no kutila: “[Uwalembele] alebomfya ilumbo balebomfya pali ilya nshita, alilembele filya fine balelibomfya pali ilya nshita. . . . Na kuba, icilenga twasumina ukutila cine cine abalembele amabuuku ya mu Cipingo ca Kale balishibe bwino bwino ifyalecitika mu Egupti kabili kuti twabacetekela, ca kuti balebomfya ishiwi lya kuti Farao mu nshita ishapusanapusana.” E lyo, Duncan alandile no kuti, “[Uwalembele] nga alelanda pa bantu abalelanshanya na Farao, alelondolola ne fyo balekonka bwino bwino amafunde ya mu cilye kabili alebomfya no lulimi ulo balebomfya pali ilya nshita.”
Abantu ba kwa Yehova Balitemwa Ubulungami
2 Bushe Yosefe aishibe shani ukuti Lesa amona ukuti cibi ukucita ubucende? Ilyo Yehova apeele abena Israele Amafunde umwali ne funde lya kuti “Wilacita ubucende,” ninshi palipita ne myaka nalimo 200 ukutula apo ifi fyacitikiile. (Ukufu. 20:14) Na lyo line, Yosefe alishibe ukuti Yehova alikaanya abantu ukulacita ubucende. Aishibe shani? Alishibe ukutila Yehova atantike ukuti umwaume afwile ukuupa umwanakashi umo no mwanakashi afwile ukuupwa ku mwaume umo. Kabili alyumfwile ifyo Yehova acingilile Sara uwali icikolwe cakwe imiku ibili pa kuti abamusendele tabasendeme nankwe. Ifi fine e fyo Lesa acingilile na Rebeka umukashi wa kwa Isaki. (Ukute. 2:24; 12:14-20; 20:2-7; 26:6-11) Ilyo Yosefe aletontonkanya pali aya malyashi, alishibe ifyo Lesa amona ukuti fisuma e lyo ne fyo amona ukuti fibi. Pa mulandu wa kuti Yosefe alitemenwe Yehova alefwaya ukucita icalungama.
Lesa na Kaisare
4 Mu nshita sha pa ntanshi ya buKristu, Yehova asuminishe ababomfi bakwe bamo ukukwata ififulo fyasumbuka mu makamfulumende ya Buteko. Ku ca kumwenako, mu mwanda wa myaka uwalenga 18 B.C.E., Yosefe abele cilolo mukalamba wa Egupti, uwa cibili kuli Farao uwaleteka. (Ukutendeka 41:39-43) Ifya kucitika fyakonkelepo fyalangishe apabuuta ukuti Yehova ateyenye ici pa kuti Yosefe engabomba nge cibombelo mu kubakilila ‘ubufyashi bwa kwa Abrahamu,’ intuntuko shakwe, ku kufikilishiwa kwa mifwaile Yakwe. Kwena, cilingile ukwibukishiwa ukuti Yosefe alishitishiwe mu busha mu Egupti, kabili aikeleko pa nshita lintu ababomfi ba kwa Lesa bashakwete atemwa Ifunde lya kwa Mose nangu “imbela [“ifunde,” NW] ya kwa Kristu.”—Ukutendeka 15:5-7; 50:19-21; Abena Galatia 6:2.
w07 6/1 ibu. 28 amapara. 10-11
Abakoloci Balakoselesha Bakapepa Banabo
10 Abakoloci na kabili, balakoselesha sana bakapepa banabo. Yosefe mwana Yakobo ilyo akotele, alicitilepo cimo icamoneke nge cishacindama sana lelo icalangile ukuti ali ne citetekelo. Ico acitile calikoseshe bakapepa ba cine abengi nga nshi abaishilefyalwa ninshi ena alifwa kale. Ilyo aali ne myaka 110 ‘akonkomeshe ulwa mafupa yakwe,’ aebele abena Israele ukuti, ilyo bakafuma mu Egupti, bakasende amafupa yakwe. (AbaHebere 11:22; Ukutendeka 50:25) Ifyo Yosefe alandile fyalengele abena Israele ukuba ne subilo imyaka yonse iyo bali mu busha, ninshi wena alifwa kale, kabili fyalengele bacetekela ukuti kasuba kamo bakalubuka.
11 Mose na o wine alikoseleshiwe pa mulandu wa kuti Yosefe ali ne citetekelo. Ilyo Mose ali ne myaka 80, e wasendele amafupa ya kwa Yosefe ukuyafumya mu calo ca Egupti. (Ukufuma 13:19) Nalimo iyi yine nshita, aishibene na Yoshua, uwali umwaice sana pali ena. Mu myaka 40 iyakonkelepo, Yoshua ali kapyunga wa kwa Mose. (Impendwa 11:28) Aile na Mose ku lupili lwa Sinai, kabili aishilemukumanya na kabili ilyo atentemwike ulupili ninshi ali ne fipaapaatu fya mabwe apalembelwe Amafunde Ikumi. (Ukufuma 24:12-18; 32:15-17) Awe mwandini Mose umukoloci alifundile Yoshua ifintu ifisuma nga nshi!
ICIPANDE CA KUSAMBILILAMO 3
Yehova Alatupaala na Lintu Tuli na Mafya
“Yehova ali na Yosefe . . . , alepaala conse ico alecita.” —UKUTE. 39:2, 3.
IFYO TWALASAMBILILA
Nga tuli na mafya, kuti twalamona kwati Yehova ‘taletupaala.’ Kuti twalatontonkanya ukuti amafya nga yapwa ninshi e lyo Yehova atupaala. Nomba ku fyacitikile Yosefe, tulasambililako isambililo ilyacindama ilya kuti, Yehova alatupaala na lintu tuli na mafya. Ifi e fyo twalasambilila muli cino cipande.
FWE BANTU ba kwa Yehova tatupapa nga twakwata amafya. Ukulingana ne fyo Baibolo ilanda twalishiba ukuti, “pa kwingila mu Bufumu bwa kwa Lesa, tuli no kupita mu macushi ayengi.” (Imil. 14:22) Na kabili twalishiba ukuti amafya yamo ayo tukwata tayakabale ayapwa mpaka tukengile mu calo ca kwa Lesa icipya. Muli ici calo “imfwa tayakabeko na kabili, takwakabe no kuloosha nangu ukuteta nangu ukukalipwa na kabili.”—Ukus. 21:4.
2 Yehova tacilikila amafya tukwata, lelo alatupeela amaka ya kushipikisha. Moneni ifyo umutumwa Paulo aebele Abena Kristu abaleikala mu Roma. Abalilepo ukubeba pa mafya alekwata na ba bwananyina. Lyena alembele ukuti: “Muli ifi fyonse tulecimfya icine cine mu watutemenwe.” (Rom. 8:35-37) Aya mashiwi yaletulanga ukuti Yehova kuti amupaala na lintu muli na amafya. Natumone ifyo Yehova apaalile Yosefe e lyo ne fyo engamupaala nga muli na mafya.
IFINTU NGA FYA-ALUKA UKWABULA UKWENEKELA
3 Ifyo Yakobo alecita fyalelanga ukuti alitemenwe sana umwana wakwe Yosefe. (Ukute. 37:3, 4) Ici calengele bandume nankwe ba kwa Yosefe ukumufimbila. Balimushitishe kuli bashimakwebo abena Midiani. Aba bashimakwebo balisendele Yosefe ukutali icine cine kabili bailemushitisha ku Egupti kuli Potifa umukalamba wa bamalonda. Ukwabula no kwenekela, ifintu fyalyalwike sana kuli Yosefe. Ali mwana uo wishi atemenwe icine cine lelo aishileba umusha uwa mwina Egupti!—Ukute. 39:1.
4 Baibolo itila: “Pantu inshita ya macushi ne nshita ya fintu fyabula ukwenekela ifikila fye umuntu uuli onse.” (Luk. Mil. 9:11) Inshita shimo tulakwata amafya ayo abantu bonse bakwatako. (1 Kor. 10:13) E lyo limo tulakwata amafya pa mulandu wa kuti tuli basambi ba kwa Yesu. Amafya yamo ayo tukwata kutupumya, ukutukaanya nelyo ukutucusha pa mulandu ne fyo twasuminamo. (2 Tim. 3:12) Te mulandu na mafya mwingakwata, Yehova kuti amupaala. Bushe apaalile shani Yosefe?
5 Belengeni Ukutendeka 39:2-6. Potifa alimwene ukuti Yosefe alishibe sana imilimo kabili alebombesha. Kabili alishibe ne calengele alebombesha. Potifa alimwene ukuti “Yehova alepaala conse ico [Yosefe] alecita.” Mu kupita kwa nshita, Yosefe atendeke ukubomba pa ng’anda ya kwa Potifa, lyena Potifa alimusontele ukuba umukalamba pa ng’anda yakwe. Ne ci calengele Yehova alepaala ing’anda ya kwa Potifa.
6 Elenganyeni ifyo Yosefe aleumfwa. Finshi alefwaisha? Bushe alefwaya ukuti Potifa amulambule no kulamumona ukuti alabombesha? Awe! Nalimo ico alefwaisha kulubuka no kubwelela kuli wishi. Nangu ca kuti Yosefe balimupeele imilimo iingi, ali musha kabili shikulu wakwe Potifa talepepa Yehova. Yehova talengele ukuti Potifa aleke Yosefe abwelelemo. Kabili pali iyi nshita ifintu fyali no kutwalilila ukubipila Yosefe.
IFINTU NGA FYABIPA SANA
7 Nga fintu tubelenga mwi buuku lya Ukutendeka icipandwa 39, muka Potifa alekumbwa Yosefe kabili alemweba ukuti asendame nankwe. Lelo lyonse Yosefe alekaana. Pa numa, muka Potifa alifuliilwe Yosefe kabili aebele umwina mwakwe ukuti Yosefe alefwaya ukumucenda. (Belengeni Ukutendeka 39:14, 15.) Ilyo Potifa aumfwile ifi, abikile Yosefe mu cifungo kabili Yosefe aikele mu cifungo imyaka iingi. (Ukute. 39:19, 20) Bushe mu cifungo umo Yosefe ali mwali shani? Ishiwi lya ciHebere ilyo Yosefe abomfeshe pa kulanda pa “cifungo,” kuti lyapilibula “icishima” nelyo “icilindi.” Kanshi kuti twatila umo bamukakiile mwali umwafiita kabili ici calelenga alemona kwati takafumemo. (Ukute. 40:15) Na kabili Baibolo ilanda ukuti balikakile amakasa yakwe mu makusu, kabili bamukakile ne fyela mu mukoshi. (Amalu. 105:17, 18) Ifintu fyaile filebipilako fye. Ali musha uo bacetekele, lelo aishileba umufungwa.
8 Bushe mwalikwetepo amafya ayaleya yalebipilako fye nangu ca kuti mwalepepa sana? Ifi kuti fyatucitikila. Yehova tatucingilila ku mafya tukwata muli cino calo ico Satana ateka. (1 Yoh. 5:19) Lelo kuti mwacetekela ukuti Yehova aleshiba amafya yonse ayo mukwata kabili alimubikako amano. (Mat. 10:29-31; 1 Pet. 5:6, 7) Na kabili atulaya ukuti: “Nshakakushe nakalya nangu ukukulekelesha nakalya.” (Heb. 13:5) Yehova kuti alenga mwashipikisha nangu ca kuti mulemona ukutila amafya mukwete te kuti yapwe. Lekeni nomba tusambilile ifyo Yehova a-afwile Yosefe ukushipikisha.
9 Belengeni Ukutendeka 39:21-23. Na lintu Yosefe ali mu cifungo, Yehova alemupaala. Alemupaala shani? Mu kupita kwa nshita, umukalamba wa cifungo alicetekele Yosefe nga filya fine Potifa amucetekele. Tapakokwele asontele Yosefe ukula-angalila abafungwa. Na kuba Baibolo itila: “Umukalamba wa cifungo talebikako amano kuli fyonse ifyo apeele Yosefe.” Yosefe nomba alikwete umulimo uwalelenga elatontonkanya sana pa mafya akwete. Yosefe tale-enekela ukuti bali no kumupeela umulimo wa kwangalila abafungwa. Na kuba, bushe umuntu uo batungenye ukuti alefwaya ukucenda umukashi wa mukalamba wa bamalonda kuti bamupeela umulimo wakula ifi? Awe nakalya! Ico twingalanda fye ni ci Baibolo yalanda pa Ukutendeka 39:23 ukuti: “Yehova ali na Yosefe kabili Yehova alepaala conse ico alecita.”
10 Na kabili elenganyeni ifyo Yosefe aleumfwa. Ilyo bamubepeeshe kabili bamukaka no kumukaka, bushe mulemona ukutila Yosefe aletontonkanya ukuti Yehova alepaala fyonse ifyo alecita? Finshi alefwaisha? Bushe alefwaya ukuti bamutemwe ku mukalamba wa cifungo? Awe! Nalimo Yosefe alefwaya ukuti cishibikwe ukuti wa kaele pa kuti bamufumye mu cifungo. Alyebele no mufungwa munankwe uwali pa kufuma ukuti akayemulandilako kuli Farao pa kuti bakamufumye muli cilya cifungo cabipisha. (Ukute. 40:14) Lelo ulya mufungwa, taile-eba Farao ifyo Yosefe amwebele lilya line fye afumine mu cifungo. Ici calengele ukuti Yosefe atwalilile ukuba mu cifungo pa myaka ibili. (Ukute. 40:23; 41:1, 14) Na lyo line, Yehova alitwalilile ukupaala Yosefe. Alemupaala shani?
11 Ilyo Yosefe ali mu cifungo, Yehova alengele Imfumu ya mu Egupti ukuti ilote ifiloto ifyaicushishe sana. Farao alefwaisha ukwishiba umo ifiloto alotele fyalolele. Ilyo Imfumu yaishibe ukuti Yosefe uwali mu cifungo kuti ailula umo ifiloto fyalolele, yalitumine aba kuyamwita. Apo Yehova ali na Yosefe, alimwafwile ukwilula ifiloto fya kwa Farao. Farao alitemenwe sana ifyo Yosefe ailwile ifiloto e lyo ne fyo amupandileko amano. Alimwene ukuti Yehova ali na Yosefe. E ico alimusontele ukula-angalila ifya kulya pa calo conse ica Egupti. (Ukute. 41:38, 41-44) Pa numa, mu Egupti e lyo na mu Kanaani umwaleikala balupwa ba kwa Yosefe mwaishileba icipowe. Kanshi Yosefe ali no kucingilila ulupwa lwakwe ukuti lwifwa ku cipowe kabili mu lupwa lwakwe e mwali no kufuma Mesia.
12 Tontonkanyeni pa fyacitike kuli Yosefe. Nani walengele Potifa ukumona ukuti Yosefe alebombesha nangu ca kuti ali fye musha? Nani walengele umukalamba wa cifungo ukucetekela Yosefe uwali fye umufungwa? Nani uwalengele Farao ukulota ifiloto, kabili nani uwalengele Yosefe ukulondolola umo ifiloto Farao alotele fyalolele? Nani uwalengele ukuti basonte Yosefe ukula-angalila ifya kulya mu calo conse ica Egupti? (Ukute. 45:5) Te kuti tutwishike no kutwishika ukuti Yehova e walepaala Yosefe. Nangu ca kuti bandume ya kwa Yosefe balefwaya ukumwipaya, Yehova alilengele ukuti bemwipaya pa kuti afikilishe ifyo alefwaya ukucita.
IFYO YEHOVA AMUPAALA
13 Finshi tulesambilila ku fyacitikile Yosefe? Bushe Yehova lyonse alacitapo fimo pa mafya tukwata? Bushe lyonse alaleka ifyabipa ukutucitikila pa kuti mufume ifisuma? Awe. Ifi te fyo Baibolo isambilisha. (Luk. Mil. 8:9; 9:11) Na lyo line twalishiba ukuti nga twakwata amafya Yehova aleshiba, kabili alakutika na ku fyo tumulomba ukuti atwafwe. (Amalu. 34:15; 55:22; Esa. 59:1) Kabili kuti alenga twashipikisha amafya. Acita shani ifi?
14 Inshila imo iyo Yehova atwafwilamo, kutusansamusha no kutukoselesha lilya line fye tulekabila aba kutukoselesha. (2 Kor. 1:3, 4) Ifi fine e fyo cali kuli munyinefwe Eziz uwa ku Turkmenistan. Atile: “Ulucelo ilyo bali no kundubulwisha, munyinefwe umo alimbelengele ilembo lya kwa Esaya 30:15 ilitila: ‘Amaka yenu yakaba mu mutende na mu kutetekela.’ Aya mashiwi lyonse yalelenga ndetekanya kabili ndecetekela Yehova. Ukutontonkanya pali aya mashiwi kwalilengele natwalilila ukushipikisha ilyo bankakile.” Bushe kuti mwaibukishako inshita imo iyo Yehova amusansamwishe no kumukoselesha pa nshita mwalekabila uwa kumukoselesha?
15 Ilingi line twisa mukumona ifyo Yehova atwafwile ilyo ubwafya bwapwa. Ifi fine e fyo cali na kuli bankashi Tori. Umwana wabo Mason alilwele ubulwele bwa kansa pa myaka 6 kabili pa numa alifwile. Ba Tori balyumfwile sana ububi, batile: “Takwaba ubukali ubwingacila pa kufwilwa umwana.” Balandile no kuti, “Na bafyashi bambi kuti basumina ukuti ukumona uko umwana obe alecula kulakalipa ukucila ne fyo wingakalipwa nga walwala.”
16 Ilyo ubwafya ubo ba Tori bakwete bwakulile, balimwene ifyo Yehova alebafwa. Batile: “Nalemona ifyo Yehova aletwafwa ilyo umwana wesu alwele. Ku ca kumwenako, ilyo umwana wesu Mason alwele sana ica kuti tabalesuminisha nangu umo ukumumona, aba bwananyina bale-enda intamfu iitali pa kuti bese ku cipatala. Apa kulolelela abantu, lyonse paleba aba bwananyina abaleipeelesha ukwisa mu kutukoselesha. Na kabili baletupeela ne fyo twalekabila, na lintu ifintu fyabipile sana tatwalebulisha nangu fimo.” Yehova alepeela ba Tori fyonse ifyo balekabila pa kuti bashipikishe kabili alilengele na Mason ukushipikisha.—Moneni akabokoshi akaleti “ Yehova Alitupeele Fyonse ifyo Twalekabila.”
MULEMONA IFYO YEHOVA AMUPAALA
17 Belengeni Amalumbo 40:5. Umuntu nga alenina ulupili, afwaya ukuyafika pa muulu. Na lyo line, ilyo alenina kulaba inshita shimo eminina no kumona uko afumine. Ifi fine e fyo na ifwe tulingile ukulacita. Tulingile ukulakwatako inshita ya kutontonkanya pa fyo Yehova atupaalile ilyo twali na mafya. Cila bushiku muletontonkanya pali ifi fipusho. Bushe Yehova acimpaala shani buno bushiku? Nangu ca kuti ncili no bwafya, bushe Yehova alelenga shani ndeshipikisha? Mule-esha ukumona nangu fye cintu cimo ico Yehova amucitile pa kumwafwa.
18 Nalimo mulepepa ukuti ubwafya mukwete bupwe. Caliba fye bwino ukupepela pali ifi. (Fil. 4:6) Na lyo line, tulingile ukulamona ifyo Yehova aletupaala na pali ino ine nshita. Na kuba Yehova alitulaya ukuti akatukosha no kutwafwa ukushipikisha. Kanshi nga ca kuti lyonse muletasha pa fyo Yehova Lesa alemutungilila, mukalamona ukuti alemupaala nga filya fine apaalile Yosefe ilyo akwete amafya.—Ukute. 41:51, 52.
[Akabokoshi pe bula 18]
“Yehova Alitupeele Fyonse Ifyo Twalekabila”
Ilyo Mason ali ne myaka 7, balimusangile no bulwele bwa kansa. Kabili pa myaka yonse 6 iyo alwele ali uwashipa. Ilyo alelwala, balimutekele mu cipatala imiku iingi. Lelo kwali cimo ico aba mu cilonganino ali bamwene. Cila nshita nga afuma mu cipatala, ilyo line fye aleya mu kubila imbila nsuma. Aletemwa sana ukuya mu kubila imbila nsuma nga aumfwako bwino.
Ilyo afwile, abantu ukucila pali 700 balisangilwe ku cililo kabili pa basangilweko pali abo alesambilila nabo e lyo na bakafundisha. Kafundisha umo uwaile mupempula ilyo ashilafwa alandile ukuti alefwaya abana bakwe ukuba ne citetekelo nga cilya cakweteko Mason. Uyu kafundisha alandile no kuti pa myaka 5 iyo aikele kuli ilya ncende, ba Nte tabatalile abamutandalilapo. Ubushiku bwakonkelepo, ba Nte babili bali-ile mutandalila, kabili alisumine ukuya mu kulongana.
Banyina ba kwa Mason batile: “Yehova taposeshe Mason, ne ci calelenga ukuti limo ndefilwa ukumona ukuti Yehova aletupaala. Lelo icishinka ca kuti aletupaala. Yehova aletupeela ifyo twalekabila, lilya line fye twalefikabila.”
ICIPANDWA 9
‘Citetekelo Calengele Ukuti Mose Bamufise’
g04-E 4/8 ibu. 4 para. 4–ibula. 5 para. 1
Bushe Ilyashi Ililanda Pali Mose lya Cine?
Abantu abengi abasambilila sana balanda ukuti ilyashi ililanda pali Mose lya bufi. Magazini iyo beta ukuti Christianity Today yalandile ukuti, “tapaba ubushininkisho nangu bumo ubo basanga ubulanga ukuti Abena Israele balikelepo mu Egupti.” Nangu ca kuti takwaba ifyo basanga ifilanga ukuti Abena Israele balikelepo mu Egupti, Baibo yena yalilanda pa fishinka fimo ifilanga ukuti balikelepo mu Egupti. Mwi buuku lyalembele James K. Hoffmeier uwasambilile sana pa lyashi lya kale ilya bena Egupti, atile: “Ifyo bashula filanga ukuti abantu abengi abalefuma mu fyalo ifyali mupepi na ku kabanga ka Mediterranean, baleisa sana mu Egupti. Kabili ifilala ilingi line e fyalelenga balekuukila ku Egupti . . . Kanshi ukutula nalimo mu 1800 ukufika mu 1540 B.C., abantu abengi abalelanda indimi ishapalana abalefuma ku masamba ya Asia balekuukila ku Egupti.”
Na kabili abasambilila sana balisumina ukuti ifyo Baibo yalanda pa fyalecitikila abasha mu Egupti fya cine. Icitabo cimo icilanda pali Mose citila: “Ifyo Baibo ilanda pa fyo balecusha abena Israele ilyo bali abasha mu Egupti fyalilingana ne fyo basanga pa fibumba fyaba pa nshiishi ifyo bakuulile pa nshita imo ine apo balenga abasha ninshi baletama injelwa.
g04-E 4/8 ibu. 6 amapara. 1-2
Bushe Ilyashi Ililanda Pali Mose lya Cine?
Filya Baibo ilondolola umuseke uunono umo Yokebede abikile Mose ninshi ali akanya filomfwana ne fyo abashula ifya kale basanga. Baibo ilanda ukuti ulya umuseke baupangiile na macinda. Ifi ilanda filomfwana ne citabo cimo icilanda pa fya mu Baibo. Ici citabo citila, “abena Egupti balebomfya sana amacinda pa kupanga amato ayanono ayaleba aya-anguka kabili ayalebutukisha.”
Na lyo line, bamo kuti cabakosela ukusumina ukuti kateka kuti afumya ifunde lya kwipaya abana bonse abalefyalwa. Uwasambilila sana George Rawlinson alandile ukuti: “Ukutula fye na kale ukwipaya abana abanono kwaliseekele sana, kabili abantu abengi balemona ukuti ukucita ifi takwabipile.” Na muno nshiku mwine ukwipaya abantu abengi nga nshi pa muku umo kwaliseeka sana. Ifyo Baibo yalandapo nalimo kuti fyatupapusha. Na lyo line ifyo yalanda fya cine.
Abanakashi Abalengele Umutima wa kwa Yehova Ukusamwa
3 Pa kulubulula kwali ku Nuremberg, mu Germany pa numa ya Nkondo ya Calo iya Cibili, abengi abasangilwe no mulandu wa kwipaya abantu mu nkondo baeseshe ukuilungamika pa misoka bacitile ilyo balesosa abati baleumfwila fye ifyo baebelwe. Nomba linganyeni aba bantu kuli banacimbusa abena Israele babili, Shifra na Pua, abaikele mu Egupti wa pa kale mu nshita ya kuteeka kwa kwa Farao ushalumbulwa ishina lelo uwa lucu. Farao pa kutiina ukusanda kwa baHebere, apeele icipope kuli aba banacimbusa babili ukushininkisha ukuti umwana onse umwaume uwafyalwa ku muHebere afwile ukwipaiwa. Bushe aba banakashi bacitile shani pali ico cipope ca bukatu? “Tabacitile ifyasosele imfumu ya Egupti kuli bene, lelo balaleka na bana baume babe no mweo.” Mulandu nshi aba banakashi bashatiinine umuntu? Ni co bali na “katiina kuli Lesa.”—Ukufuma 1:15, 17; Ukutendeka 9:6.
4 Balya banacimbusa baubile muli Yehova, na o aali “ni nkwela” kuli bene, ukubacingilila ku cipyu ca kwa Farao. (2 Samwele 22:31; Ukufuma 1:18-20) Lelo ipaalo lya kwa Yehova te apo lyapelele. Alambwile Shifra na Pua pa kubapeela indupwa shabo na bo. Abalambwile na pa kuleka amashina yabo ne micitile ukulembwa mu Cebo cakwe icapuutwamo pa kuti aba ku ntanshi bakabelenge, lelo ishina lya kwa Farao lyena talibukishiwa no kwibukishiwa.—Ukufuma 1:21; 1 Samwele 2:30b; Amapinda 10:7.
it “Abanakashi Abalepaapisha”
Abanakashi Abalepaapisha
Ishiwi lya ciHebere ilyo bapilibula ukuti “uupaapisha” lyafuma kwi shiwi lya kuti ya·ladhʹ (ukukwata umwana; ukupaapa). Ili shiwi lilanda pa mwanakashi uwafwilisha abanakashi ukupaapa nelyo uupaapisha. Uupaapisha alafwilisha namayo ilyo alepaapa, kabili umwana nga afyalwa e uputula umutoto wa mwana no kumusambika. Kale uupaapisha aleshinga no mwana umucele no kumupomba mu nsalu.—Esek. 16:4.
Ifibusa nelyo balupwa e lyo na banakashi abakalamba limo e balebomba umulimo wa kupaapisha, lelo pa mulandu wa kuti abalepaapisha balingile ukwishiba bwino sana ifya kubomba uyu mulimo, maka maka nga kwaba amafya ilyo umwanakashi alepaapa, banono fye e balesambilila ifya kupaapisha. “Ilyo [Rakele] alecula pa kupaapa” Benjamini, uwalemupaapisha amwebele ati walakwata umwana umwaume, na lyo line Rakele alifwile. (Ukute. 35:16-19) Ilyo Tamari alecula pa kupaapa ba mpundu, Perese na Sera, uwalemupaapisha alibikileko sana amano pa kuti amone uwali no kuba ibeli. Ilyo ukuboko kwa kwa Sera kwafumine, alyangufyenye ukukaka akatambo akakashika ku kuboko kwakwe. Na lyo line ilyo abweseshe ukuboko, munyina e wabalilepo ukufyalwa, ne ci calengele nyina alepuka.—Ukute. 38:27-30.
Ilyo abena Israele bali abasha mu Egupti, abalepaapisha abanakashi balikwete amafya ayakalamba. Farao aitile Shifra na Pua abalepaapisha, kabili abebele ukuti baleipaya umwana umwaume onse umuHebere nga afyalwa fye. Nalimo aba abanakashi babili e baleangalila abanakashi abalepaapisha kabili e bali no kubeba ifya kucita ifyo imfumu yalandile. Nangu ca kuti ifi e fyo imfumu yabebele, “aba banakashi baletiina Lesa wa cine, e ico tabakonkele ifyo imfumu ya Egupti yabebele, tabaleipaya abana abaume. Pa mulandu wa kuti tabaleipaya abana abaume, Farao alibetile no kubepusha ati: “Cinshi mushipaila abana abaume?” Ilyo Shifra na Pua bamwene ukuti umulandu wakosa, bakoselepo fye ukulanda abati abanakashi abaHebere “balikosa, ilyo uuleya mu kubapaapisha afika asanga nabapaapa kale.” (Ukufu. 1:15-19) Apo abalepaapisha abanakashi baletiina Yehova kabili balikeene ukulaipaya abana, Yehova alibapaalile kabili alengele bakwata abana.—Ukufu. 1:20, 21.
ijwia icipande 7 amapara. 14-18
“Imbileni Yehova”!
Miriamu afwile ali ne myaka ukucila pali 80 ilyo Mose abwelele, ninshi Lesa namutuma ukuyalubula abantu bakwe. Aarone ewalelandilako Mose, kabili aba bonse babili bandume ya kwa Miriamu baile kuli Farao mu kumweba ukuti aleke abantu ba kwa Lesa baleya. Ukwabula no kutwishika, Miriamu aletungilila no kukoselesha bandume yakwe ilyo Farao akeene ukucita ifyo bamwebele, na lintu balebwelela kuli Farao pa miku iingi ilyo Yehova aleteele ifinkunka 10 pa kusoka abena Egupti. Namukulekelesha, inshita yalifikile iya kuti abena Israele bafume mu Egupti ilyo Yehova aletele icinkunka ca kulekeleshako icaipeye amabeli yonse aya bena Egupti. Elenganyeni ifyo Miriamu aleafwilisha abantu bakwe ilyo balefuma mu Egupti ninshi Mose alebatungulula.—Ukufuma 4:14-16, 27-31; 7:1–12:51.
Pa numa, ilyo abena Israele bali pa kati ka bashilika abena Egupti na Bemba Wakashika, Miriamu alimwene uko ndume yakwe Mose aiminine mupepi na Bemba no kwimya inkonto yakwe. Bemba yalipatukeene! Ilyo Mose na bena Israele balepita panshi ya bemba apauma, ukwabula no kutwishika icitetekelo ca kwa Miriamu calikoseleko sana. Miriamu alebombela Lesa uwingacita ifintu fyonse kabili uwingafikilisha fyonse ifyo alaya!—Ukufuma 14:1-31.
Ilyo abantu bayabwike bemba, amenshi yalibwelele yabunsha Farao na bashilika bakwe. Ifi fyalengele Miriamu amone ukuti Yehova alikwata sana amaka ukucila abashilika abakwatishe amaka mu calo conse. Ifi ifyacitike fyalengele abantu bembile Yehova ulwimbo lwa kumulumbanya. Miriamu atungulwile abanakashi pa kwimba amashiwi ayali mu lwimbo ayaleti: “Imbileni Yehova, pantu nacindikwa nga nshi. Kabalwe no waninapo abapoosa muli bemba.”—Ukufuma 15:20, 21; Amalumbo 136:15.
Ifi ifyacitike fyalengele Miriamu aumfwa bwino sana ica kuti tali no kufilaba. Ukufika apa muli ili ilyashi, Baibo iita Miriamu ukuti kasesema mwanakashi. Miriamu e o Baibo yabalilapo ukwita ati kasesema mwanakashi. Miriamu aba pa banakashi abanono abo Yehova asalile pa kuti balebomba uyu umulimo waibela.—Abapingushi 4:4; 2 Ishamfumu 22:14; Esaya 8:3; Luka 2:36.
Baibo itweba ukuti Yehova alamona ifyo tumubombela, kabili alafwaisha ukutupaala pa fyo tumubombela, pa fyo twatekanya, e lyo na pa fyo tufwaisha ukulamulumbanya. Bonse fye abaice na bakalamba, abaume na banakashi, kuti twalanga ukuti twalitetekela Yehova. Yehova alatemwa pa fyo tulanga ukuti twalimutetekela; talaba, kabili alafwaisha ukutulambwilapo. (AbaHebere 6:10; 11:6) Kanshi tulingile ukutetekela Yehova nga filya Miriamu amutetekele!
w03 11/1 amabu. 8-9 amapara. 3-5
Abanakashi Abalengele Umutima wa kwa Yehova Ukusamwa
3 Pa kulubulula kwali ku Nuremberg, mu Germany pa numa ya Nkondo ya Calo iya Cibili, abengi abasangilwe no mulandu wa kwipaya abantu mu nkondo baeseshe ukuilungamika pa misoka bacitile ilyo balesosa abati baleumfwila fye ifyo baebelwe. Nomba linganyeni aba bantu kuli banacimbusa abena Israele babili, Shifra na Pua, abaikele mu Egupti wa pa kale mu nshita ya kuteeka kwa kwa Farao ushalumbulwa ishina lelo uwa lucu. Farao pa kutiina ukusanda kwa baHebere, apeele icipope kuli aba banacimbusa babili ukushininkisha ukuti umwana onse umwaume uwafyalwa ku muHebere afwile ukwipaiwa. Bushe aba banakashi bacitile shani pali ico cipope ca bukatu? “Tabacitile ifyasosele imfumu ya Egupti kuli bene, lelo balaleka na bana baume babe no mweo.” Mulandu nshi aba banakashi bashatiinine umuntu? Ni co bali na “katiina kuli Lesa.”—Ukufuma 1:15, 17; Ukutendeka 9:6.
4 Balya banacimbusa baubile muli Yehova, na o aali “ni nkwela” kuli bene, ukubacingilila ku cipyu ca kwa Farao. (2 Samwele 22:31; Ukufuma 1:18-20) Lelo ipaalo lya kwa Yehova te apo lyapelele. Alambwile Shifra na Pua pa kubapeela indupwa shabo na bo. Abalambwile na pa kuleka amashina yabo ne micitile ukulembwa mu Cebo cakwe icapuutwamo pa kuti aba ku ntanshi bakabelenge, lelo ishina lya kwa Farao lyena talibukishiwa no kwibukishiwa.—Ukufuma 1:21; 1 Samwele 2:30b; Amapinda 10:7.
5 Bushe lelo kwaba abanakashi ababa nga Shifra na Pua? Cine cine e ko baba! Cila mwaka amakana ya banakashi ba musango yo balashimikila ubukombe bwa mu Baibolo ubwa kupususha abantu mu fyalo umo “icipoope ca mfumu” cibinda ubo bukombe, ne co cilenga babike ubuntungwa nelyo fye ubumi bwabo mu busanso. (AbaHebere 11:23; Imilimo 5:28, 29) Pa kucincishiwa no kutemwa Lesa na banabo, abanakashi bashipa nge fi tabaleka umuntu nangu umo ukubalesha ukwebako bambi imbila nsuma ya Bufumu bwa kwa Lesa. Ico calenga ukuti abanakashi ba Bwina Kristu abengi balecula ku kukaanya e lyo no kupakasa. (Marko 12:30, 31; 13:9-13) Yehova alishiba bwino sana imibombele ya banakashi basuma, abakosa aba musango yo nga fintu aishibe imibombele ya kwa Shifra na Pua, kabili akalanga ifyo abatemwa pa kubakilila amashina yabo mwi “buuku lya mweo” kulila fye bashipikisha mu busumino ukufika ku mpela.—Abena Filipi 4:3; Mateo 24:13.
ICIPANDWA 10
Alisalile Bwino Ifya Kucita
Bushe Kuti Mwa-asuka Ici Cipusho?
Ukulunda pa fyaba mu Baibo, finshi fimbi ifilanga ukuti abena Israele bali abasha mu Egupti?
Baibolo ilanda ukuti ilyo abena Midiani basendele Yosefe ku Egupti, Yakobo no lupwa lwakwe nabo balifumine ku Kanaani no kuya ku Egupti. Baikele mu citungu ca mu Egupti ico baleita ukuti Goshene, icali mupepi na po umumana wa Naelo wapaatukanina. (Ukute. 47:1, 6) Abena Israele “balefulilako fye no kulakwatilako fye amaka nga nshi.” Ici calengele abena Egupti bomfwe umwenso no kupatikisha abena Israele ukuba abasha.—Ukufu. 1:7-14.
Bamo abasuusha ifyaba mu Baibolo muno nshiku, balanda ukuti ifyaba mu Baibolo ni nshimi fye. Na lyo line, kwaliba ifilanga ukuti abaSemi bali abasha mu Egupti.
Ku ca kumwenako, abashuula ifya mu mushili balisanga ifyo abaleikala ku kapinda ka ku kuso aka Egupti balebomfya. Ba Dr. John Bimson balandile ukuti kwaliba ifintu 20 nelyo ukucilapo ifilanga ukuti abaSemi baleikala muli ilya ncende iyali ku kapinda ka ku kuso aka Egupti. Na kuba, ba James K. Hoffmeier abasambilila sana pa bantu abaleikala kale mu calo ca Egupti, batile: “Ukufuma nalimo mu mwaka wa 1800 ukufika mu mwaka wa 1540 B.C., Abaleikala ku masamba ya Asia abalelanda iciSemi balitemenwe sana ukukuukila ku Egupti.” Balandile no kuti: “Iyi nshita, imo ine ne nshita ya fikolwe fya bena Israele, kabili imo ine ne yo balandapo mwi buuku lya mu Baibolo ilya Ukutendeka.”
Ku kapinda ka ku kulyo aka Egupti, kwaliba na fimbi ifilanga ukuti abena Israele bali abasha mu Egupti. Pa cimfungwa ca macinda ico basangile icaliko nalimo pa kati ka mwaka wa 2000 na 1600 ninshi Yesu talaisa pano isonde, paliba amashina ya basha abalebombela mu ng’anda imo iyali ku kapinda ka ku kulyo aka Egupti. Pali aba abasha, pali abaSemi ukucila pali 40. Aba abasha nelyo ababomfi, balebomba umulimo wa kwipika, ukupikula ifintu, e lyo ne milimo imbi iya cibe. Ba Hoffmeier balandile no kuti: “Nga ca kuti mu ng’anda fye imo iyali ku kapinda ka ku kulyo aka Egupti mwali abaSemi ukucila pali 40 abali abasha, ninshi abaSemi abaleikala mu Egupti balifulile.”
Ba David Rohl abashuula ifya mu mushili balembele ukuti amashina yamo aya basha ayalembwa pali cilya cimfungwa ca macinda “yomfwika nga mashina ayo tubelenga mu Baibolo.” Ku ca kumwenako, pali ici icimfungwa paliba amashina ayapalana na mashina ayaba mu Baibolo pamo nga Isakari, Ashere, na Shifra. (Ukufu. 1:3, 4, 15) Ba Rohl balandile no kuti: “Ifi amashina yamo ayaba pa cimfungwa yapalana na yaba mu Baibolo filanga fye ukuti abena Israele bali abasha mu Egupti.”
Ba Dr. Bimson batile: “Kwaliba ifingi ifilanga ukuti filya Baibolo ilanda ukuti abena Israele bali abasha mu Egupti kabili mu kupita kwa nshita balilubwike, fya cine.”
[Futunoti]
Ishiwi lya kuti abaSemi lyafuma kwi shina lya kwa Shemu, umwana wa kwa Noa. Nalimo muli Shemu e mwatuntwike abena Elamu, abena Asiria, abena Kaldi aba kubalilapo, abaHebere, abena Siria, e lyo ne mikowa yalekanalekana iya bena Arabia.
Icakulo Kucishe Fyuma fya mu Egupti
Yokebede “abuulile umwana, no kumonsha. Kabili ilyo umwana akula, amutwele ku mwana mwanakashi wa kwa Farao, na o aishilebo mwana wakwe.” (Ukufuma 2:5-9) Baibolo tayalanda ubutali bwa nshita Mose aikele na bafyashi bakwe. Bamo batila napamo aikele nabo mpaka asumuka—pa myaka ibili nelyo itatu—lelo, napamo yalitantalileko. Ibuuku lya Ukufuma lisosa fye ati ‘akulile’ na bafyashi bakwe, icingalanga ukuti imyaka akwete tayaishibikwa. Na lyo line, ukwabula ukutwishika Amramu na Yokebede babomfeshe inshita bali nankwe ukumweba ukuti ali mu Hebere no kumusambilisha pali Yehova. Ifyo batungulwike ukulenga wene ukuba ne citetekelo no kutemwa ubulungami fyasokolwelwe fye pa numa.
Ilyo bamubweseshe ku mwana wa kwa Farao, Mose asambilishiwe “amano yonse ya bena Egupti.” (Imilimo 7:22) Ayo masomo yali no kumulenga ukufikapo ukukwata icifulo mu buteko. Amasomo yashaikulila aya mu Egupti yasanshishemo ifipendo, amapendo ya kushila, bukashila ng’anda, ukukuula, ne milimo imbi na sayansi. Napamo ulupwa lwa bufumu lwalefwaya ukuti asambilile ne mipepele ya bena Egupti.
Nalimo Mose asambilile amasomo yakwe ayaibela pamo na bana ba ku bufumu. Pa bamwenenemo mu kusambilila kwa pa muulu pali “abana ba bakateka ba ku fyalo fimbi abaiketwe no kusendwa ku Egupti ukuti bakasambilishiwe pa kuti ‘bakasalapuke’ no kubwelelamo ku kuyaba bakateka” ba busumino kuli Farao. (The Reign of Thutmose IV, by Betsy M. Bryan) Amasukulu ya bana banono ayaleba mu masano yaleteyanya abaice ukubomba bucilolo. Ifyalembwa fyalembelwe mu nshita ya Bufumu bwa Egupti ubwa pa kati no Bupya fisokolola ukuti bamushika ba kwa Farao abengi na ba cilolo bakalamba mu buteko batwalilile ukwitwa ati “Abana ba pa Sukulu” na lintu fye bakulile.
Cali bwesho kuli Mose ukwikala mwi sano. Alitambikwe ifyuma ifingi, ubwanalale, na maka. Kwali ne fingonaula imibele isuma. Bushe Mose ali no kucita shani? Bucishinka bwakwe bwali no kuba kuli finshi? Bushe cine cine ali ni kapepa wa kwa Yehova, munyina wa baHebere balecushiwa, nelyo bushe ali no kusalapo ifyo abena Egupti abasenshi bali no kumupeela?
it “Egupti, Umwina Egupti” para. 28
Egupti, Umwina Egupti
Ifyo abena Egupti basumiinemo pa bafwa. Abena Egupti abengi basumiine ukuti umuntu nga afwa, balingile ukumubikako sana amano e lyo ne fyo alecita ilyo ashilafwa pa kuti akaleba ne nsansa. Balemona ukuti umuntu nga afwa, aali no kubuukila mu cintu cimbi. Baishibe ukuti umweo taufwa, kabili basumiine ukuti umuntu nga afwa balingile ukusunga umubili wakwe pa kuti umupashi wakwe nga wabwela ukalebomfyako ulya umubili inshita shimo. Ici calengele abena Egupti balekanga umubili wa muntu uwafwa no ku-usunga. Incende umo balebika umubili wa muntu uwafwa baleimona ukuti e yali ing’anda yakwe. Balikwete ifikuulwa ifikalamba umo balebika imibili ya bafwa abaali aba ku bufumu. Umu mwine e mo balebabikila ifintu ifya kubomfya ku ntanshi pamo nge fipuna, ifibekobeko, ifya kufwala, ifya kulya ne fitabo umwali ifyebo ifyalelanda pa fya buloshi, pamo nge citabo citila “Icitabo ca Bafwa.” Ico balebikilamo ifi fitabo ni pa kuti balebacingilila ku mipashi iyabipa. (ICIKOPE, Vol. 1, ibu. 533) Na lyo line, ifya buloshi ifyo balebabikilamo tafyalebacingilila ku bantu abaleya mu kwiba muli ifi fikuulwa umo balebika imibili ya bafwa.
it “Midiani” Na. 2 amapara. 1-2
Midiani
2. Abafumine muli Midiani umwana wa kwa Abrahamu balebeta ati “Midiani” no kuti “abena Midiani.” (Impe. 31:2, 3) Inshita shimo Baibo ibeta ukuti abena Ishmaele. (Linganyeniko Ukute. 37:25, 27, 28, 36; 39:1; Abapi. 8:22, 24) Ici nalimo calola mu kuti abatuntwike mu bana ba kwa Abrahamu, e kutila Ishmaele na Midiani, imikalile yabo yalipalene sana, kabili nalimo filya baleufishanya fyalengele babe kwati luko lumo. Na kabili cimoneka kwati abena Keni bamo, balebeta ati abena Midiani. Apo abena Keni bali luko ilyo Midiani ashilafyalwa, ninshi nalimo ico baleitila Hobabu mulamu wa kwa Mose ukuti umwina Midiani ni pa mulandu no ko aleikala.—Ukute. 15:18, 19; Impe. 10:29; Abapi. 1:16; 4:11.
Apo abena Midiani batuntwike muli Abrahamu, ululimi balelanda lufwile lwalipalene sana ne ciHebere. Ku ca kumwenako, nalimo Gideone tacalemukosela ukumfwa ifyo abena Midiani balelanda. (Abapi. 7:13-15; 8:18, 19) Nalimo Gideone alisambilile ululimi lwa bena Midiani pantu abena Midiani balitekelepo abena Israele pa myaka 7.—Abapi. 6:1.
ICIPANDWA 11
“Kabiye Kuli Farao”
g-E 04 4/8 ibu. 7 para. 4–ibu. 9 para. 1
Bushe Mose e ko ali Nelyo Lushimi Fye?
Bushiku bumo Mose afumine ku Midiani, kabili aile kuli Farao mu kumweba ukuti aleke abantu ba kwa Lesa baleya. Ilyo iyi imfumu iyali ne cilumba yakeene ukubaleka baye, Yehova aliletele ifinkunka 10. Icinkunka calenga 10 calengele amabeli ya bena Egupti yafwa, kabili Farao alilekele abena Israele baya pantu ali sana no bulanda.—Ukufuma, ifipandwa 5-13.
Abantu abengi balibelenga pali ifi ifyacitike. Nomba bushe ili ilyashi lya cine? Bamo balanda ukuti ili ilyashi lushimi fye, pantu mu fyalembwa fya kale ifyo basanga tamwaba ishina lya kwa Farao. Na lyo line, Hoffmeier uo tulandilepo alondolwele ukuti bakalemba abena Egupti ilingi line tabalelemba amashina ya balwani ba kwa Farao. Alandile ukuti: “Abasambilila amalyashi ya kale te kuti bakaane ukuti Thutmose III alile mu kulwa inkondo, pa mulandu fye wa kuti amashina ya mfumu ya ku Kadeshe ne ya ku Megido tabayalumbula.” Hoffmeier alandile ukuti kufwile kwali “imilandu iikalamba iyakumine ifya mapepo” iyalengele ukuti Farao bemulumbula. Cimbi icacindama ca kuti, ifi Farao bashamulumbula fyalilenga abantu balabika sana amano kuli Lesa, ukucila ukubika amano kuli Farao.
Na lyo line, abantu bamo abasuusha balakaana ukuti kwali ibumba ilikalamba ilya baYuda ilyafumine mu Egupti. Homer W. Smith uwasambilile sana alandile ukutila nga ca kuti ibumba ilikalamba lyalifumine mu Egupti “ili ilyashi nga balililemba mu malyashi ya kale aya bena Egupti nelyo abena Siria . . . Abantu bakukumya fye ifi balanda ukuti kwali abantu abengi nga nshi abafumine mu Egupti, e lyo ninshi bantu fye abanono abafumine mu Egupti no kufulumukila ku Palestine.”
Ca cine takwaba ilyashi lya kale ilya bena Egupti ilyalanda pa bantu abengi abafumine mu Egupti. Na lyo line, ilingi line abena Egupti tabalelemba amalyashi ayo balemona ukutila kuti yalenga baseebana nelyo kuti yalenga ubuteko bwabo bwalamoneka kwati tabwakwata amaka. Ilyo Thutmose III apyene Hatshepsut pa bufumu, talefwaya abantu baleibukisha Hatshepsut. John Ray uwasambilile ilyashi lya kale ilya bena Egupti alandile ukuti: “Fyonse ifyo Hatshepsut alembele ne fyo akuulile balififishile nelyo balifilabile, kabili ishina lyakwe balilifumishemo mu malyashi ya kale.” Na muno nshiku mwine bamo abalemba amalyashi balaalulako ifishinka nelyo ukufisa ifishinka fimo ifyo balemona ukutila kuti fyalenga baseebana.
Bushe Mulamona “Uushimoneka”?
FARAO aali ni mfumu iya maka sana kabili abena Egupti balemupepa. Icitabo cimo citila: “Abena Egupti balemumona ukuti alicilile abantu bonse amano na maka.” (When Egypt Ruled the East.) Pa kuti abo aleteeka balemutiina, Farao alefwala icisote ca bufumu apali icipasho ca kwa ngoshe naimya umutwe kwati alefwaya ukusuma. Ici cipasho calelangilila ukuti imfumu yalikwete amaka ya kulofya abalwani baiko mu nshita fye iinono. Nomba elenganyeni ifyo Mose aumfwile ilyo Yehova amwebele ukuti: “Kabiye kuli Farao, uye ufumye abantu bandi, abana ba kwa Israele, mu Egupti.”—Ukufu. 3:10.
it “Balesa Abaume na Banakashi” amapara. 24-26
Balesa Abaume na Banakashi
Ifinkunka 10. Ilyo Lesa aletele ifinkunka pa bena Egupti, aliseebenye tulesa twabo kabili alitukandile. (Ukufu. 12:12; Impe. 33:4; IFIKOPE, Vol. 2, ibu. 530) Icinkunka ca kubalilapo ica kusangula umumana wa Naelo e lyo na menshi yonse aya mu Egupti yaba umulopa, caliseebenye Hapi, lesa wa mumana wa Naelo. Na kabili filya isabi lya mu mumana wa Naelo lyafwile fyalengele abena Egupti baseebana, pantu kwali imisango imo iye sabi ilyo bacindikishe mu mipepele yabo ica kuti balelikanga no kulipomba mu nsalu e lyo balisunga. (Ukufu. 7:19-21) Mu Egupti cula aleimininako ubufyashi, kabili abena Egupti balicindikishe Heqt, lesa mwanakashi wa ba cula, uo balemona ukuti alikwete amaka ya kupeela abantu umweo. Kanshi ilyo Lesa aletele icinkunka ca ba cula, uyu lesa aliseebene. (Ukufu. 8:5-14) Icinkunka calenga butatu calengele caishibikwa ukuti bashimapepo ba finjelengwe tabakwete amaka pantu bena balifililwe ukulenga ulukungu lusanguke ifisumi. (Ukufu. 8:16-19) Nangu ca kuti lesa Thoth aishibikwe ukuti alepanga ifinjelengwe, lelo no yu wine lesa alifililwe ukwafwa bashimapepo ba finjelengwe ukupanga ifisumi.
Icinkunka calenga 4 ne finkunka fyakonkelepo fyalengele caishibikwa ukuti paali ubupusano sana pa balepepa Lesa wa cine e lyo na bena Egupti. Nangu ca kuti mu mayanda ya bena Egupti mwali sana ifipobe, ku Goshene ukwaleikala abena Israele kwena takwali ifipobe. (Ukufu. 8:23, 24) Icinkunka cakonkelepo, e kutila icikuko icaipeye ifitekwa, caliseebenye Hathor, lesa wa ng’ombe na Apis e lyo na Nut, lesa wa lwelele, uwafyelwe nge ng’ombe iyakwete intanda pa lufumo. (Ukufu. 9:1-6) Icinkunka ca fipute caliseebenye balesa na balesa banakashi pamo nga Thoth, Isis na Ptah, abo abena Egutpi balemona ukuti balikwete amaka ya kundapa amalwele. (Ukufu. 9:8-11) Icinkunka ca mfula ya mabwe caliseebenye balesa abo abena Egupti balemona ukuti balikwete amaka pa miceele; ku ca kumwenako, ici icinkunka caliseebenye lesa Reshpu, uo abena Egupti balemona ukuti alikwete amaka pa nkuba, e lyo na lesa Thoth, uo balemona ukuti alikwete amaka pa mfula ne cibulukutu. (Ukufu. 9:22-26) Icinkunka ca bamakanta caliseebenye balesa abo abena Egupti balemona ukuti e balelenga balesombola ifilimwa ifingi. Umo pali aba balesa ni Min, lesa wa mufundo, uo abena Egupti balemona ukuti e walecingilila ifilimwa. (Ukufu. 10:12-15) Pali balesa abaseebene ilyo kwali icinkunka ca mfifi, pali na balesa ba kasuba pamo nga Ra na Horus, e lyo na Thoth lesa wa mweshi, uo abena Egupti balemona ukuti alikwete amaka pa kasuba, umweshi ne ntanda.—Ukufu. 10:21-23.
Icinkunka icaipeye amabeli caliseebenye sana balesa ba bena Egupti na balesa banakashi. (Ukufu. 12:12) Na kuba, abaleba imfumu mu Egupti baleimona ukuti ni balesa no kuti bana ba kwa Ra nelyo aba kwa Amon-Ra. Abena Egupti balemona ukuti Ra nelyo Amon-Ra alileele na namfumu. E ico umwana wafyelwe balemumona ukuti ni lesa, kabili balimupeele kuli Ra nelyo Amon-Ra, mwi tempele lyakwe. Kanshi ilyo umwana wa kwa Farao ibeli afwile, cali kwati ni lesa e wafwile. (Ukufu. 12:29) Filya umwana wa kwa Farao afwile fyaliseebenye imipepele ya bena Egupti, kabili fyalangile fye ukuti balesa bonse aba bena Egupti tabakwete amaka pantu balifililwe ukupususha amabeli ya bena Egupti.
it “Ukufuma mu Egupti” amapara. 46-51
Ukufuma mu Egupti
Ifyo bemba yakulile ne fyo yashikile pa ncende apo abena Israele ba-abukile. Filya abena Israele ba-abwike bemba mu bushiku fye bumo, filanga ukuti ilyo amenshi ya muli bemba yapaatukene, yalipangile inshila iikalamba umo abena Israele bapitile pa kwabuka. Iyi inshila nalimo yalepele kilomita imo nelyo ukucilapo mu bwipi. Nangu tabatitikene sana pa kwenda, filya abena Israele bali abengi kabili filya basendele amaceleta, ifipe e lyo ne ng’ombe, incende iyo bengemininapo ifwile ukulepa amakilomita 8 nelyo ukucilapo mu butali na mu bwipi. Kanshi inshila iyo bapitilemo pa kwabuka bemba yali iikalamba. Nga ca kuti umulongo wa bena Israele walepele amakilomita 1.5 mu bwipi, ninshi mu butali walepele amakilomita 5 nelyo ukucilapo. E lyo nga walepele amakilomita 2.5 mu bwipi, ninshi mu butali walepele amakilomita yatatu nelyo ukucilapo. Kuti papita ama-awala ayengi pa kuti ili ibumba ilikalamba lifike panshi ya bemba no kwabuka. Nangu ca kuti tabalebutuka kabili batanteme kwati baleya mu kulwa inkondo, bafwile bale-endesha pa kwabuka bemba.
Nga ca kuti Yehova tabikileko intumba ye kumbi, abena Egupti nga balisangile abena Israele kabili nga balipeye abena Israele abengi. (Ukufu. 15:9) Ilyo abena Israele baleabuka bemba, ne ntumba ye kumbi yafuma ku numa yaya ku ntanshi, abena Egupti balitendeke ukubakonka. Inshila yapangiike pali bemba ilyo amenshi yapaatukene yali iikalamba mu bwipi na mu butali, pantu abashilika ba kwa Farao abapitile muli iyi inshila ilyo balekonka abena Israele, baali abengi nga nshi. Abashilika abena Egupti balefwaya ukwikata abena Israele pa kuti babe abasha babo na kabili. Lyena mu nshita ya bulinde bwa lucelo, e kutila nalimo ku ma 2 koloko ya lucelo ukushinta 6 koloko ya lucelo, Yehova aloleshe pa bena Egupti ukufuma mu ntumba ye kumbi, kabili afulungenye abena Egupti. Alisokwele na mawilo ya ku maceleta yabo.—Ukufu. 14:24, 25.
Ilyo bwaleya buleca, abena Israele balyabukiile ku lulamba lwa Bemba wa Kashika ulwabelele ku kabanga. Lyena Lesa aebele Mose ukuti atambalike ukuboko kwakwe pali bemba pa kuti amenshi yabwelele pa bena Egupti. E ico “amenshi yalibwelele no kupuminkana nga filya fine yali kale,” kabili abena Egupti batendeke ukufulumuka. Nga ca kuti inshila yapangiike pali bemba yali inono, abena Egupti nga balibundile palya pene fye. Abena Egupti balefulumukila ku lulamba lwabelele ku masamba ya Bemba wa Kashika, lelo amenshi yalibweleele mpaka yabunsha amaceleta yonse aya nkondo na baume ba pali bakabalwe aba kwa Farao. Takwali nangu umo uwapuswike.
Ukwabula no kutwishika, ifi te kuti ficitike nga ca kuti abena Egupti bapitile mu ncende umwaba amenshi ayanono ilyo balekonka abena Israele. Na kuba nga ca kuti abena Egupti bafwiliile mu ncende umwali fye amenshi ayanono, ifitumbi fyabo nga tafyamonekeele mu lulamba lwa bemba ica kuti na ‘bena Israele bamona abena Egupti nabafwa mu lulamba lwa bemba.’—Ukufu. 14:22-31; MAPU ne CIKOPE, Vol. 1, ibu. 537.
Amenshi ‘yalikosele.’ Baibo ilanda ukuti amabimbi ya pali bemba yalikosele pa kuti abena Israele bapite. (Ukufu. 15:8) Ishiwi lya kuti ‘ukukosa’ e lyo babomfya muli Baibo ya American Standard Version, Baibo ya King James Version, e lyo na ma Baibo ayo ba J. N. Darby, ba I. Leeser, ba R. Knox, na ba J. Rotherham, bapilibwile. Dikishonari ya Webster’s Third New International Dictionary (1981), ilondolola ishiwi lya kuti ukukosa ukutila “kwaluka kwa cintu icaciba kwati menshi caba icatikama pa mulandu wa kutalala . . . : nelyo pa mulandu wa kuti catalala sana.” Ishiwi lya ciHebere ilyo bapilibula ukuti ‘ukukosa’ balilibomfya pali Yobo 10:10 pa kulanda pa mukaka uwatikama. Kanshi nalimo amenshi tayakosele sana ica kuti yaba kwati cilibwe, lelo nalimo yaishileba kwati ni filya ica kulya icaba kwati menshi cingatikama. Takwali nangu cimo icaikatiliile amenshi ya muli Bemba ya Kashika. Kanshi amenshi yalemoneka fye ayatikama. Yaiminine fye kwati fibumba fibili, kabili tayabunshishe abena Israele nelyo ukubalofya. Ifi e fyo Mose alemona amenshi ya muli Bemba ya Kashika ilyo umwela wa ku kabanga walengele amenshi ya-akanikana pabili. Uyu umwela walengele panshi ya bemba peba amatipa kabili amenshi yekosa, pa kuti cangukile abena Israele ukwabuka.
Inshila iyapangike ilyo bemba ya-akanikene, yali iikalamba ica kuti ilyo bwaleca ubushiku bwakonkelepo ninshi abena Israele bonse abaali nalimo 3 milioni nababuukila kwi shilya lya bemba. Lyena amenshi yatendeke ukubwela no kupuminkana nga filya fine yali kale, kabili abena Egupti balitiinine nga nshi. Ilyo ifi fyalecitika, abena Israele bena baiminine ku lulamba lwa bemba ulwabelele ku kabanga, kabili baletontonkanya pa fyo Yehova abapuswishe ku balwani babo abakwatishe amaka. Balimwene ukuti ifyo Mose alandile fyalicitike, atile: “Abena Egupti abo mulemona lelo, tamwakabamonepo na kabili.”—Ukufu. 14:13.
Ifyo Twingeshiba Imibele ya kwa Yehova
“Shi lekeni njishibe imibele yenu, ukuti imwishibe.”—UKUFUMA 33:13.
MOSE akulile mu ng’anda ya kwa Farao kabili asambilishiwe amano ayalesambilila abana ba mfumu aba ku Egupti. Lelo Mose alishibe ukuti taali mwina Egupti. Abafyashi bakwe baali baHebere. Ilyo aali ne myaka 40, aile ku kupempula bamunyina, abena Israele. Ilyo Mose amwene umwina Egupti alecusha umuHebere, tasuulileko fye iyo. Apamine umwina Egupti no kumwipaya. Mose asalile ukuba ku lubali lwa kwa Yehova kabili atontonkenye ukuti Lesa alemubomfya ku kulubula bamunyina. (Imilimo 7:21-25; AbaHebere 11:24, 25) Ilyo ici caishibikwe, ababomfi ba kwi sano lya mu Egupti bamwene Mose ukuti ni cipondoka, e co kanshi alifulumwike ku kupususha umweo wakwe. (Ukufuma 2:11-15) Mose alekabila ukwishiba bwino imibele ya kwa Yehova pa kuti Lesa amubomfye. Bushe Mose akasumina ukusambilila iyi mibele?—Amalumbo 25:9.
2 Imyaka yakonkelepo 40, Mose aali fye imbutushi kabili kacema. Ukucila ukukalifiwa pa mulandu wa kuti abaHebere banankwe tabamupooseleko mano, Mose apokelele ifyalefwaya Lesa. Nangu ca kutila imyaka iingi yalipitile ukwabula ukuti Mose eshibikwe, alekele Yehova ukumusambilisha. Mu kuya kwa nshita, Mose alembele ati: “Uyo muntu Mose ali uwafuukisha ukucilamo mu bantu bonse aba pano isonde.” (Impendwa 12:3) Uku takwali kuitakisha iyo lelo alembele aya mashiwi pa kupuutwamo no mupashi wa mushilo uwa kwa Lesa. Yehova abomfeshe Mose mu nshila shaibela. Na ifwe nga twafwaya ubufuuke, Yehova akatupaala.—Sefania 2:3.
Apeelwa Umulimo
3 Bushiku bumo malaika uwalelandilako Yehova alandile kuli Mose pa lupili lwa Horebu mu cofi ca Sinai. Malaika aebele Mose ati: “Ukumona namono kucululuka kwa bantu bandi abali mu Egupti, naumfwa ne nkuuta yabo pa cinso ca babacikilisha; pantu naishibo kukalipwa kwabo; kabili ninjika ku kubapokolola mu minwe ya bena Egupti, no kubaninika ukubafumya mu calo cilya no kubatwala ku calo cisuma kabili icapabuka, ku calo icilefumfumune shiba no buci.” (Ukufuma 3:2, 7, 8) E ico, Lesa apeele Mose umulimo wa kubomba, lelo walekabila ukubombwa mu nshila ya kwa Yehova.
4 Malaika wa kwa Yehova akonkenyepo kusosa ati: “Nomba enda, ndekutuma kuli Farao, ukafumya na bantu bandi abana ba kwa Israele mu Egupti.” Mose alishimunwike. Alemona ukuti tafikilepo. Lelo, Yehova amukoseleshe ukuti: “Nakulaba nobe.” (Ukufuma 3:10-12) Yehova apeele Mose amaka ya kucite fipesha mano ifyali no kushininkisha ukuti cine cine atuminwe na Lesa. Munyina kwa Mose, Aarone, aebelwe ukuya na Mose ngo wa kumulandilako. Yehova aali no kubasambilisha ifya kusosa no kucita. (Ukufuma 4:1-17) Bushe Mose aali no kubombo uyu mulimo muli bucishinka?
5 Abaume bakalamba aba mu Israele pa kubala balisumine ifyasosele Mose na Aarone. (Ukufuma 4:29-31) Lelo, tapapitile sana inshita, “bacilolo ba bana ba kwa Israele” bapeele Mose na Aarone munyina umulandu pa kulenga ‘icena cabo ukupimpinuke cibi’ mu menso ya kwa Farao na babomfi bakwe. (Ukufuma 5:19-21; 6:9) Ilyo abena Israele balefuma mu Egupti, balitiinine pa kumona amaceleta ya bena Egupti yalebakonka pa numa. Ku ntanshi yabo kwali Bemba Wakashika e lyo ku numa na ko kwali amaceleta ya nkondo. Cali kwati abena Israele bacilikilwa pa kati, kabili bapeele Mose umulandu. Aciba ni mwe nga mwacitile shani? Nangu ca kutila abena Israele tabakwete amato, ukupitila muli Mose Yehova aebele abantu ukulonge fipe no kutendeko bulendo. Lyena Lesa aseseshe amenshi ya muli Bemba Wakashika, no mulimba walyumine ica kuti abena Israele balyabwike bwino bwino.—Ukufuma 14:1-22.
Icacindama Ukucila pa Kulubulwa
6 Ilyo Yehova alepeela Mose umulimo, akomaile sana pa bucindami bwe shina Lyakwe. Ukucindika lilye shina no Mwine wa liko kwalicindeme. Ilyo Mose aipwishe Yehova ishina lyakwe, Yehova atile: “Nkaba uo nkaba.” (NW) Kabili Mose aebelwe ukuyasosa ku bana ba kwa Israele ati: “Yehova Lesa wa bashinwe, Lesa wa kwa Abrahamu, Lesa wa kwa Isaki, kabili Lesa wa kwa Yakobo, antuma njise kuli imwe.” Yehova alundilepo no kuti: “Ili e shina lyandi umuyayaya, kabili ici e ciibukisho candi ku nkulo ne nkulo.” (Ukufuma 3:13-15) Na ino ine nshita Yehova e shina ilyo ababomfi ba kwa Lesa isonde lyonse bamwishibilako.—Esaya 12:4, 5; 43:10-12.
7 Pa ntanshi ya kwa Farao, Mose na Aarone bafishishe ubukombe bwabo mwi shina lya kwa Yehova. Lelo mu bumankonso Farao atile: “Nani Yehova, uo ng’umfwe ishiwi lyakwe ku kuleka Israele aye? Yehova nshimwishibe; kabili na Israele nshakamuleke aye iyo.” (Ukufuma 5:1, 2) Farao alangile ukuti aali nkosa mutwe kabili kabepa, na lyo line Yehova akoseleshe Mose ukubwelelako imiku iingi no bukombe bumo bwine. (Ukufuma 7:14-16, 20-23; 8:1, 2, 20) Mose alimwene ukuti Farao alikalifiwe. Bushe mu kutwalilila ukuyako mwali no kutumbuka ifisuma? Abena Israele balefwaisha ukulubulwa. Farao akaaninine fye ndai. Aciba ni mwe, nga mwacitile shani?
8 Mose alibweleleko na kabili no bukombe bumbi, ati: “E fyo Yehova Lesa wa baHebere atila, ‘Leka abantu bandi baye, ku kumombela.’” Na kabili Lesa atile: “Nomba nga natambiko kuboko kwandi, no kuuma iwe na bantu bobe ku cikuko; iwe kuti wafumiwa pe sonde. Lelo cine cine ni pali ici nakwimikila, pa kuti umone amaka yandi, kabili ku kulenge shina lyandi ukulumbulwa mu calo conse.” (Ukufuma 9:13-16) Ku co Yehova ali no kucita kuli Farao nkosa mutwe, alefwaya ukulanga amaka yakwe mu nshila iyali no kusoka bonse abalefwaya ukutalama kuli wena. Aba balesanshamo Satana Kaseebanya, uo Yesu Kristu pa numa aitile ati “kateeka wa pano calo.” (Yohane 14:30; Abena Roma 9:17-24) Nge fyo casobelwe, ishina lya kwa Yehova lyalibililwe isonde lyonse. Ukushishimisha uko Yehova ashishimishe kwalengele ukuti abena Israele balubulwe na cintobentobe wa bantu bambi abengi abailundile kuli bena ku kupepa Yehova. (Ukufuma 9:20, 21; 12:37, 38) Ukutula ilya nshita, ukubile shina lya kwa Yehova kwalinonsha abantu abengi nga nshi na bambi abapokelela ukupepa kwa cine.
Ukubomba na Bantu Abayafya
9 AbaHebere balishibe ishina lya kwa Lesa. Mose alebomfya ilyo ishina pa kulanda kuli bena, lelo te lyonse balecindika bwino bwino Umwine we shina. Bwangu bwangu fye pa numa Yehova alubwile abena Israele ukubafumya mu Egupti, cinshi cacitike ilyo bafililwe ukusanga amenshi ya kunwa? Bang’wintiile Mose. Lyena bailishenye ukuti ifya kulya tafyali bwino. Mose abacinkwileko ukuti tabaleng’wintila wena na Aarone epela lelo uo baleng’wintila ni Yehova. (Ukufuma 15:22-24; 16:2-12) Pa Lupili lwa Sinai, Yehova apeele abena Israele Amafunde e lyo abikilepo no kucita ifipesha mano. Lelo muli bumpulamafunde abantu bapangile umwana wa ng’ombe no kumupepa abati “mutebeto we lambo kuli Yehova.”—Ukufuma 32:1-9.
10 Mose ali no kubomba shani na bantu abo Yehova umwine alondolwele ukuti bali abatalame mikoshi? Mose apaapeete Yehova ati: “Nga ninsango kusenaminwa mu menso yenu, shi lekeni njishibe imibele yenu, ukuti imwishibe ku kuleka nsange ukusenaminwa mu menso yenu.” (Ukufuma 33:13) Pa kusakamana Inte sha kwa Yehova isha pali lelo, bakangalila Abena Kristu bacema umukuni wa bantu abaicefya nga nshi ukupusanako na bena Israele. Na lyo line, balapepa abati: “Inshila shenu munenge ukushishiba, mwe Yehova; no mwa kuya mwenu munsambilishe.” (Amalumbo 25:4) Ukwishiba imibele ya kwa Yehova kulenga bakangalila ukubombela pa fintu mu nshila iileumfwana ne Cebo ca kwa Lesa e lyo ne mibele yakwe.
Ico Yehova Enekela ku Bantu Bakwe
11 Ico Yehova aleenekela ku bantu bakwe caishibikwe mu mashiwi abebele pa Lupili lwa Sinai. Pa numa Mose apokelele ifipaapaatu fibili apalembelwe Amafunde Ikumi. Ilyo atentemwike ulupili, amwene abena Israele balepepa umwana wa ng’ombe uwaengwa kabili mu bukali apoosele ifipaapaatu pa nshi, no kufitobaula. Na kabili Yehova alembele Amafunde Ikumi pa fipaapaatu fya mabwe ifyo Mose abashile. (Ukufuma 32:19; 34:1) Aya mafunde tayapuseneko kuli yalya aya pa kubala. Mose alekabila ukuyakonka sana. Kabili Lesa alengele Mose ukwishiba umusango wa kwa Lesa Aba, ne ci calangile Mose ifya kuisunga ilyo aleimininako Yehova. Abena Kristu tabali bena Malango, lelo mu fyo Yehova aebele Mose mwali ifishinte ifingi ifishayaluka kabili ifitwalilila ukubomba kuli bonse abapepa Yehova. (Abena Roma 6:14; 13:8-10) Natumoneko fimo fimo.
12 Pepeni Yehova epela. Abena Israele baliyumfwilile abene ilyo Yehova asosele ukuti e o bafwile ukupepa eka fye. (Ukufuma 20:2-5) Abena Israele balimwene ubushininkisho ubwingi ubwa kuti Yehova e Lesa wa cine. (Amalango 4:33-35) Yehova alilondolwele bwino ukuti te kuti asuminishe ukupepo tulubi ukwa musango onse atemwa ukupupe mipashi mu bantu bakwe te mulandu ne co inko shimbi shalecita. Tabali no kulamubombela fye cikulu kumubombela. Bonse bene bali no kutemwa Yehova no mutima wabo onse, umweo wabo onse, na maka yabo yonse. (Amalango 6:5, 6) Ici casanshishemo imilandile yabo, imyendele yabo—e kutila, imikalile yabo yonse. (Ubwina Lebi 20:27; 24:15, 16; 26:1) Yesu Kristu na o alilondolwele bwino bwino ukuti Yehova e ufwile fye ukupepwa epela.—Marko 12:28-30; Luka 4:8.
13 Umfwileni sana amafunde ya kwa Yehova. Abena Israele balekabila ukucinkulwako ukuti ilyo bapangene na Yehova icipangano, basumine ukumfwila fyonse ifyo alandile. Ubuntungwa bwa kucita ifyo balefwaya bwena balikwete, lelo balekabila sana ukumfwila amafunde ya kwa Yehova. Nga bacite fyo cali no kulangilila ukuti balitemenwe Lesa kabili baali no kunonkelamo pamo pene na bana babo pantu amafunde ya kwa Yehova yonse yabeleleko ukuti cibawamine.—Ukufuma 19:5-8; Amalango 5:27-33; 11:22, 23.
14 Tangisheniko ifya ku mupashi. Abena Israele tabali na kuleka imilimo yabo iya ku mubili ukufimbilikisha ifya ku mupashi. Imikalile ya bena Israele tayali no kuba ya kukonkelela fye ifya ku mubili. Yehova atantike inshita imo mu mulungu iyo atile yalishila, iifwile fye ukubomfiwa ku fikumine ukupepa Lesa wa cine. (Ukufuma 35:1-3; Impendwa 15:32-36) Cila mwaka, kwali inshita yasalilwe iya kusangwa ku kulongana kwa mushilo. (Ubwina Lebi 23:4-44) Pali iyi nshita kwaleba amashuko ya kulanshanya imilimo ya maka iya kwa Yehova, ukucinkulwako ulwa mibele yakwe, no kumutasha pa busuma bwakwe bonse. Ilyo abantu balelango kuipeelesha kuli Yehova, akatiina kabo aka bukapepa no kutemwa fyalekulilako kabili ici calebafwa ukwendela mu mibele yakwe. (Amalango 10:12, 13) Ifishinte fishaiwamina ifisangwa mu fyo balesambilila filanonsha na babomfi ba kwa Yehova pali lelo.—AbaHebere 10:24, 25.
Ukumfwikisha Bwino Bwino Imibele ya kwa Yehova
15 Cimbi icali no kwafwa Mose ukusunga bwino abantu kumfwikisha bwino bwino imibele ya kwa Yehova. Ukufuma 34:5-7 kulondololo kuti Lesa apitile ku cinso ca kwa Mose no kubilikisha ati: “Yehova, Yehova, Lesa wa nkumbu kabili uusenamina, uukokolo kukalipa, kabili uwafulisho luse ne cishinka; uusungila aba makana uluse, uulekelela amampuulu no bupulumushi no lubembu: kabili ababi takabalinge aba kaele nangu pamo; uulingulwila amampuulu ya bashibo pa bana, na pa bana ba bana, ukufika ku ba nkulo iyalenga shitatu ne yalenga shine.” Kutumaneni no kutontonkanya pali ayo mashiwi. Muyipushe amuti: ‘Imibele imo na imo yalola mwi? Yehova alangile shani iyo mibele? Bakangalila Abena Kristu kuti balanga shani iyi mibele? Imibele yesu kuti yakuma shani ifyo ifwe umo umo tulecita?’ Moneni ifya kumwenako finono.
16 Yehova ni “Lesa wa nkumbu kabili uusenamina.” Limo limo ukulunda pa kukanakanda sana, inkumbu sha kwa Yehova shisanshamo no luse. Inkumbu shilenga Lesa ukucitapo cimo ku kupususha abantu bakwe. Ne co twingashininkishishako ca kuti, Lesa apeele abena Israele ifya ku mubili ne fya ku mupashi ifyo balekabila pa lwendo lwabo ulwa ku Calo Calaiwe. (Amalango 1:30-33; 8:4) Mu nkumbu shakwe Yehova alelekelela ilyo balufyanya. Aikatile abantu bakwe aba pa kale uluse. Kanshi ababomfi bakwe aba pali ndakai bena bafwile no kucilapo ukukwatilana inkumbu!—Mateo 9:13; 18:21-35.
17 Inkumbu sha kwa Yehova shendela pamo no kusenamina kwakwe. “Ukusenamina” kuti kwalondololwa shani? Linganyeni ici na malembo ayasoso kuti Yehova alasenamina. Baibolo ilango kuti ukusenamina kwa kwa Yehova kusanshamo ukwangwa abantu bakwe abapiina. (Ukufuma 22:26, 27) Isonde fye lyonse, abalebeshi, pamo fye na bambi tabasungwa bwino. Ilyo Yehova alesambilisha abantu bakwe ukukanaba na kapaatulula no kuba ne cikuuku ku balebeshi, abacinkwileko ukuti inshita imo na bo bene baali balebeshi—mu Egupti. (Amalango 24:17-22) Nga fwe bantu ba kwa Lesa pali lelo? Ukusenamina bambi kulatwikatanya no kulenga bambi ukwisa ku kupepa Yehova.—Imilimo 10:34, 35; Ukusokolola 7:9, 10.
18 Lelo, abena Israele tabalekabila fye ukwangwa aba nko shimbi ica kuti bafilwa no kutemwa Yehova na mafunde yakwe. E ico, abena Israele baebelwe ukukanapashanya imibele ya nko shabashingulwike, ukukanapokelela imipepele ya isho nko ne mikalile yabo iya bucisenene. (Ukufuma 34:11-16; Amalango 7:1-4) E fyo caba na kuli ifwe pali lelo. Tufwile ukuba aba mushilo, nge fyo Lesa wesu, Yehova, aba uwa mushilo.—1 Petro 1:15, 16.
19 Pa kuti Mose omfwikishe imibele ya kwa Yehova, alilondolwele bwino ukuti nangu ca kutila Yehova tatekelesha ulubembu, alakokola ukukalipa. Alatekanishisha abantu pa kuti basambilile ifyo afwaya no kufikonka. Nga balapila, Yehova alalekelela, lelo talekapo fye pali balya abalecita imembu shabipisha. Alabakanda. Asokele Mose ukuti ifyo abena Israele balecita kuti fyaletelela ne nkulo sha ku ntanshi. Nga balecita ifisuma cali no kuwamina abana babo lelo nga balecita ifyalubana cali no kubabipila. Ukumfwikisha bwino bwino imibele ya kwa Yehova kuti kwacingilila bantu ba kwa Lesa ukukanapeela Lesa umulandu nga bailetelela fye ubucushi nelyo nga baletontonkanya ukuti Lesa tapali nangu cimo ico alecitapo pa kucula kwabo.
20 Nga mulefwaya ukumfwikisha bwino bwino Yehova ne mibele yakwe, twalilileni ukusapika no kwetetula ilyo mulebelenga Baibolo. Mu mutima nteka bebeteni imbali shalekanalekana isha mibele ya kwa Yehova. Tontonkanyeni no kupepelapo fye pa fyo mwingapashanya Lesa no kulenga imikalile yenu ukumfwana sana no kufwaya kwakwe. Ici cikamwafwa ukutaluka ku mafya, ukubomba bwino na basumina banenu, no kwafwa bambi ukwishiba no kutemwa Lesa wesu uwa lulumbi.
ICIPANDWA 12
Alitwalilile Ukuba uwa Cishinka Kuli Lesa Wakwe
“Sakamaneni Umwangashi Uyu”!
INENGU 12 shalishingulwike no kuceceta impanga yonse iya Calo ca Bulayo. Mose abebele ukuyamona abantu abaikalamo ifyo baba kabili no kuyaletako ifisabo fimo ifyali muli cilya calo. Cilimwa nshi bakumbilwe sana? Mupepi na ku Hebrone, basangile ibala lya myangashi. Mwalefume myangashi iikulu sana ica kuti pa kusenda fye icisansangu cimo cakabile nengu shibili. Fyali fisabo ifikulu sana ica kuti inengu shainike ilya ncende yafunda “umumana wa Eshekole,” nelyo “Icisansangu ca Myangashi.”—Impendwa 13:21-24; futunoti.
Muli ba2000, umuntu umo uwatandalile Palestine atile “Eshekole, nelyo umumana wa Myangashi, . . . ucili walikwata imyangashi iingi, ne myangashi balima mulya e iisuma kabili e yakulisha mu calo ca Palestine.” Nangu ca kuti imyangashi ya ku Eshekole e yaweme sana ilyo balelemba Baibolo, lelo mu ncende ishingi mu Palestine balelimamo imyangashi iisuma. Ifyalembwa fya mu Egupti filangilila ukuti baFarao ba mu Egupti baleshita umwangashi wa kunwa ku Kanaani.
“Icalo Umwaba Umukaka no Buci”
ILYO Yehova Lesa alubwile abena Israele mu Egupti, abalaile ukuti ali no kubatwala ku “calo icisuma kabili icapabuka, icalo umwaba umukaka no buci.”—Ukufuma 3:8.
Ilyo abena Israele bali mu Calo ca Bulayo, balitekele ing’ombe, impaanga, ne mbushi, kanshi balekwata umukaka uwingi. Inga ubuci, bushe ni kwi balefumya? Bamo batila ubu tabwali buci bwa cine cine, lelo fya kunwa fye ifyalowa ifyo balepanga ku fisabo fya tuncindu, imikunyu, nelyo imyangashi. Kabili imiku iingi iyo Baibolo ilanda pa buci, ilanda pa buci bwa mu mpanga, te pa fya kunwa fyalowa ifyo balepanga ku fisabo. (Abapingushi 14:8, 9; 1 Samwele 14:27; Mateo 3:1, 4) Bushe ca cine mu calo ‘mwali’ ubuci no mukaka?
Ifyo bashulile nomba line mu calo ca Israel filanga ukuti ubuci e mo bwali. Profesa (Amihai) Mazar uwa pa Hebrew University alandile pa fyo basangile ukuti: “Ifi e filunda fya kutekamo inshimu ifya kale sana ifyo basanga mu fyalo fya ku Kabanga. Balefibomfya mu myaka ya ba 900 B.C.E. na ku kutendeka kwa ba 800 B.C.E.”
Abashula ifya mu mushili basangile ifilunda fya kutekamo inshimu ukucila pali 30, ifyo batantika mu milaini itatu, kabili baletunganya ukuti pali iyi ncende pali ifilunda nalimo mupepi na 100. Ilyo abashula bamwene mu kati ka filunda, balisangile inshimu ishafwila mu kati ne fipeepe fya buci. Abasoma batunganya ukuti “muli ifi filunda balefumyamo ubuci ubwingi nga nshi cila mwaka.”
Kale sana, ubuci bwali fya kulya ifisuma, kabili ifipeepe fya buci balefibomfya mu fikuulwa umo balesungulwila ifyela no mo balepangila impapa. E lyo kabili balesungulula ifipeepe no kufumyako ipula ilyo baleshinga pa fipampa fya mbao ifya kulembapo, kabili nga balefwaya ukulembapo ifyebo fimbi, balelisungulula. Finshi abashula ifya mu mushili balandapo pali ifi basanga?
Batila: “Nangu ca kutila Baibolo tayalandapo ukuti abena Israele baleteka inshimu pali ilya nshita, ifilunda basanga mu Tel Rehov filanga ukuti pa nshita bakuulile Itempele lya Kubalilapo [ilya kwa Solomone] ninshi abena Israele balateka sana inshimu, ukupanda ubuci, no kufumyako ubupula. Kanshi ishiwi lyaba mu Baibolo ilya kuti ‘ubuci’ lilosha ku buci bwa nshimu.”
w04 10/15 ibu. 17 amapara. 11-12
‘Wendauke mu Calo’
11 Bamo balamona pali bamapu ba Baibolo pa kwishiba ukwabelele ififulo fimo, lelo bushe mwalishiba ukuti bamapu kuti balenga umuntu ukwiluka? Ico twingamwenako fye, ni filya abena Israele baendele ukufuma ku Lupili lwa Sinai ukulola ku Calo Calaiwe. Ukufuma ku nkambi ne nkambi, basukile bafika mu Kadeshe (nelyo, Kadeshe-barnea). Amalango 1:2 yatila bwali bulendo bwa nshiku 11, ubwa bakilomita 270. Ukufuma kulya, Mose atumine inengu 12 ukuya mu Calo Calaiwe. (Impendwa 10:12, 33; 11:34, 35; 12:16; 13:1-3, 25, 26) Inengu shalolele ku kapinda ka ku kuso ukupita mu calo ca Negebu, nalimo na mu Bere-sheba na Hebrone, no kuyafika lwa ku mpela ya Calo Calaiwe, ku kapinda ka ku kuso. (Impendwa 13:21-24) Ku mulandu wa kumfwila ilyashi lyabipa ilya nengu 10, abena Israele bali no kululumba mu matotolo pa myaka 40. (Impendwa 14:1-34) Bushe cinshi ico cisokolola pa musango wa citetekelo cabo no kuitemenwa kwabo ukwa kucetekela muli Yehova?—Amalango 1:19-33; Amalumbo 78:22, 32-43; Yuda 5.
12 Tontonkanyeni pa fyo ubulendo bwali no kuba ilyo mwaishiba bwino ukwabelele ififulo bapitilemo. Abena Israele ababa ne citetekelo no kukonka ifyalandile Yoshua na Kalebu, bushe nga balyendele ne milundu iitali pa kufika ku Calo Calaiwe? Kadeshe yali fye nalimo bakilomita 16 ukufuma ku Beere-lahai-roi, ukwaleikala Isaki na Rebeka abaliko kale. Na kabili, ukufuma mu Kadeshe mwine, pali nalimo bakilomita 95 ukufika ku Bere-sheba, iyo batila e yabelele ukwapelela Icalo Calaiwe ku kapinda ka ku kulyo. (Ukutendeka 24:62; 25:11; 2 Samwele 3:10) Apo balyendele ukufuma ku Egupti ukufika ku Lupili lwa Sinai, no kwenda bakilomita 270 ukufika ku Kadeshe, awe ninshi ne Calo Calaiwe cali fye apepi nga nshi. Na ifwe tuli fye mupepi sana na Paradaise wa pano isonde uwalaiwa. Cinshi twingasambililako ku bena Israele? Umutumwa Paulo alumbwile ifyacitile abena Israele ilyo afundile ukuti: “E ico tuibikilisheko ukwingila muli uko kutuusha, epali umo awila mu cipasho cimo cine ica kubulwa icumfwila.”—AbaHebere 3:16–4:11.
Ukuba Abashipa pa Mulandu wa Citetekelo na Katiina Kuli Lesa
11 Icitetekelo ca cine cine cilakula. Cilaya cilekula ilyo tulecita ifyo tusambilila, ilyo ‘twasonda’ ubusuma bwa fyo tusambilila na lintu ‘tulemona’ ifyo Lesa aleasuka amapepo yesu, tulamona ne fyo Yehova aletutungulula na muli fimbi ifyo tucita mu mikalile yesu. (Amalumbo 34:8; 1 Yohane 5:14, 15) Twalishiba ukuti ilyo Yoshua na Kalebu bamwene ifisuma na fimbi ifyo Lesa abacitile, icitetekelo cabo calikulile. (Yoshua 23:14) Tontonkanyeni pali ifi: Tabafwilile mu matololo pa lwendo lwa myaka 40, nga filya fine Lesa abalaile. (Impendwa 14:27-30; 32:11, 12) Balibombeleko umulimo wa kupoka icalo ku bena Kaanani uwasendele imyaka 6. Ne ca kulekelesha, baikele imyaka iingi pano calo kabili abakosa ndi e lyo cila muntu balimupeele ne mpanga ya kwikalamo iyakwe umwine. Ala Yehova alapaala aba cishinka kabili abashipa ukumubombela!—Yoshua 14:6, 9-14; 19:49, 50; 24:29.
w06 10/1 amabu. 16-19 amapara. 1-12
Ukuba Abashipa pa Mulandu wa Citetekelo na Katiina Kuli Lesa
MU 1473 B.C.E., abena Israele bali-iteyenye ukwingila mu Calo ca Bulayo. Mose abacinkwileko amafya ayali no kwisa ku ntanshi ilyo atile: “Muleabuka Yordani lelo ku kwingila ku kupyaninine nko ishikalamba kabili isha maka ukucila imwe, imishi ikalamba kabili iya malinga ayafika mu muulu, abantu bakalamba . . . abana ba bena Anaki . . . abo mwaumfwile ukuti, ‘Nani engeminina ku cinso ca bana ba kwa Anaki?’” (Amalango 9:1, 2) Ca cine, aba bashilika amapaka balishibikwe ku bantu ba mu fyalo ifingi! Na kabili, abena Kaanani bamo balikwete abashilika abaipangeshe bwino sana, balikwete na bakabalwe na maceleta yali ne fyela fyatwa ku mipeto.—Abapingushi 4:13.
2 Nomba abena Israele bena bali fye abasha mu Egupti kabili ninshi e lyo bafumine fye mu matololo umo baendele imyaka 40. Kanshi takwali umuntu nangu umo uwingasumina ukuti abena Israele kuti bacimfya abena Kaanani. Lelo Mose alikwete icitetekelo, ‘alemona’ Yehova ukuti e walebatungulula. (AbaHebere 11:27) Mose aebele abantu ukuti: “Yehova Lesa wenu e uleabukila namutangilila . . . wene akabafita, kabili wene akabalengo kunakilila ku cinso cenu.” (Amalango 9:3; Amalumbo 33:16, 17) Ilyo Mose afwile, Yehova alaile Yoshua uwali no kupyana Mose ukuti akaba nankwe kabili amwebele ukuti: “Ima, abuka Yordani uyu, iwe, na aba bantu bonse, ukuya ku calo ico ndepeela kuli bene, ku bana ba kwa Israele. Umuntu nangu umo takabe na maka ya kulungatana na iwe inshiku shonse sha mweo obe: ifyo nali na Mose, e fyo nakulaba na iwe.”—Yoshua 1:2, 5.
3 Yehova aebele Yoshua ukulabelenga Amafunde, ukulatontonkanyapo sana no kukonka ifyalembwamo, nga acite fyo, e lyo Yehova ali no kulamutungulula no kumukosha. Yehova atile: “E lyo kuti walenge mibele yobe ukutunguluka, kabili kuti washuka. Bushe nshikwebele? Kosa kabili talila; witutuma kabili witentuka: pantu Yehova Lesa obe ali nobe konse uko uleya.” (Yoshua 1:8, 9) Yoshua alishipile no kukosa kabili alitungulwike pantu alicitile ifyo Lesa amwebele. Lelo aba mu nkulo yakwe abengi balikeene ukumfwa ifyo Lesa abebele. E calengele ukuti bafilwe ukutunguluka kabili bafwilile mu matololo.
Tabashipile Pantu Tabakwete Citetekelo
4 Imyaka 40 ku numa ilyo abena Israele bali mupepi no kwingila mu Kaanani, Mose atumine abaume 12 ku kulengula icalo. Inengu 10 shabwelele no mwenso uwine wine. Balilile abati: “Abantu bonse abo twamwene mu kati ka ciko, bantu ba mushinku ukalamba. Twamweneko na baNefili (bamwana Anaki aba mu baNefili); awe twali mu menso yesu kwati fipaso.” Bushe ca cine ukuti “abantu bonse” abo bamwene ku Kaanani bali mapaka, bamwana Anaki? Kwena te bonse bali amapaka. Bushe abena Anaki abo bamwene bali bana ba baNefili abaliko ilyo Ilyeshi lya kwa Noa talilaisa? Nakalya! Nomba, pa mulandu wa milandile yabo iya bukuuwe, balengele abantu abengi ukumfwa sana umwenso. Ala wali mwenso uyo, pantu abantu batile balefwaya no kubwelela ku Egupti uko bali abasha!—Impendwa 13:31–14:4.
5 Lelo inengu shibili, Yoshua na Kalebu, balefwaya sana ukwingila mu Calo ca Bulayo. Bena batile, abena Kaanani “cilyo cesu.” Nacifuma “pali bene icintelelwe cabo, kabili Yehova ali na ifwe: mwibatiina.” (Impendwa 14:9) Bushe Yoshua na Kalebu pa kulande fi, tabaishibe ico balecita? Mukwai balishibe! Yoshua na Kalebu pamo na bena Israele bonse balimwene ifyo Yehova aseebenye abena Egupti ba maka ne milungu yabo ku Finkunka 10 ifyo aletele pali bena. Balimweneko na lilya Yehova alengele Farao no mulalo wakwe onse ukunwena muli Bemba Wakashika. (Amalumbo 136:15) Kanshi, shilya nengu 10 na bantu abaumfwilile ifyo shalandile tabakwete umulandu wa kubepesha ukuti e cilengele babe no mwenso. Pa kubalanga ifyo afulilwe, Yehova atile: “Bushe aba bantu . . . bakafisha lilali pa kukanatetekela ine ne fiishibilo fyonse ifyo nacitile mu kati kabo?”—Impendwa 14:11.
6 Yehova alilandile icalengele balya bantu ukutiina abena Kaanani, atile ni co tabakwete citetekelo. Kanshi icitetekelo no kushipa fyalyampana sana. Fyalyampana sana ica kuti nangu fye mutumwa Yohane ilyo alelanda pa bulwi bwa Bena Kristu ababa mu cilonganino ca kwa Lesa atile: “Ukucimfya ukwacimfya icalo ni uku, icitetekelo cesu.” (1 Yohane 5:4) Muno nshiku, Inte sha kwa Yehova ukucila 6,000,000, abanono na bakalamba, abakosa na balwalilila, bonse balabombesha umulimo wa kubila imbila nsuma ya Bufumu mu calo conse pantu balikwata icitetekelo nga cilya cakweteko Yoshua na Kalebu. Takwaba umulwani nangu umo uwingalesha aba bantu bashipa kabili abakosa abaya fye ku ntanshi nga bashilika.—Abena Roma 8:31.
‘Mwikwinda’
7 Ababombela Yehova muno nshiku balishipa kabili balabila imbila nsuma pantu batontonkanya ngo mutumwa Paulo uwalembele ukuti: “Tatuli abakwinda no konaika, lelo tuli abakwata icitetekelo no kubaka umweo.” (AbaHebere 10:39) ‘Ukukwinda’ Paulo alelandapo pano te kumfwa fye umwenso pa nshita inono, pantu na babomfi ba cishinka abengi aba kwa Lesa limo balomfwako umwenso wa ifyo. (1 Samwele 21:12; 1 Ishamfumu 19:1-4) Icitabo cimo icilondolola amashiwi ya mu Baibolo citila, ishiwi lya kuti ‘ukukwinda’ lyalola mu kuti “ukuleka nelyo ukutompoka,” nangu “ukubwelela inuma mu mulimo wa kwa Lesa.” Icitabo cimo cine cilanda no kuti ishiwi lya kukwinda nakalimo lyafuma kuli filya abenda pa fimana “babwesesha ifisalu fya ku ngalaba pa nshi ya milongoti ilyo balefwaya ingalaba ukutampa ukwenda panono.” Kanshi ukukwinda kuleka ukubombesha mu mulimo wa kwa Lesa. Nomba ababa ne citetekelo cakosa bena nangu baponenwa na mafya pamo nga ukubacusha ku balwani, ukulwalilila nelyo ifya kwesha fimbi, tabaleka ukubombela Lesa iyo. Balatwalilila pantu balishiba ukuti Yehova alabasakamana nga nshi kabili alishiba apapela amaka yabo. (Amalumbo 55:22; 103:14) Bushe na imwe mwalikwata icitetekelo cakosa?
8 Inshita imo abatumwa bamwene ukuti tabakwete sana icitetekelo, kabili balombele Yesu ukuti: “Kusheni icitetekelo cesu.” (Luka 17:5) Yehova alibapeele ifyo balombele no mutima onse, ico cacitike sana sana pa Pentekoste mu 33 C.E. ilyo umupashi wa mushilo uo Yesu abalaile waishile pa basambi no kubapeela amano ya kwishiba bwino sana Icebo ca kwa Lesa no kufwaya kwakwe. (Yohane 14:26; Imilimo 2:1-4) Apo icitetekelo ca basambi calikosele, batendeke lulu wa kubila imbila nsuma nangu ca kuti kwali abalebakaanya, kabili balibilile “ku cibumbwa conse ica mwi samba lya muulu.”—Abena Kolose 1:23; Imilimo 1:8; 28:22.
9 Pa kukosha icitetekelo cesu no kutwalilila mu mulimo wesu uwa kubila imbila nsuma, na ifwe tulingile ukulabelenga Baibolo no kwetetula pa fyo tulebelenga e lyo no kupepela umupashi wa mushilo. Tufwile ukulatontonkanya sana pa cebo ca kwa Lesa, ukulaibukisha lyonse ifyaba mu Baibolo, nge fyalecita Yoshua na Kalebu na basambi ba kwa Kristu aba kubalilapo. Nga tulecite fyo, e lintu fye tukaba ne citetekelo icingatulenga ukuba abashipa no kukosa ilyo tulemubombela kabili tukacimfya amesho.—Abena Roma 10:17.
Icitetekelo Calicila pa Kusumina fye Ukuti Lesa E ko Aba
10 Ku ba kale abali aba cishinka kuli Lesa tusambililako ukuti umuntu pa kuba ne citetekelo icingamulenga ukushipa kamo aishiba ifingi ukucila ukusumina fye ukuti Lesa e ko aba. (Yakobo 2:19) Tufwile ukwishiba bwino sana imibele ya kwa Yehova no kumucetekela icine cine. (Amalumbo 78:5-8; Amapinda 3:5, 6) Tufwile no kusumina no mutima wesu onse ukuti tukamwenamo mu kukonka amafunde ya kwa Lesa ne fipope fyakwe. (Esaya 48:17, 18) Tulingile no kucetekela umupwilapo ukuti Yehova akafikilisha amalayo yakwe yonse kabili ni “kalambula wa bamufwaisha.”—AbaHebere 11:1, 6; Esaya 55:11.
11 Icitetekelo ca cine cine cilakula. Cilaya cilekula ilyo tulecita ifyo tusambilila, ilyo ‘twasonda’ ubusuma bwa fyo tusambilila na lintu ‘tulemona’ ifyo Lesa aleasuka amapepo yesu, tulamona ne fyo Yehova aletutungulula na muli fimbi ifyo tucita mu mikalile yesu. (Amalumbo 34:8; 1 Yohane 5:14, 15) Twalishiba ukuti ilyo Yoshua na Kalebu bamwene ifisuma na fimbi ifyo Lesa abacitile, icitetekelo cabo calikulile. (Yoshua 23:14) Tontonkanyeni pali ifi: Tabafwilile mu matololo pa lwendo lwa myaka 40, nga filya fine Lesa abalaile. (Impendwa 14:27-30; 32:11, 12) Balibombeleko umulimo wa kupoka icalo ku bena Kaanani uwasendele imyaka 6. Ne ca kulekelesha, baikele imyaka iingi pano calo kabili abakosa ndi e lyo cila muntu balimupeele ne mpanga ya kwikalamo iyakwe umwine. Ala Yehova alapaala aba cishinka kabili abashipa ukumubombela!—Yoshua 14:6, 9-14; 19:49, 50; 24:29.
12 Ifyo Lesa aali ne cikuuku kuli Yoshua na Kalebu fitwibukisha amashiwi ya waimbile amalumbo aya kuti: “Mwakushe cebo cenu ukucile fye shina lyenu fyonse.” (Amalumbo 138:2) Yehova nga alumbula ishina lyakwe pa kulaya icintu, ninshi ‘akusha icebo’ pantu ninshi aletweba ukuti akafikilisha ico cilayo ukucila sana pa fyo fwe bantu tuletontonkanya. (Abena Efese 3:20) Yehova alafikilisha conse ico alaya ‘abailemena’ kuli wena.—Amalumbo 37:3, 4.
Bushe Ulakonka Yehova mu Kufikapo?
“ABALUNGAMI bashipa nge nkalamo.” (Amapinda 28:1) Babeleshe citetekelo, mu kucetekela bashintilila pa Cebo ca kwa Lesa, kabili mu kushipa baya ku ntanshi mu mulimo wa kwa Yehova mu kulolenkana no busanso ubuli bonse.
Ilintu abena Israele bali mu Sinai pa numa Lesa abalubwile ukufuma mu busha bwa Egupti mu mwanda wa myaka walenga 16 B.C.E., abaume babili ukucilisha balangishe ukuti bali abacetekela nge nkalamo. Na kabili balangishe ubusumino kuli Yehova pe samba lya mibele yakakala. Umo uwa aba baume aali mwina Efraimu Yoshua, uwali kapyunga wa kwa Mose kabili uyo pa numa asontelwe nge mpyani yakwe. (Ukufuma 33:11; Impendwa 13:8, 16; Amalango 34:9; Yoshua 1:1, 2) Umbi aali ni Kalebu, umwana mwaume wa kwa Yefune uwa mukowa wa kwa Yuda.—Impendwa 13:6; 32:12.
Kalebu muli bucishinka kabili mu kupimpa acitile ukufwaya kwa kwa Yehova. Ubumi bwakwe ubwalepa ubwa mulimo wakwe kuli Lesa bwamulengele ukusoso kuti ali ‘nakonka Yehova mu kufikapo.’ (Yoshua 14:8, NW) “Nali uwa bucishinka umupwilapo kuli SHIKULU, Lesa wandi,” e fisosa The New American Bible. Kalebu “mu busumino alyumfwilile,” nelyo “muli bucishinka alibombele imifwaile ya kwa,” Yehova Lesa. (Today’s English Version; The New English Bible) Ukucibika mu nshila imbi, Kalebu abilishe ati: “Ine . . . nakonkele SHIKULU Lesa wandi no mutima onse.” (New International Version) Ni shani kuli iwe? Bushe ulekonka Yehova mu kufikapo?
Ukulengule Calo
Yelenganye we mwine uli pa kati ka bena Israele mu kwipipa fye pa numa Yehova abalubula ukufuma mu busha bwa mu Egupti. Mona fintu kasesema Mose mu citetekelo akonka amakambisho yapeelwa na Lesa. Ee, kabili mona ukucetekela kwa kwa Kalebu ukwa kuti Yehova ali na bantu Bakwe.
Uli mwaka wa cibili pa numa ya Kufuma mu Egupti, kabili abena Israele bacitile nkambi pa Kadeshe-barnea mu matololo ya Parani. Bali abaiteyanya pa mupaka wa Calo Calaiwe. Pa kukambisha kwa kwa Lesa, Mose ali mupepi no kutuma inengu 12 mu Kanaani. Atila: “Ninineni iya mu Negebu, mukanine na mu mpili, no kumone calo ifyo cili, na bantu abaikalamo nga balikosa napamo abanaka, abanono napamo abengi; mumone nga caba shani icalo ico baikalamo, icisuma napamo icibi; yaba shani ne mishi iyo baikalamo, inkambi napamo iya malinga; yaba shani ne mpanga, iya mufundo napamo iyabulwo mushili, iyabamo imiti napamo tamwaba. Kabili mukose ku kubuulapo ifisabo fya mu calo.”—Impendwa 13:17-20.
Abaume 12 batendeka ubulendo bwabo ubwabamo busanso. Ulwendo lwabo lwasenda inshiku 40. Pa Hebrone bamona abaume aba ciimo cikalamba. Mu mukonko wa Eshekole, bamona ukusandulula kwa calo kabili bapingulapo ukusendako fimo ifya fitwalo fya ciko. Icisansangu cimo ica myangashi cili icafina nga nshi ica kuti cifwile ukusendwa ku mutembo na bantu babili!—Impendwa 13:21-25.
Ukubwelela ku nkambi ya bena Israele, inengu shacita lipoti ashiti: “Twaile mu calo ico mwatutumineko; kwena calo icilefumfumune shiba no buci; ne fi e fisabo fya ciko. Lelo abantu abaikala mu calo balikosa, ne mishi ya malinga ikalamba nga nshi: na kabili twamweneko bamwana Anaki. Amaleke aikala mu calo ca Negebu; no mwina Hiti, no mwina Yebusi, no mwina Amore, baikala mu mpili; kabili umwina Kanaani aikala kuli bemba na ku mbali ya Yordani.” (Impendwa 13:26-29) Inengu ikumi tashili ishaiteyanya ukupokelela amakambisho ya kwa Lesa no kwenda ukwingila mu Calo Calaiwe.
“Yehova Ali na Ifwe”
Mu kuba ne citetekelo muli Yehova Lesa, nangu cibe fyo, inengu yabulo mwenso Kalebu acincisha ati: “Ukunina tunine, no kucikwata; pantu kuti twacicimfya.” Lelo inengu ikumi shakaana, ukusoso kuti abekashi ba mu Kanaani balikosa ukucila abena Israele. Inengu ishatiinishiwa kabili ishabule citetekelo baimona abene nge fipaso fye mu kulinganishiwako.—Impendwa 13:30-33.
“Yehova ali na ifwe: mwibatiina,” e fyacincisha Kalebu na Yoshua. Ifyebo fyabo fyakaanwa. Lintu abantu balanda ulwa kubapoola mabwe, Lesa acilima no kulumbulula ubupingushi pa baleŋwinta ukuti: “Imwe tamwakengile mu calo ico natumpwilile ukuboko kwandi natile mukekalamo, kano Kalebu mwana Yefune na Yoshua mwana Nuni. Na bana benu abaice . . . bene nkabengisha, no kuleka beshibe icalo ico mwakaana. . . . Na bana benu bakaba abacemi mu matololo imyaka amakumi yane, . . . fikasuke afipwa ifitumbi fyenu mu matololo. Mu mpendwa ya nshiku isho mwalengwile icalo inshiku amakumi yane, pa bushiku bumo bumo pakabo mwaka umo umwa kushingamwa amampuulu yenu, imyaka amakumi yane.”—Impendwa 14:9, 30-34.
Uwa Busumino Nalyo Line pa Numa ya Myaka
Ubupingushi bwa myaka 40 bwabombe mifwaile ya buko, kabili imfwa yasenda inkulo yonse iya baleŋwinta. Lelo Kalebu na Yoshua bacili aba busumino kuli Lesa. Pa malungu ya Moabu, Mose na Shimapepo Mukalamba Eleasari nabapenda abaume ba mushinku wa bulwi imyaka ya bukulu 20 no kupulapo. Lesa aitako umwaume umo ukufuma ku mukowa umo umo wa kwa Israele ku kuseekeshiwa ne cakaniko ca Calo Calaiwe. Kalebu, Yoshua, na Eleasari bali pa kati kabo. (Impendwa 34:17-29) Nelyo cingatila nomba ali ne myaka ya bukulu 79, Kalebu acili uwa maka, uwa bucishinka, kabili uwa bukose.
Lintu Mose na Aarone bapendele abantu pa Sinai mu kwipipa pa ntanshi mu mwenso tabalakaana ukwingila mu calo ca Kanaani, abaume ba bulwi aba kwa Israele baali mu mpendwa 603,550. Pa numa ya makumi ya myaka yane mu matololo, kwaliko umulalo wacepelako uwa 601,730. (Impendwa 1:44-46; 26:51) Nalyo line, mu kuba na Yoshua nge ntungulushi yabo na Kalebu wa busumino mu kati kabo, abena Israele baingile mu Calo Calaiwe no kuipakisha ukucimfya mu kukonkana. Nga fintu Yoshua na Kalebu baenekele lyonse, Yehova alecimfisha abantu bakwe imbuli.
Ukwabuko mumana wa Yordani mu kuba na baume ba bulwi aba kwa Israele, Yoshua wa cikalamba na Kalebu basenda ifisendo fyabo ukwingila mu mbuli shakonkapo. Pa numa ya myaka mutanda iya kulwa, nangu cibe fyo, icalo cikalamba nacishala ku kwikalwamo. Yehova ali no kufumyamo abekashi, lelo nomba abike cipope ca kuti icalo cakanishiwe ku cipendwilo pa mikowa ya bena Israele.—Yoshua 13:1-7.
Akonkele Yehova mu Kufikapo
Pamo ngo mukokole mu mbuli ishingi, Kalebu aiminina pa cinso ca kwa Yoshua no kutila: “Nali ne myaka amakumi yane ilyo Mose umubomfi wa kwa Yehova antumine ukufuma ku Kadeshe-barnea ku kuyalengule calo; kabili namubweseshe icebo ifyo cali ku mutima wandi. Bamunyinane abaninine na ine basungulwile imitima ya bantu, lelo ine nakonkele Yehova Lesa wandi [mu kufikapo, NW].” (Yoshua 14:6-8) Ee, Kalebu nakonka Yehova mu kufikapo, muli bucishinka ukucito kufwaya kwa kwa Lesa.
“Kabili,” e fyo Kalebu alundapo, “Mose alapile muli ubo bushiku, ati, Cine cine icalo ico ulukasa lobe lwanyantamo cikabe cikwatwa cobe kabili ica bana bobe umuyayaya, pantu wakonkele Yehova Lesa wandi [mu kufikapo, NW]. Na nomba, mona, Yehova ambako wa mweo, ifyo asosele, imyaka iyi amakumi yane na isano, ukufuma lilya Yehova asosele icebo ici kuli Mose, ilyo Israele aleenda mu matololo: na nomba, mona, ine lelo ndi ne myaka amakumi cinekonsekonse na isano. Ncili lelo uwakosa nga mu bushiku Mose antumine: ifyo amaka yandi yali lilya, e fyo amaka yandi yali na nomba, ku kulwa, kabili ku kufuma no kwingila. E ico nomba, peela kuli ine ulu lupili ulo Yehova aebele mu bushiku bulya; pantu iwe waumfwile mu bushiku bulya ukuti abena Anaki e ko bali, ne mishi ikalamba iya malinga: nakalimo Yehova akaba na ine, no kuleka mbapyanunune, ifyo Yehova asosele.” Kalebu nomba apoka Hebrone ku kube cikwatwa.—Yoshua 14:9-15.
Kalebu mukoloci apokelela umulimo wakosesha—icitungu cafulamo abaume ba ciimo cishili ca lyonse. Lelo ici tacili cakosesha kuli uyu kalwa wa myaka ya bukulu 85. Mu kupita kwa nshita ifyoposhi fya mu Hebrone fyacimfiwa. Oteniele, umwana wa kwa munyina mwaice uwa kwa Kalebu kabili umupingushi mu Israele, acandila Debiri. Imisumba yonse ibili pa numa yaikalwamo na bena Lebi, na Hebrone waba musumba wa kushinamo kuli kepaya wa muntu ushili wa ku mufulo.—Yoshua 15:13-19; 21:3, 11-16; Abapingushi 1:9-15, 20.
Lyonse Konka Yehova mu Kufikapo
Kalebu na Yoshua baali bantunse bashapwililika. Nangu ni fyo, mu busumimo bacitile ukufwaya kwa kwa Yehova. Icitetekelo cabo tacabwelele pa nshi mu kati ka myaka 40 iya mafya mu matololo iyafuminemo ukufilwa kwa kwa Israele ukumfwila Lesa. Mu kupalako, ababomfi ba kwa Yehova aba muno nshiku tabaleka nangu cimo ukupumfyanya umulimo wabo ku kulumbwa kwa kwa Lesa. Pa kuba abaibukila ukuti ubulwi epo bwaba pa kati ka kuteyanya kwa kwa Lesa no kwa kwa Satana Ciwa, baliba abashangila, mu kukanayaluka ukufwaya ukutemuna Shibo wa mu muulu mu fintu fyonse.
Ku ca kumwenako, abengi aba bantu ba kwa Yehova baliiletela ukusungwa kwa bukatu kabili nelyo fye imfwa pa kusefya Ica Kulya ca Cungulo ica kwa Shikulu, nelyo Icibukisho ca mfwa ya kwa Yesu Kristu. (1 Abena Korinti 11:23-26) Muli uku kuloshako umwanakashi wa Bwina Kristu uwabikilwe mu nkambi ya kucushiwilwamo iya ciNazi mu kati ka Nkondo ya Calo iya Bubili acitile lipoti ati:
“Bonse balyebelwe ukuba mu muputule wa kucapilamo pa 11 koloko ya bushiku. Ilyo yalilile fye 11 koloko twalikolongene, 105 mu mpendwa. Twaiminine mu kupalamana icintengulusha, mu kati ka ico [mwali] icipuna ca makasa mu kuba ne nsalu yabuuta iyabikilwemo ifimpashanya. Kandulo e wapayenye ulubuuto mu muputule, apantu ulubuuto lwa malaiti nga lwalitusokolwele. Twayumfwile nga Abena Kristu ba kutendekelako mu nshishi sha mu ncengo. Wali mutebeto wacindama. Twalumbulwile cipya cipya imilapo yesu iyacincila kuli Shifwe ukubomfya ubukose bwesu bonse ku kwebelwa kwe shina Lyakwe lya mushilo, ukwiminina aba busumino kuli Teokrasi.”
Te mulandu na mesho pamo nga babomfi bapakaswa aba kwa Yehova, kuti twashintilila pa bukose bupeelwa na Lesa ku kumubombela mu kushipa no kuleta umucinshi kwi shina lyakwe lya mushilo. (Abena Filipi 4:13) Ilyo tuletukuta ukutemuna Yehova, cikatuwamina ukwibukisha Kalebu. Ica kumwenako cakwe mu kukonka Yehova mu kufikapo cacitile ukwebekesha kukalamba pa mulumendo uwaingile mu mulimo wa nshita yonse uwa kushimikila ku numa mu 1921. Alembele ati:
“Nelyo cingatila ukuba painiya capilibwile ukusha incito yandi ya bwanalale pa fakitare ya muno nshiku iya kupulinta mu Coventry [England], takwali ukumfwo bulanda. Ukuipeela kwandi kwali nakupikulula kale umulandu; ubumi bwandi bwalipeelwe kuli Lesa. Naibukishe Kalebu, uwaingile mu Calo Calaiwe pamo na Yoshua kabili untu calandilweko kuti ‘Akonkele Yehova mu kufikapo.’ (Yosh. 14:8) Iyo yamoneke kuli ine ukuba e mibele ya mutima yafwaikwa. Nalishibe ukuti ukubombela Lesa ‘mu kufikapo’ kwali no kulenga ubumi bwandi ukubo bwacilapo kucindama; cali no kumpeela ishuko lya mu nshita ilyakulilako ukuletako ifisabo ifyo fishibisha Umwina Kristu.”
Kalebu mu cine cine alipaalilwe pa kukonka Yehova muli bucishinka mu kufikapo, lyonse ukufwayo kucito kufwaya kwa bulesa. Ukupala wene, bambi balikwata ubuseko bukalamba na mapaalo yafumba mu mulimo wa kwa Lesa. Shi ico nacibe e ca kukumanya cobe pamo ngo muntu uukonka Yehova lyonse mu kufikapo.
ICIPANDWA 13
Alicitile Ifyo Bamwebele Nangu ca Kuti Fyalemoneka Kwati te Kuti Fibombe
w09 12/1 ibu. 17 para. 4, futunoti.
Afwaya Ukuti Tuleba ne Nsansa
Ifyalembwa fya mushilo e fyali no kwafwa Yoshua ukushipa no kukosa. Yehova amwebele ati, “Upoose amano ku kulakonka amafunde yonse ayo Mose umubomfi wandi akwebele.” (Icikomo 7) Pali iyi nshita, Yoshua afwile akwete fye amabuuku ayanono aya mu Baibolo ayalembelwe. Nomba ukukwata fye Icebo ca kwa Lesa te kwali no kumulenga ukubomba bwino. Pa kuti Yoshua anonkelemo mu Cebo ca kwa Lesa, alekabila ukucita ifintu fibili.
[Futunoti]
Pa fyalembwa fyafumine kuli Lesa ifyo Yoshua akwete pafwile pali na mabuuku 5 ayo Mose alembele (Ukutendeka, Ukufuma, Ubwina Lebi, Impendwa, na Amalango), e lyo ne buuku lya kwa Yobo ne buuku limo ilye lumbo nelyo yabili.
Mulecetekela Kristu Intungulushi Yesu
5 Ilyo abena Israele bayabwike fye Yordani, kwali ifyacitike ifyo Yoshua ashaleenekela. Ilyo ali mupepi na Yeriko, amwene umwaume ali no lupanga mu minwe. Apo Yoshua taishibe uyu mwaume, amwipwishe ati: “Bushe uli kuli ifwe nangu uli ku balwani besu?” Yoshua alipapile ilyo uyu mwaume amwebele ati ali “mukalamba wa mabumba ya kwa Yehova” uwaipekenye ukucingilila abantu ba kwa Lesa. (Belengeni Yoshua 5:13-15.) Nangu ca kuti ifikomo fimbi filanga ukuti Yehova e walelanda na Yoshua, te kuti tutwishike ukuti Lesa alelandila muli malaika wakwe nga filya fine alecita kale.—Ukufu. 3:2-4; Yosh. 4:1, 15; 5:2, 9; Imil. 7:38; Gal. 3:19.
6 Malaika alyebele Yoshua ifya kucita pa kuti akacimfye Yeriko. Pa kubalilapo, fimo ifyo malaika alandile fyamoneke kwati tafyali na kubomba. Ku ca kumwenako, Yehova aebele abena Israele ati abaume bonse basembululwe. Ukucita ifi kwali no kulenga bafilwa ukuya ku bulwi pa nshiku ishinono. Bushe iyi kwena yali ni nshita iisuma iya kusembulula aba baume?—Ukute. 34:24, 25; Yosh. 5:2, 8.
7 Aba abaume abena Israele bafwile balelanguluka ifyo bali no kucingilila indupwa shabo abalwani babo nga babasansa. Lelo mu kwangufyanya fye baumfwile ukuti umusumba wa Yeriko “waliseelwe bwino bwino pa mulandu wa bana ba kwa Israele.” (Yosh. 6:1) Ifi ifyacitike ifyo bashaleenekela fyalengele bacetekela sana Lesa uwalebatungulula.
Amepusho Ukufuma ku Babelenga
Finshi ifilanga ukuti umusumba wa Yeriko baonawile pa numa ya kuushinga pa nshita fye iinono?
▪ Yoshua 6:10-15, 20 yalanda ukuti ilyo abashilika abena Israele baile mu kusansa umusumba wa Yeriko, baleushinguluka umuku umo cila bushiku pa nshiku 6. Lelo pa bushiku bwalenga 7 bashingulwike umusumba imiku 7. Lyena Lesa alengele ifibumba fya Yeriko ifyali ifyakosa ukuwa, e fyo abena Israele baingile mu musumba no kuusansa. Bushe kwaliba ifyo abashula ifya kale basanga ifilanga ukuti umusumba wa Yeriko baonawile pa numa ya kuushinga pa nshita fye iinono nge fyo Baibolo yalanda?
Kale abashilika nga balefwaya ukusansa umusumba, baleushinga. Nga ca kuti umusumba baushinga pa nshita ntali, abekala musumba balelya fye ifya kulya ifyo baletutila. Abashilika nga basansa umusumba balesenda fyonse ifyo balesanga mu musumba kumo ne fya kulya. E mulandu wine abashula ifya kale bashasangila ifya kulya mu misumba ya ku Palestine iyo balesansa muli uyu musango, e lyo nga bafisanga fyaleba fye ifinono sana. Lelo mu fitantala fya musumba wa Yeriko mwena balisangilemo ifya kulya. Icitabo cimo citila: “Ifintu ifingi ifyo basangile mu fitantala fya musumba fyali fipe fye bumba e lyo ne fya kulya.” Icitabo cimo cine cilanda no kuti: “Tacaseeka ukusanga ifya kulya ifingi nga nshi mu fitantala nge fyo basangile mu Yeriko.”—Biblical Archaeology Review.
Baibolo ilanda ukuti abena Israele tabasendele ifya kulya ifyo basangile mu musumba wa Yeriko pantu e fyo Yehova abebele. (Yoshua 6:17, 18) Na kabili Baibolo ilanda ukuti abena Israele basanshile Yeriko ilyo abantu bapwile fye ukuseepa, ninshi abena musumba nabatutila ifya kulya ifingi. (Yoshua 3:15-17; 5:10) Ifi abashula ifya kale basangile ifya kulya ifingi mu Yeriko, bushininkisho bwa kuti abena Israele bashingile umusumba wa Yeriko pa nshita fye iinono nge fyo Baibolo yalanda.
Bushe Lesa wa Cine Cine Kuli Imwe?
Ku ca kumwenako, belengeni ubusesemo pa lwa kukandwa kwa wali no kukuula Yeriko cipya cipya e lyo mumone no kufikilishiwa kwa buko. Pali Yoshua 6:26 patila: “Yoshua abalengele mu nshita ilya ukulapa, ati, ‘Abe uwatiipwa ku cinso ca kwa Yehova umuntu uwaima no kukuulo yu mushi Yeriko: akausokola mu kufwilwe beli lyakwe lyaume, no kwimike fiibi fya uko mu kufwilwa kasuli wakwe umwaume.’” Bwaishilefikilishiwa ilyo papitile imyaka 500, pantu pali 1 Ishamfumu 16:34 palanda ati: “Ni mu nshiku shakwe [Imfumu Ahabu] e mo Hiele umwina Betele akuulile Yeriko: mu kufwilwa Abiramu ibeli lyakwe e mo abikile ica kukuulapo, na mu kufwilwa Segubu kasuli wakwe e mo aimike amakoma ya uko, umwabelele icebo ca kwa Yehova ico asoseele mu kuboko kwa kwa Yoshua mwana Nuni.” Ni Lesa wa cine eka fye e wingapuutamo amasesemo ya musango yo, no kushininkisho kuti yafikilishiwa.
Ifyo Yoshua Aibukishe
YEHOVA atile: “Mose umubomfi wandi alifwa; e ico nomba ima, abuka Yordani uyu, iwe, na aba bantu, ukuya ku calo ico ndepeela kuli bene.” (Yoshua 1:2) We muli- mo wakosa Yoshua aali na o! Aali kapyunga wa kwa Mose nakalimo pa myaka 40. Nomba aebelwe ukupyana icifulo ca kwa shikulu wakwe no kutungulula abana ba kwa Israele mu Calo ca Bulayo abo ilingi line bali abayafya.
Ilyo Yoshua alangulwike ifyo ali no kupitamo, nakalimo aibukishe amesho akwete kale ne fyo acimfishe. Ifyo Yoshua aibukishe ukwabula ukutwishika fyalimwafwile sana iyo nshita, kabili kuti fyaafwa Abena Kristu ilelo.
Uwali Umusha Aba Mushika
Yoshua aleibukisha ne myaka iingi iya busha. (Ukufuma 1:13, 14; 2:23) Kwena kuti twaelenganya fye ifyo Yoshua apitilemo pali iyo nshita, pantu Baibolo tailandapo pali fyo. Yoshua napamo asambilile ukuba kateyanya musuma ilyo alebomba mu Egupti, kabili afwile alyafwilisheko ukupekanya ulwendo lwa baHebere ne “cintobentobe cikalamba” ukufuma muli cilya calo.—Ukufuma 12:38.
Yoshua afumine mu lupwa lwa mukowa wa kwa Efraimu. Shikulu wakwe Elishama aali mukankaala wa mu mukowa kabili cimoneka kwati e watungulwile abaume ba bulwi 108,100 aba mikowa itatu iya kwa Israele. (Impendwa 1:4, 10, 16; 2:18-24; 1 Imilandu 7:20, 26, 27) Lelo, ilyo abena Amaleke basanshile Israele pa numa fye ya kufuma mu Egupti, Mose aebele Yoshua ukuteyanya ukubalwisha. (Ukufuma 17:8, 9a) Mulandu nshi Mose asalile Yoshua, ukucila shikulu wakwe nelyo wishi? Ubulondoloshi bumo butila: “Pamo nga mushika wa mukowa wacindama uwa kwa Efraimu, kabili uwaishibikwe bwino kale kale ngo walamuka mu kuteyanya ifintu, kabili abantu balimucetekele sana, Mose asalile [Yoshua] ngo walingile sana ukube ntungulushi ya kwangalila ifita.”
Te mulandu ne calengele, ilyo asalilwe, Yoshua acitile ifyo fine Mose amwebele. Nangula Israele talamwike sana mu fya kulwa, Yoshua alishininwe ukuti Lesa ali no kubafwa. E ico lintu Mose amwebele ukuti, “mailo ine nkeminina pa muulu wa lupili ulo ne nkonto ya kwa Lesa mu minwe yandi,” alicetekele. Yoshua afwile aibukishe ukuti Yehova e lintu fye alofeshe imilalo yakwatishe amaka iya ilya nshita. Ubushiku bwakonkelepo, lintu Mose atumpwile amaboko yakwe kasuka akasuba kawa, takwali umulwani uwaiminine ku kucimfya Israele, kabili abena Amaleke balibatembawishe. Lyene Yehova aebele Mose ukulemba mwi buuku no “kukonkomwena mu matwi ya kwa Yoshua” icipope cakwe ati: “Pantu ukupasa nkapase ciibukisho ca kwa Amaleke mwi samba lya muulu.” (Ukufuma 17:9b-14) Cine cine, Yehova ukwabula ukufilwa aali no kucita ifyo fine asosele.
Ilyo Aali Kapyunga wa kwa Mose
Cilya cacitike pa kushokana na Amaleke cifwile cakoseshe bucibusa bwa kwa Yoshua na Mose. Yoshua alicindikwe pa kuba kapyunga wapalamisha uwa kwa Mose, nelyo [uutumikila, NW] “ukutula pa bulumendo bwakwe” ukufika pa mfwa ya kwa Mose, iciputulwa ca myaka 40.—Impendwa 11:28.
Ico cifulo calikwete amapaalo yaibela ne milimo. Ku ca kumwenako, lintu Mose na Aarone, na bana ba kwa Aarone, na bakalamba 70 aba kwa Israele baninine Ulupili lwa Sinai no kumona icimonwa ca bukata bwa kwa Yehova, Yoshua na o e po ali. Pamo nga kapyunga, ashindike Mose pa muulu wa lupili kabili nakalimo ashele lwa mupepi ilyo Mose aingile mwi kumbi lyaleimininako ukubapo kwa kwa Yehova. Kwena, cimoneka kwati Yoshua aikele pa lupili inshiku 40 akasuba no bushiku. Mu busumino alindile ukubwela kwa kwa shikulu wakwe, pantu ilyo Mose atentemwike ne fipampa fya Cishimiko, asangile Yoshua alemupembelela.—Ukufuma 24:1, 2, 9-18; 32:15-17.
Pa numa abena Israele bapepele umutepa wa ng’ombe, Yoshua atwalilile ukupyungila Mose mwi hema lya kulaishanya ku nse ya nkambi. Kulya Yehova alandile na Mose pa kanwa nkati. Lelo ilyo Mose abwelele ku nkambi, Yoshua “tafuminemo mwi Hema.” Napamo ukubapo kwakwe kwalekabilwa ku kulesha abena Israele ukwingila mwi hema lintu bali abashasanguluka. Mwandi Yoshua alipooseleko amano kuli uyo mulimo!—Ukufuma 33:7, 11.
Ukubishanya na Mose uyo ukulingana no wasambilila ilyashi lya kale Josephus, acilileko Yoshua imyaka 35, kufwile kwakoseshe sana icitetekelo ca kwa Yoshua. Bucibusa bwabo bwitwa ukuti “ukubishanya kwa kukosoka no buteku, ukwa kwa kafundisha no musambi,” kwalengele Yoshua aba “uwashangila, umwaume wacetekelwa.” Tatwakwata bakasesema pamo nga Mose pa kati kesu ilelo, lelo mu filonganino fya bantu ba kwa Yehova mwaliba abakalamba ababelesha kabili aba bumupashi abakuulilila no kukoselesha. Bushe mulabatasha? Kabili bushe mulamwenamo mu kubishanya na bo?
Aba Inengu mu Kanaani
Ica kucitika cakakala mu bumi bwa kwa Yoshua cacitike pa numa fye Israele apokelele Amafunde. Alisalilwe ukwimininako umukowa wakwe ku kulengula Icalo Calaiwe. Ili lyashi lyalishibikwa bwino. Inengu shonse 12 shalisumine ukuti cine cine calo ‘calefumfumune shiba no buci,’ nga fintu fye Yehova alaile. Nangu cibe fyo, 10 mu kubulwa ubusumino balitiinine abati Israele teti apyanunune abekashi ba mu calo. Ni Yoshua fye na Kalebu e bacincishe abantu ukukanapondoka pa mulandu wa mwenso, pantu Yehova mu kushininkisha ali nabo. Pali co, ulukuta lonse lwang’wintile aba babili no kusosa ulwa kubapoola mabwe. Yehova nga tacilime no kulanga ubukata bwakwe napamo nga balibepeye. Pa mulandu wa kubulwe citetekelo, Lesa apeele cipope ca kuti bonse abalembelwe mu Israele ukufuma pa myaka 20 ukuya pa muulu tabali na kwingila mu Kanaani. Pali aba, ni Yoshua fye na Kalebu, na bena Lebi e bapuswike.—Impendwa 13:1-16, 25-29; 14:6-10, 26-30.
Bushe te bantu bonse bamweneko ifya maka fya kwa Yehova mu Egupti? Lyene, cinshi calengele Yoshua ukuba ne citetekelo mu kwafwa kwa kwa Lesa apo abengi baletwishika? Yoshua afwile aleibukisha bwino fyonse ifyo Yehova alaile ne fyo acitile, kabili aleetetula pali fi fintu. Lintu papitile imyaka asosele ukuti ‘takwashala nangu cimo ca mu fintu fyonse fisuma ifyo Yehova asosele kuli Israele. Fyonse fyalimoneke.’ (Yoshua 23:14) E ico Yoshua atetekele ukuti amalayo yonse ayo Yehova alaile aya ku ntanshi na yo cine cine yali no kufikilishiwa. (AbaHebere 11:6) Ici kuti calenga umo ukuipusha ukuti: ‘Nga ine? Bushe umukoosha nakwata uwa kusambilila no kwetetula pa malayo ya kwa Yehova kwalinshinina ukuti yakafikilishiwa? Bushe nalisumina ukuti Lesa kuti ancingilila pamo na bantu bakwe mu bucushi bukalamba ubuleisa?’
Yoshua takwete fye icitetekelo, lelo na kabili ali uwashipa mu mibele. Wene na Kalebu babili fye bali ku lubali lwa kwa Yehova, kabili ulukuta lonse lwalandile ulwa kubapoola amabwe. Bushe nga mwayumfwile shani? Bushe nga mwalitiinine? Yoshua tatiinine. Wene na Kalebu balandile mu kushipa ifyo basuminemo. Bucishinka kuli Yehova kuti bwakabila na ifwe bushiku bumo tukacite cimo cine.
Ilyashi lya nengu na kabili litucinkulako kuti ishina lya kwa Yoshua lyalyalwilwe. Kwi shina lyakwe lya kutendekelako ilya kuti Hoshea ilipilibula “Ipusukilo,” Mose alundileko ifilembo fipanga ishiwi lilangilila ishina lya kwa Lesa no kumwita ati Yehoshua nelyo Yoshua—e kuti “Yehova Lipusukilo.” Septuagint ipilibula ishina lyakwe ati “Yesu.” (Impendwa 13:8, 16) Umwabela ilyo shina likankaala, Yoshua mu kushipa abilishe ukuti Yehova lipusukilo. Ukwalula ishina lya kwa Yoshua te cintu ca mankumanya. Calangile ifyo Mose atemenwe nga nshi imibele ya kwa Yoshua ne fyo cayampene kwi shuko lya mulimo Yoshua ali no kubomba uwa kutungulula aba nkulo ipya mu Calo Calaiwe.
Lintu bashibo bafwile, abena Israele balulumbile mu matololo pa myaka 40 iya kutendusha. Tapali ifyo twaishiba pali Yoshua iyo nshita. Lelo, afwile asambilileko ifingi. Afwile alimweneko ubupingushi bwa kwa Lesa kuli bacipondoka Kora, Datani, na Abiramu na bakonshi babo na abo abaleilunda ku kupepa Baali-peore. Ukwabula ukutwishika Yoshua aliyumfwile ubulanda ilyo aishibe ukuti Mose, tali no kwingila mu calo ca bulayo, pantu tashishishe Yehova pa menshi ya Meriba.—Impendwa 16:1-50; 20:9-13; 25:1-9.
Asontwa Ukuba Impyani ya kwa Mose
Ilyo imfwa ya kwa Mose yapaleme, aipwishe Lesa ukusonta impyani yakwe pa kuti Israele eba “nge mpaanga ishishaba na mucemi.” Bushe Yehova ayaswike shani? Asontele Yoshua, ‘umuntu uwalimo umupashi,’ ku kutungulula ulukuta lonse. Bali no kumumfwila. We kutashiwa! Yehova alimwene icitetekelo ca kwa Yoshua no kulamuka. E wali uwafikapo icine cine ukutungulula Israele. (Impendwa 27:15-20) Na lyo line, Mose alishibe ukuti Yoshua ali no kukumanya amafya yabipa. E ico Mose acincishe impyani yakwe ukuba ‘uwakosa kabili uwatalila,’ pantu Yehova ali no kutwalilila ukuba na wene.—Amalango 31:7, 8.
Lesa umwine wine abwekeshepo ukukoselesha kumo kwine kuli Yoshua no kulundako ukuti: “[Wangwe ukucita] umwabela amalango yonse ayo Mose umubomfi wandi akwebele; wialukako ku kuya ku kwa kulyo nangu ku kwa kuso, ku kuleka ushilimuke konse uko uleya. Ibuuku ili lya malango wileka lifume mu kanwa kobe pe, lelo uletontonkanyamo akasuba no bushiku, ukuti wangwe ukucita umwabela conse icalembwamo: pantu e lyo kuti walenge mibele yobe ukutunguluka, kabili kuti washuka. Bushe nshikwebele? Kosa kabili talila; witutuma kabili witentuka: pantu Yehova Lesa obe ali nobe konse uko uleya.”—Yoshua 1:7-9.
Apo aali acili aleibukisha amashiwi ya kwa Yehova ne fyo kale kale apitilemo no kumona, bushe Yoshua kuti atwishika shani? Icalo cena baali no kucicimfya. Kwena, amafya yali no kwisa, ubwafya bwa kubalilapo ubukalamba, bwali bwa kwabuka Umumana wa Yordani uwali naupoosa. Lelo, Yehova aali namweba ukuti: “Ima, abuka Yordani uyu.” E ico, bwafya nshi bwalipo?—Yoshua 1:2.
Ifyakonkelepo mu bumi bwa kwa Yoshua—e kutila ukucimfya Yeriko, ukukonkanya ukucimfya abalwani babo, no kwakanya icalo—kusokolola ukuti tatalile alaba amalayo ya kwa Lesa. Lintu aali mupepi no kufwa, ilyo Yehova apeele Israele ukutusha ku balwani babo, Yoshua alonganike abantu ku kupituluka mu fyo Lesa ababombele no kubacincisha ukumubombela no mutima onse. Ici calengele Israele ukulapa cipya cipya icipingo cakwe na Yehova, kabili ukwabula ukutwishika pa kukonka ica kumwenako ca ntungulushi yabo, “abena Israele babombeele Yehova inshiku shonse sha kwa Yoshua.”—Yoshua 24:16, 31.
Yoshua alatupeela ica kumwenako cisuma na ifwe. Abena Kristu ilelo balaponenwa na mesho ya citetekelo ayengi. Ukucimfya yene mu kutunguluka kwalicindama pa kutwalilila ukusenaminwa na Yehova na kuli pele pele ukupyana amalayo yakwe. Ukutunguluka kwa kwa Yoshua kwashintilile pa citetekelo cakwe icakosa. Ca cine ukuti tatwamonapo ifya maka fya kwa Lesa nga fintu Yoshua amwene, lelo umo nga aletwishika, ibuuku lya mu Baibolo ilyakwata ishina lya kwa Yoshua lilapeela ubunte bwashininkishiwa ubwa kushintililwapo kwa fisosa Yehova. Ukupala Yoshua, twalilaiwa amano no kutunguluka nga tulebelenga Icebo ca kwa Lesa cila bushiku no kushininkisha ukuti tulebomfya ifyabamo mu bumi bwesu.
Bushe inshita shimo mulakalifiwa pa myendele ya Bena Kristu banenu? Tontonkanyeni pa kushipikisha kwa kwa Yoshua pa myaka 40 alulumbile mu matololo na banankwe babulwa ubusumino pa mulandu uo ashacitileko. Bushe cilamukosela ukucingilila ifyo mwasuminamo? Ibukisheni ifyo Yoshua na Kalebu bacitile. Pa mulandu wa citetekelo cabo ne cumfwila, bapokelele icilambu cikalamba. Yoshua cine cine aali ne citetekelo ca kuti Yehova ali no kufikilisha amalayo yakwe yonse. Shi na ifwe natube ne citetekelo ca musango yo.—Yoshua 23:14.
Kardi pa muntu uo Baibo yalandapo
Yoshua
KARDI 1
ULESUNGA NO KUSAMBILILAKO
YOSHUA
Umwana wa kwa Nuni. Aali mubomfi wa kwa Mose kabili mu kuya kwa nshita balimusontele ukulatungulula abena Israele. (Ukufuma 33:11; Amalango 34:9; Yoshua 1:1, 2) Yoshua aali uwashipa ilyo atungulwile abantu ba kwa Lesa mu Calo ca Bulayo. Alicetekele ifyo Yehova alaile, alekonka fyonse ifyo alemweba kabili alimubombele ne cishinka.
AMEPUSHO
A. Bushe Yoshua na bashilika bakwe bacitile shani pa kuti bawishe ifibumba fya Yeriko?
B. Pwilikisha ifyo Yoshua alandile: “Lelo ine na ba mu ng’anda yandi, . . . ”
C. Mashina nshi yambi ayo Yoshua balemwita?
AMASUKO
A. Balyumfwilile Lesa ilyo abebele ukuti baleshinguluka umusumba.—Yoshua 6:1-27.
B. “. . . twakulabombela Yehova.”—Yoshua 24:15.
C. Hoshea na Yehoshua.—Impendwa 13:8, 16.
[Charti]
4026 B.C.E. Adamu abumbwa
Aliko nalimo muli ba 1500 B.C.E.
1 C.E.
98 C.E. Ibuuku lya kulekeleshako mu Baibo lyalembwa
[Mapu]
Bafuma mu Egupti no kuya ku Calo ca Bulayo
EGUPTI
ICALO CA BULAYO
ICIPANDWA 14
Asalilepo Yehova Ukucila Abantu Bakwe
w13 11/1 ibu. 12 para. 4–ibu. 13 para. 1
“Alungamikilwe ku Milimo Yakwe Iisuma”
Rahabu aali ni cilende. Akale, bamo abalanda pa fyaba mu Baibolo balekaana ukuti Rahabu taali ni cilende, lelo akwete fye ing’anda umwalefikila abeni. Lelo Baibolo tayapita na mu mbali, yalilanda fye icishinka ukuti Rahabu aali ni cilende. (Yoshua 2:1; AbaHebere 11:31; Yakobo 2:25) Abena Kanaani bafwile tabalemona ukuti bucilende bubi. Nangu ca kuti abena Kanaani tabalemona ukuti bucilende bubi, Rahabu ena afwile alecula sana na kampingu pa fyo alecita. (Abena Roma 2:14, 15) Alilwike ukuti ifyo alecita fyali fya bunani. Nalimo alemona kwati takuli incito imbi engabomba ku kusakamana ulupwa lwakwe nga filya fine bacilende abengi batontonkanya.
Ukwabula no kutwishika, Rahabu afwile alefwaisha ukuleka bucilende. Mu musumba aleikala mwalifulile sana abalecita ulukaakala, ubupulumushi e lyo na baleulungana na ba lupwa lwabo ne finama. (Ubwina Lebi 18:3, 6, 21-24) Imipepele e yalengele ukuti ifi fintu fyabipa filecitika. Pa matempele e po balecitila ubulalelale kabili e po baleocela no kutuula abana babo amalambo kuli tulesa twa bufi pamo nga Baali e lyo na Moleke.
Yehova alemona fyonse ifyalecitika mu Kanaani. Na kuba pa mulandu wa fyo balecita, Yehova atile: “Icalo calikowela, na ine ndi no kukande ci calo pa membu sha ciko, ne calo cikaluka abekashi ba ciko.” (Ubwina Lebi 18:25) Bushe ifi Lesa atile ali no “kukanda ici calo pa membu sha ciko,” aloseshe mwi? Aloseshe mu kuti aali no kubakanda pantu alilaile abena Israele ukuti: “Yehova Lesa wenu akatamfya ishi nko ku cinso cenu panono panono.” (Amalango 7:22) Ilyo ashilalanda aya mashiwi, Yehova “Lesa uushingabepa,” alilaile ukupeela ulupwa lwa kwa Abrahamu icalo ca Kanaani.—Tito 1:2; Ukutendeka 12:7.
Na kabili Yehova alandile no kuti aali no kulofya inko shimo. (Amalango 7:1, 2) Apo Yehova ni “Kapingula [uwalungama] uwa pano isonde ponse,” alishibe ifyali mu mitima ya balya bantu ne fyo batemenwe ukucita ifyabipa. (Ukutendeka 18:25; 1 Imilandu 28:9) Bushe Rahabu aleumfwa shani ukwikala mu musumba uwali no konaulwa? Afwile alisakamikwe sana pantu alyumfwile ifyo Lesa aonawile abena Egupti abalecusha abena Israele. Na kuba icalo ca Egupti, e calo icakwatishe sana amaka pali ilya nshita. Aba bene abena Israele abo aletiina, e baali mupepi no kusansa umusumba wa Yeriko! Nomba aba mu musumba bena tabapooseleko na mano, batwalilile fye ukucita ifyabipa. Kanshi e mulandu wine Baibolo ilandila pa bena Kanaani ukuti bantu “abashali ne cumfwila.”—AbaHebere 11:31.
it “Cilende” para. 16
Cilende
Rahabu. Nangu ca kuti Rahabu aali ni cilende, ifyo acitile filanga ukuti alitetekele Lesa, kabili Baibo ilanda ukuti ali uwalungama. (Yako. 2:25) Abaume abo Yoshua atumine mu kulengula icalo ca Yeriko baileikala mu ng’anda ya kwa Rahabu. (Yosh. 2:1) Te kuti tulande ukutila ico bailile ku ng’anda ya kwa Rahabu ni mu kucita ubulalelale. Ba Profesa C. F. Keil na ba F. Delitzsch, balilondolwele icalengele balya baume baye ku ng’anda ya kwa Rahabu mu citabo citila Commentary on the Old Testament, balandile abati: “Filya baile ku ng’anda ya kwa cilende, takwali uwali no kutunganya ukuti baile mu kulengula icalo. Na kabili cali no kubangukila ukufuma mu musumba pantu ing’anda ya kwa Rahabu yalisuntinkene ne cibumba ca musumba. Lelo Shikulu e walengele balya abaume baye ku ng’anda ya kwa Rahabu cilende uwali no kubafwilisha. Rahabu alibikile sana amano ku fipesha ifyo Lesa wa mweo acitile pa kupususha abena Israele. Ici calengele alondolwele abaume abaishile mu kulengula icalo ukuti abaleikala mu Yeriko baali no mwenso, kabili e calengele acetekele sana Lesa ica kuti ali-ibikile mu kapoosa mweo ilyo afishile balya abaume ilyo abo imfumu yatumine baile ku ng’anda ku mwakwe mu kubafwaya.” (1973, Vol. II, Joshua, ibu. 34) Nga twatontonkanya pa fyo Lesa alandile ukuti aali no kukanda abena Kaanani pa fyabipa ifyo balecita, na pa fyo apaalile abena Israele ilyo bacimfishe umusumba wa Yeriko, e lyo ne fyo apaalile Rahabu, te kuti tulande ukutila abaume abaile mu kulengula icalo balicitile ubulalelale na Rahabu, kabili te kuti tulande ukuti Rahabu alitwalilile ukuba cilende.—Lebi 18:24-30.
it “Utumuti balefundako ulushishi lwa kupangila insalu” amapara. 2-4
Utumuti balefundako ulushishi lwa kupangila insalu
Ukufuma fye na kale, abantu balalima amabala ya tumuti bafundako ulushishi. Ulushishi lwa utu utumuti balalubomfya pa kupanga insalu. Akamuti balefundako ulushishi lwa kupangila insalu (Linum usitatissimum) nga kakula kuti kalepa amasentimita 30 ukufika ku mamita 1.2. Aka akamuti akaonda akakwata amabula ya grini kakwatila utumisambo ku muulu. Kuli cila kamusambo kulabalula amaluba aya blu (limo limo yaba ayabuuta).—MONENI ICIKOPE, mu Vol. 1, ibu. 544.
Abena Israele baletendeka ukusombola utumuti twa kufundako ulushishi nga ‘twafumya intombo.’ (Ukufu. 9:31) Pa kusombola utu utumuti baletunukula fye ne minwe nelyo ukwimba. Lyena baletwanika. Nalimo ici e calengele Rahabu abike utu utumuti pa mutenge wa ng’anda yakwe mu Yeriko.—Yosh. 2:6.
Ifyo abaHebere balecita pa kupanga insalu nelyo kotoni ya kupikwilako ukubomfya utumuti balefundako ulushishi, nalimo fyalipalana ne fyo Pliny uwaliko mu nshita ya batumwa alondolwele mu citabo citila Natural History (XIX, III, 17, 18) e lyo ne fyo balanga mu fikope fya kale ifyo basunga mu Beni Hasan mu Egypt. Nga bafumyako inseke, utumuti balefundako ulushishi baletwabikila mu menshi, kabili baletukakila ku mabwe pa kuti twilaelela pa menshi. Nga batwabikila mu menshi, ica kunse cilabola e lyo kwashala fye ulushishi. Ica kunse nga cafumako, baletufumya mu menshi e lyo batukanika pa kasuba mpaka twauma. Lyena baletusansanta na masando pa mabwe, e lyo bafumyako ifiko ku lushishi. Ulushishi ulwalekwata ifiko balelubomfya pa kupanga iciku (moneni Esa. 42:3; 43:17; Mat. 12:20), e lyo ulushishi ulwalemoneka bwino, ulwabuuta kabili ulushalekwata ifiko, balelulopola pe libwe ilyakosa e lyo bapangamo kotoni ya kupikwilako.
Ifyo Twingafwaisha Ukwishiba mwi Buuku lya kwa Yoshua
2:4, 5—Cinshi Rahabu abepela abaume bafumine ku mfumu abalefwaya inengu? Rahabu aibika mu kapoosa mweo pa kucingilila inengu pantu nakwata icitetekelo muli Yehova. Kanshi, tali na kusokolola inengu ku baume balefwaya ukwipaya abantu ba kwa Lesa. (Mateo 7:6; 21:23-27; Yohane 7:3-10) Na kuba, Rahabu ‘alungamikilwe ku milimo,’ no mulimo wine uyu uwa kweba abaume bafumine ku mfumu ukulola ku nshila imbi.—Yakobo 2:24-26.
Ni kwi Mulingile Ukuba Ilyo Impela Ikesa?
ILYO Yehova akonaula buno bwikashi bwabipa pa Armagedone, cikaba shani ku balungama? Amapinda 2:21, 22 yasuka ukuti: “Abalungama e bakekala pa calo, na ba kaele e bakashalapo. Lelo ababifi, bakalofiwa mu calo; na ba bufi, bakabafumpulamo.”
Ninshi cikaba shani pa kutila aba kaele bakashale pa calo? Bushe kukaba icifulo uko bakayabelama? Ni kwi abalungama balingile ukuba ilyo impela ikesa? Amalyashi yane ayalembwa mu Baibolo aya bantu bapuswike e yalatwafwa ukwasuka aya mepusho.
Ilyo Icifulo Cacindeme
Nga kulanda pa kupusuka kwa kwa Noa na Lote, tubelenga pali 2 Petro 2:5-7 ati: “Lesa talekele fye ukwabula ukukanda aba pano calo aba ku kale, lelo apuswisheko fye Noa, uwaleshimikila abantu pa fyalungama, kabili apuswishe na bambi cinelubali (7) ilyo aletele ilyeshi pa ba pano calo abashipepa. Kabili apingwile imisumba ya Sodomu na Gomora no kuyoca mu mulilo mpaka yaba imito. Acitile ifyo kuli iyi misumba pa kuti ibe icilangililo ca fyo akacita ku bantu abashipepa. Lelo apuswishe Lote umulungami, uwalengelwe ubulanda nga nshi ku mibele ya kuilekelesha iya bampulamafunde.”
Bushe Noa apuswike shani Ilyeshi? Lesa aebele Noa ati: “Nimona ukuti inshita naifika iya konaula abantunse bonse, pantu pe sonde napafula ubunkalwe pa mulandu wabo; kabili mona, ine ndebonawila kumo ne sonde. Upange icibwato ca miti iyakosa.” (Ukute. 6:13, 14) Noa apangile icibwato nga filya fine fye Yehova amwebele. Inshiku 7 ilyo ilya mfula tailatendeka ukuloka, Yehova aebele Noa ukwingisha inama mu cibwato kabili amwebele ukuti ena no lupwa lwakwe bengile mu cibwato. Pa bushiku bwalenga 7, iciibi caliselwe, “kabili yalokele pano isonde inshiku amakumi yane (40) akasuba no bushiku.” (Ukute. 7:1-4, 11, 12, 16) Mu cibwato e mo Noa no lupwa lwakwe “bapusukiile ku menshi.” (1 Pet. 3:20) Kanshi balekabila ukuba mu cibwato pa kuti bapusuke. Takwali incende nangu imo pano sonde uko bali no kupusukila.—Ukute. 7:19, 20.
Lote ena, ifyo bamwebele fyalipuseneko. Bamalaika babili bamwebele incende iyo ashali na kusangwamo. Bamalaika baebele Lote ati: “Abantu bobe bonse mu musumba [wa Sodomu], bafumye muno muntu! Pantu twalaonaula cino cifulo.” Balingile ‘ukufulumukila ku mpili.’—Ukute. 19:12, 13, 17.
Kuli filya fyacitikile Noa na Lote eko tumwena ukuti “Yehova alishiba ukupokolola bakapepa ku fya kwesha, na bashalungama na bo alibabikila ubushiku bwa bupingushi.” (2 Pet. 2:9) Muli uku ukupususha kubili, calekonka ne ncende umuntu abeleleko. Pa kuti Noa apusuke alingile ukwingila mu cibwato; Lote ena alingile ukufuma mu Sodomu. Nomba bushe pa kuti umuntu apusuke kano lyonse ali ku ncende imo? Bushe Yehova kuti apususha abalungama konse uko bali, ukwabula ukuti bafume uko bali no kuya kumbi? Pa kwasuka ici cipusho, natutale tulande pa kupususha na kumbi kubili.
Bushe ni Lyonse Icifulo Cacindama?
Ilyo Yehova ashilaonaula icalo ca Egupti ku cinkunka calenga 10 mu nshiku sha kwa Mose, aebele abena Israele ukusansa umulopa wa nama ya pa Ca Kucilila, pa mwalo wa mwinshi na pa nceshi shibili. Cinshi abebele ukucita ifi? Pa kutila ‘ilyo Yehova alepita ku kulofya abena Egupti kabili nga amona umulopa pa mwalo wa mwinshi na pa nceshi shibili, acilila uyo mwinshi, no kukanaleka uboni ukwisa mu mayanda yabo ku kubalofya.’ Bulya bwine bushiku, “Yehova aipeye ibeli lyonse mu calo ca Egupti, ukutendekela pe beli lya kwa Farao uwaikala pa cipuna cakwe ica bufumu ukufika kwi beli lya musha uwali mu cifungo, ne beli lyonse ilya cinama.” Amabeli ya bena Israele yalipuswike ukwabula ukuti yabutukile ukuli konse.—Ukufu. 12:22, 23, 29.
Natulande na pali Rahabu, cilende uwaleikala mu musumba wa Yeriko. Abena Israele bali mupepi no kutendeka ukupoka Icalo ca Bulayo. Ilyo Rahabu ailwike ukuti umusumba wa Yeriko walaonaulwa, aebele abena Israele babili abaishile mu kulengula umusumba ukuti abantu bonse baletiina nga nshi abena Israele. Afishile inengu no kusheba ukulapa ukuti ena no lupwa lwakwe lonse bekafwa ilyo Yeriko ikonaulwa. Inengu shaebele Rahabu ukulonganya ulupwa lwakwe mu ng’anda yakwe, iyali pa mu muulu we linga lya musumba. Onse uwali no kufuma mu ng’anda ali no kufwila pamo na ba mu musumba. (Yosh. 2:8-13, 15, 18, 19) Lelo, Yehova pa numa aebele Yoshua ati “ilinga lya musumba likabongoloka.” (Yosh. 6:5) Nomba camoneke kwati cilya cifulo ca bucingo ico inengu shalandilepo na co cali no konaulwa. Bushe Rahabu na ba mu ng’anda yakwe bali no kupusuka shani?
Ilyo inshita yafikile iya kusansa umusumba wa Yeriko, abena Israele balipundile kabili batendeke ukulisha intandala. Pali Yoshua 6:20 paba amashiwi ayatila: “Ilyo fye [abena Israele] baumfwile ukulila kwa ntandala kabili ilyo . . . bapundile ukupunda kwa bulwi ukukalamba, e lyo icibumba cabongolweke.” Takwali nangu umo uwali no kulesha icibumba ukubongoloka. Lelo icipesha amano cacitike ca kutila icibumba calekeele ukubongoloka pa ng’anda ya kwa Rahabu. Yoshua aebele shilya inengu shibili ati: “Kabiyeni mu ng’anda ya mwanakashi cilende, no kumufumyamo na bantu bakwe bonse, filya fine mwalapile kuli ena.” (Yosh. 6:22) Bonse abali mu ng’anda ya kwa Rahabu balipuswike.
Cinshi Cacindeme Sana?
Finshi twingasambilila ku kupusuka kwa kwa Noa, Lote, abena Israele mu nshiku sha kwa Mose, no kwa kwa Rahabu? Bushe aya malyashi yatwafwa shani ukwishiba uko tufwile ukuba ilyo impela ya buno bwikashi ikesa?
Ca cine ukuti Noa apusukiile mu cibwato. Lelo cinshi calengele ukuti asangwe mu cibwato? Bushe te mulandu wa kuti ali ne citetekelo ne cumfwila? Baibolo itila: “Noa acitile ukulingana na fyonse ifyo Lesa amwebele. Filya fine fye e fyo acitile.” (Ukute. 6:22; Heb. 11:7) Inga ifwe? Bushe tulacita fyonse ifyo Lesa atweba? Cimbi na co ca kuti Noa “[aleshimikila] abantu pa fyalungama.” (2 Pet. 2:5) Bushe na ifwe, twalicincila mu mulimo wa kushimikila, nangu ca kutila mu ncende tushimikila abantu balakaana?
Icalengele Lote apusuke ni co alifulumwike mu musumba wa Sodomu. Lote alipuswike pantu Lesa alemumona ukuti muntu uwalungama kabili aleumfwa no bubi pa fyabipa ifyo abantu mu Sodomu na Gomora balecita. Bushe tulomfwa ububi pa fyabipa ifilecitika mpanga yonse? Nelyo bushe twalibelela ukufimona ica kuti tafitusakamika? Bushe tulaibikilishako ukuti tukasangwe “ababula akabi, ababula akalema, kabili mu mutende”?—2 Pet. 3:14.
Ku bena Israele abali mu Egupti e lyo na kuli Rahabu uwali mu Yeriko, pa kuti bapusuke balekabila ukuba mu mayanda yabo. Kanshi balekabila ukuba ne citetekelo e lyo ne cumfwila. (Heb. 11:28, 30, 31) Elenganyeni ifyo ulupwa lumo na lumo ulwa bena Israele lwalelolekesha apali ibeli lyabo ilyo “mwaishileba imisowa iikalamba” mu mayanda ya bena Egupti. (Ukufu. 12:30) Elenganyeni ne fyo Rahabu no lupwa lwakwe babungene pamo ilyo baumfwile icongo ca fibumba fya mu Yeriko ifyalebongoloka filelola ku ng’anda balimo. Icitetekelo ca cine cine e calengele ukuti abe ne cumfwila no kwikala mu kati ka ilya ng’anda.
Nomba line fye icalo ca kwa Satana calapwa. Tucili tatulaishiba ifyo Yehova akacingilila abantu bakwe mu ‘bushiku [bwa kutiinya] ubwa bukali bwakwe.’ (Sefa. 2:3) Te mulandu no ko tukaba ne fyo ifintu fikaba pali iyo nshita, kuti twacetekela ukuti icikalenga ukuti tupusuke citetekelo twakwata muli Yehova e lyo ne cumfwila kuli ena. Pali ino nshita, tatufwile ukusuula “imiputule [yesu] iya mu kati” iyo ukusesema kwa kwa Esaya kwalandapo.
“Ingileni mu Miputule Yenu iya mu Kati”
Pali Esaya 26:20 patila: “Kabiyeni, mwe bantu bandi, ingileni mu miputule yenu iya mu kati, kabili isaleniko ifiibi. Fisameni inshita inono mpaka ubukali bupite.” Uku kusesema napamo kwafikilishiwe umuku wa kubalilapo mu 539 B.C.E. ilyo abena Madai na bena Persia bacimfishe Babiloni. Ilyo fye baingile mu Babiloni, cashimikwa ukuti Sailasi umwina Persia aebele abantu bonse ukwikala mu mayanda pantu abashilika bakwe balyebelwe ukwipaya onse uwasangwa pa nse.
Pali lelo, ‘imiputule ya mu kati’ iya muli uku kusesema kuti yaba filonganino fyonse ifya Nte sha kwa Yehova ificilile pali 100,000 mwi sonde lyonse. Ifi filonganino fyalicindama nga nshi mu mikalile yesu. Kabili fikatwalilila ukuba ifyacindama na mu “bucushi bukalamba.” (Ukus. 7:14) Abantu ba kwa Lesa baebwa ukwingila mu “miputule ya mu kati” no kubelama “mpaka ubukali bupite.” Nacicindama ukuti tube no mutima wa kufwaisha ukulalongana, ukulalongana lyonse, e lyo no kulaibikilishako ukuti twikatala atufuma mu cilonganino. Tufwile ukumfwila ukukonkomesha kwa kwa Paulo ukwa kuti: “Tuletontonkanya pa banensu pa kuti tulecincishanya mu kutemwa na mu kubomba imilimo iisuma, twilapuswa ku kulongana, filya waba umusango wa bamo, lelo tulekoseleshanya, maka maka apo mulemona ubushiku bulya bulepalama.”—Heb. 10:24, 25.
Rahabu Acita Ifyo Bamwebele
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika:] YOSHUA ATUMINE INENGU SHIBILI MU KULENGULA YERIKO—UMUSUMBA UMO PA MISUMBA IYO YEHOVA AEBELE ABENA ISRAELE UKUSANSA.
[Banyina ba kwa Rahabu:] RAHABU, BONSE MU MUSUMBA BALELANDA PA BENA ISRAELE. KUTI BATUSANSA INSHITA IILI YONSE!
[Rahabu:] MWISAKAMANA, MAYO. FYONSE FIKABA FYE BWINO . . . NDESUBILA.
[Icikope 2]
[Ukushimika:] INENGU SHIBILI ISHA MU ISRAELE SHAILE KULI RAHABU.
[Inengu 1:] TWATASHA PA FYA KULYA. TUKABWELELAMO MAILO KU MACA.
[Umuntu uuli ne fyanso 1:] RAHABU!
LETA ABAUME ABESHILE KULI IWE! BESHILE KU KULENGULA ICALO.
[Icikope 3]
[Icikope 4]
[Rahabu:] ISENI KUNO.
[Icikope 5]
[Ukushimika:] RAHABU AFISHILE INENGU PA MUTENGE MU TUMUTI BALEFUNDAKO ULUSHISHI PA KUPANGA INSALU.
[Rahabu:] E MUKWAI, BACISA KULI INE. LELO BACIFUMA. NSHISHIBE UKO BELE.
[Rahabu:] NGA MWA-ANGUFYANYA UKUBAKONKA, MWALABASANGA.
[Icikope 6]
[Rahabu:] BAYA.
[Icikope 7]
[Rahabu:] YEHOVA LESA WENU E LESA MU MUULU NA PANO CALO
[Rahabu:] NOMBA, LAPENI KULI YEHOVA UKUTI NGA MWASANSA YERIKO, MUKAMPUSUSHA PAMO NA BALUPWA LWANDI.
[Inengu 2:] NGA TAWEBELEKO UULI ONSE ICO TWACIISHILA KUNO, TUKAKUPUSUSHA PAMO NA BA LUPWA LOBE.
[Inengu 1:] PA KUTI MUKAPUSUKE, MUKEKALE MU NG’ANDA YOBE KABILI UKAKAKE INTAMBO YA KASHIKA PE WINDO.
[Icikope 8]
[Ukushimika:] PA NSHIKU 6, ABENA ISRAELE BALESHINGULUKA YERIKO. PA BUSHIKU BWALENGA 7, BASHINGULWIKE IMIKU 7.
[Ukushimika:] ILYO BASHIMAPEPO BALISHISHE AMAPENGA NA BANTU BAPUNDA, IFIBUMBA FYALIBONGOLWEKE, KABILI ABENA ISRAELE BALICIMFISHE YERIKO.
[Icikope 9]
[Inengu 1:] RAHABU, WACIKONKA IFYO TWAKWEBELE!
[Rahabu:] KABILI TULETASHA KULI YEHOVA, PA FYO ATUPUSWISHE!
[Ukushimika:] RAHABU AISHILEBA ICIKOLWE CA KWA YESU KRISTU. (MONENI MATEO 1:1, 5) MU LYASHI LYA MU BAIBO ILIKAKONKAPO, MUKASAMBILILA PA MWANAKASHI NA UMBI UWALI NE CITETEKELO UWAISHILEBA ICIKOLWE CA KWA YESU.
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI LYASHI?
PA KUTI BAPUSUKE, FINSHI RAHABU ALINGILE UKUKONKA?
APO WINGASANGA ICASUKO: YOSHUA 2:14, 18-20.
MULANDU NSHI RAHABU ALINGILE UKUSHIPA PA KUTI AKONKE IFYO BAMWEBELE?
APO WINGASANGA ICASUKO: YOSHUA 2:3, 22.
CINSHI ULETONTONKANISHISHA UKUTI CALICINDAMA UKUKONKA FYONSE IFYO LESA AKWEBA?
APO WINGASANGA ICASUKO: AMALANGO 5:29; AMAPINDA 3:1, 2.
ICIPANDWA 15
Baleafwana Ilyo Bali na Mafya
ia ibu. 39 para. 23, futunoti.
“Uko Mwakulaya E ko Nakulaya”
23 Ilyo aba banakashi babili baile balebelela ukwikala mu Betelehemu, Ruti atendeke ukutontonkanya pa fyo ali no kucita pa kuti aleikala bwino na pa fya kusunga Naomi. Alisambilile no kuti mu Mafunde ayo Yehova apeele abantu bakwe mu Israele, mwali ne funde lya kwafwa abapiina. Balebasuminisha ukulaya mu mabala no kukonka abaleseepa pa numa, pa kuti baletoolelesha ifyo baleshamo, ne fyalemena mu mbali ya mabala.—Lebi 19:9, 10; Amala. 24:19-21.
[Futunoti]
Ili funde lyali ilisuma nga nshi, kabili ku calo uko Ruti afumine takwali ifunde ilyaweme nga ili. Kale sana ku Middle East, bamukamfwilwa tabalebasunga bwino. Icitabo cimo catila: “Umulume nga afwa, abana e balesunga nyinabo uwashala mukamfwilwa; nga takwata abana, nalimo aleishitisha mu busha, atemwa ukutendeka bucilende, nelyo ukuipaya.”
“Umwanakashi Umusuma Nga Nshi”
17 Amwipwishe ati: ‘Ni we ani?’ Na o Ruti ayaswike mwenso mwenso ati: “Nine Ruti umubomfi wenu, mukwai mufimbe umubomfi wenu insalu yenu, pantu ni mwe kalubula.” (Ruti 3:9) Abantu bamo batila mu fyo Ruti acitile no kulanda bulya bushiku mwali ifya kubimbula Boasi. Lelo abalanda ifyo balalaba ifintu fibili ifyacindama. Ica kubalilapo, ifyo Ruti acitile cali kukonka fye intambi isho abengi muno nshiku bengamona ukuti te shisuma. Kanshi, kuti caba cilubo ukulinganya ifyo acitile ku fyo abengi ababa ne mibele yabipa bacita muno nshiku. Ica bubili ca kuti, ifyo Boasi acitile filanga ukuti Ruti talufyenyepo nangu cimo.
18 Ukwabula no kutwishika, ifyo Boasi ayaswike mwi shiwi lya mutembo fyalengele ukuti Ruti omfwe bwino. Amwebele ati: “Yehova nakupaale, we mwana wandi. Walenga icikuuku cobe ica kulekelesha ukuwama ukucila ica pa kutendeka, pa kukanakonka abalumendo abapiina nangu abakankaala.” (Ruti 3:10) “Pa kutendeka” ilyo Ruti alangile icikuuku, ni lilya aile na nafyala ku Israele ne fyo amusakamene. Umuku wa “kulekeleshako” ukulanga icikuuku, ni lintu aitemenwe ukuupwa kuli Boasi. Boasi alishibe ukuti umukashana wa mushinku nga Ruti kuti afwaya ukuupwa ku mulumendo wa fyuma nelyo umupiina. Lelo Ruti alefwaya ukucita icalungama kuli Naomi e lyo na ku mulume wakwe uwafwile pa kuti ishina lya mulume wakwe likaloba. Kanshi kuti twamona icalengele Boasi atemwe ifyacitile uyu mukashana uushali uwaitemwa.
Ishiwi Ilyali Ilisuma Sana!
MU NSHITA balelemba Baibolo abaume limo balitemenwe ukubomfya ishiwi lya kuti “umwanakashi” pa kulanda na banakashi. Ukulingana ne ntambi sha baHebere, wali mucinshi ukubomfya ili ishiwi. Yesu na o alebomfya ili ishiwi. Ku ca kumwenako, ilyo aundepe umwanakashi uwali uwakongama pa myaka 18 amwebele ati: “We mwanakashi, wapola ku bulwele bobe.” (Luka 13:10-13) Na kabili Yesu alibomfeshe ili ishiwi ilyo alelanda na nyina pantu pali ilya nshita wali mucinshi ukubomfya ili ishiwi. (Yoh. 20:13) Lelo kwali ishiwi na limbi ilyacilile pa kulanga umucinshi.
Mu Baibolo mwaliba ishiwi ilyo balebomfya pa kulanga uluse ne cikuuku ku banakashi bamo. Yesu alibomfeshe ili ishiwi ilyo alelanda na umwanakashi uwalefuma umulopa pa myaka 12. Amafunde ya kwa Lesa tayasuminishe ifyo uyu mwanakashi acitile, talingile kupalamina kuli Yesu pantu ukulingana na Mafunde uyu mwanakashi ali uwakowela. Bamo kuti batila apo ali uwakowela, talingile ukupalama ku bantu. (Lebi 15:19-27) Lelo uyu mwanakashi alefwaisha ukupola. Na kuba, ‘aliculile nga nshi kuli bakondapa abengi abaeseshe ukumuposha kabili alipooselepo icuma cakwe conse lelo tapolele, e lyo alwalileko.’—Marko 5:25, 26.
Umwanakashi bwangu bwangu alipitile mwi bumba no kuya ku numa ya kwa Yesu e lyo akumya ku nsenkebele ya ca kufwala cakwe ica ku nse. Apo pene fye umulopa walilekele ukufuma! Umwanakashi alemona kwati nabelama lelo Yesu aipwishe ati: “Nani uwankumya?” (Luka 8:45-47) Umwanakashi alitiinine no kututuma, e ico awile pa ntanshi ya kwa Yesu “no kumulondolwela fye fyonse.”—Marko 5:33.
Pa kuti Yesu alenge uyu mwanakashi aleke ukutiina, amwebele ati: “Wisakamana, we mwana!” (Mat. 9:22) Abasambilila pali Baibolo balanda ukuti mu ciHebere ne ciGriki ishiwi lya kuti “umwana” balelibomfya pa kulanga “icikuuku ne nkumbu.” Yesu aebele uyu mwanakashi amashiwi ayasuma aya kuti: “Icitetekelo cobe nacikuposha. Kabiye umutende, kabili upolelele na ku bulwele bobe ubwabipisha.”—Marko 5:34.
Boasi umwina Israele uwali umukankaala na o alibomfeshe ishiwi lya kuti “umwana” ilyo alelanda na Ruti umwina Moabu. Ruti alemona kwati takwete insambu sha kutolelesha barle mwi bala lya muntu uo ashaishibe. Boasi aebele Ruti ati: “Umfwa we mwana wandi umwanakashi.” Lyena aebele Ruti ukutwalilila ukutolelesha mwi bala. E ico Ruti alifukeme ashiba ne mpumi pa nshi kabili aipwishe Boasi ico abelele ne cikuuku ku muntu umwina fyalo. Boasi amwaswike ati: “Balinjeba fyonse ifyo wacitiile nokofyala [Naomi mukamfwilwa] . . . Yehova apaale ifyo ucita.”—Ruti 2:8-12
Baeluda balingile ukulapashanya Yesu na Boasi! Inshita shimo, baeluda babili kuti bakumana na nkashi uo balingile ukwafwa no kukoselesha ukubomfya Amalembo. Pa numa ya kupepa kuli Yehova ukuti abafwe no kukutika ku fyo nkashi alebeba, baeluda bakeshiba ifya ku musansamusha ukubomfya Icebo ca kwa Lesa.—Rom. 15:4.
Amepusho Ukufuma ku Babelenga
Mulandu nshi kalubula uo bashalumbula ishina alandiile ukuti nga aupa Ruti ali no ‘konaula’ ubupyani bwakwe? (Ruti 4:1, 6)
Mu nshita balelemba Baibolo, umwaume uwaupa nga afwa ukwabula ukukwatapo umwana, balefwaya ukwishiba ifyali no kucitika ku mpanga yakwe, e lyo ne fyo bali no kucita pa kuti ishina lyakwe talilobele. Mu Mafunde ya kwa Mose e mwali ifyo balingile ukucita.
Bushe caleba shani nga ca kuti umuntu nakwata impanga e lyo afwa, nelyo aba umupiina kabili ashitisha impanga yakwe? Munyina nelyo lupwa lwakwe uwapalamisha e wali no kushita ilya mpanga. Ukucita ifi kwalelenga ukuti impanga itwalilile ukuba iya lupwa.—Lebi 25:23-28; Impe. 27:8-11.
Balecita shani pa kuti ishina lya muntu uufwile talilobele? Kwaleba icupo ca pali bumulamu, kabili ifi fine e fyo cali kuli Ruti. Munyina wa ufwile e waleupa mukamfwilwa pa kuti akakwate umwana uo bali no kwinika ishina lya wafwile kabili e wali no kupyana impanga. Ifi Yehova apekenye fyalelenga ukuti mukamfwilwa balemusakamana bwino.—Amala. 25:5-7; Mat. 22:23-28.
Tontonkanyeni pa fyo cali kuli Naomi. Aupilwe kuli Elimeleke. Ilyo Elimeleke na bana bakwe abaume babili bafwile, takwali umwaume mu lupwa lwakwe uwali no kulamusakamana. (Ruti 1:1-5) Ilyo Naomi abwelelemo ku Yuda na nafyala Ruti, aebele Ruti ukuti ebe Boasi ukuti ashite impanga ya kwa Elimeleke. Boasi ali ni lupwa wapalamisha uwa kwa Elimeleke. (Ruti 2:1, 19, 20; 3:1-4) Lelo Boasi alishibe ukuti kwali lupwa wa kwa Elimeleke uwapalamishe sana, uo Baibolo ishalumbula ishina. Kanshi e walingile ukubalilapo ukulanda nga ca kuti ali no kusumina ukuba kalubula nelyo iyo.—Ruti 3:9, 12, 13.
Pa kubala, uyu muntu alisumine ukushita impanga. (Ruti 4:1-4) Alishibe ukuti pa kuti ashite impanga ali no kupoosapo indalama, kabili alishibe ukuti Naomi alikulile, tali no kukwata umwana uwali no kupyana impanga ya kwa Elimeleke. Kanshi nga ashita impanga yali no kuba yakwe, e ico amwene ukuti cali fye bwino ukushita ilya mpanga.
Nomba ilyo aishibe ukuti nga ashita impanga alingile no kuupa Ruti, alikeene ukushita impanga. Atile: “Nafilwa ukushita, epali naonaula ubupyani bwandi.” (Ruti 4:5, 6) Mulandu nshi akaanine ukushita?
Nga ca kuti uyu kalubula nelyo umuntu fye uuli onse aupa Ruti, kabili Ruti akwata umwana umwaume, umwana uwali no kufyalwa e wali no kupyana impanga ya kwa Elimeleke. Nomba bushe ici cali no kulenga shani “ubupyani” bwa kwa kalubula ukonaika? Kwena Baibolo tayalandapo nangu fimo, lelo nalimo ifi twalalandapo e fyalengele akaane.
• Ica kubalilapo, camoneke kwati ali no konaula fye indalama aali no kushitamo impanga, pantu tayali no kuba yakwe. Impanga yali no kuba ya mwana uo Ruti ali no kufyala.
• Icalenga bubili, e wali no kulasunga Naomi na Ruti.
• Icalenga butatu, nga ca kuti Ruti ali no kukwata abana kuli uyu kalubula, aba bana bali no kwakana ifya bupyani na bana ba kwa kalubula abo akwete kale.
• Icalenga 4, nga ca kuti uyu kalubula takwete abana bambi, ninshi umwana Ruti ali no kufyala ali no kupyana impanga ya kwa Elimeleke e lyo ne ya kwa kalubula iine. Kanshi nga afwa, impanga ya kwa kalubula yali no kuba ya mwana uwainikwe ishina lya kwa Elimeleke. Uyu kalubula talefwaya ukonaula ubupyani bwakwe pa kwafwa Naomi. Amwene ukuti cali fye bwino ukuti Boasi e o abe kalubula. Boasi alisumine ukuba kalubula pantu alefwaya “ukubukulula ishina lya wafwa.”—Ruti 4:10.
Kalubula uo bashalumbula ishina ali ni kaitemwe. Talefwaya ishina lyakwe ukuloba, talefwaya no kuti impanga yakwe ibe ya muntu umbi. Nangu ca kuti talefwaya ishina lyakwe ukuloba, ifi fine e fyacitika, tatwaishiba ishina lyakwe. Na kabili alipanishe ishuko ilyaibela ilyo Boasi akwete, ilya kuba mu lupwa umwafumine Mesia, Yesu Kristu. Uyu kalubula uo bashalumbula ishina, ushalefwaya ukwafwilisha Naomi alipanishe ifintu ifingi pa mulandu wa kuti ali ni kaitemwe!—Mat. 1:5; Luka 3:23, 32.
ICIPANDE CA KUSAMBILILAMO 45
Mulelanga Ukutemwa Ukushipwa ku ba Bwananyina
“Muleba ne cikuuku ne nkumbu umuntu onse ku munankwe.”—SEKA. 7:9.
IFYO TWALASAMBILILA
Yehova afwaya ukuti tulelanga ukutemwa ukushipwa kuli bamunyinefwe na bankashi mu cilonganino. Kuti twaishiba umo ukutemwa ukushipwa kwalola nga twasambilila pa babomfi ba kwa Yehova abaliko kale abali ne yi mibele. Muli cino cipande twalasambilila kuli Ruti, Naomi, e lyo na Boasi.
TUFWILE ukulalanga ukutemwa ukushipwa ku ba bwananyina. Mulandu nshi? Amapinda yamo aya mu Baibolo yalyasuka ici cipusho, yatila: “Wileka icikuuku ne cine fikutaluke. . . . E lyo ukapaalwa kabili Lesa na bantu bakakumona ukuti walishilimuka icine cine.” “Uwaba ne cikuuku asungilila umweo wakwe.” “Uukonkelela ubulungami ne cikuuku akasanga umweo.”—Amapi. 3:3, 4; 11:17; 21:21.
2 Aya mapinda yalilanda pa milandu itatu iyo tulingile ukulangila ukutemwa ukushipwa. Umulandu wa kubalilapo wa kuti, nga tulelanga ukutemwa ukushipwa, Lesa alatutemenwako. Umulandu walenga bubili, nga tulelanga ukutemwa ukushipwa tulamwenamo. Ku ca kumwenako tulakwata ifibusa ifisuma. No mulandu walenga butatu, nga tulelanga ukutemwa ukushipwa tukapokelela ifintu ifisuma nga nshi ku ntanshi ukubikako fye no mweo wa muyayaya. Kanshi nacicindama ukulaumfwila amashiwi ya kwa Yehova aya kuti: “Muleba ne cikuuku ne nkumbu umuntu onse ku munankwe.”—Seka. 7:9.
3 Muli cino cipande twala-asuka amepusho 4. Ni bani abo tufwile ukulanga ukutemwa ukushipwa? Finshi tusambilila mwi buuku lya kwa Ruti pa kuba no kutemwa ukushipwa? Bushe kuti twalanga shani ukutemwa ukushipwa muno nshiku? Busuma nshi bwaba mu kuba no kutemwa ukushipwa?
NI BANI ABO TUFWILE UKULANGA UKUTEMWA UKUSHIPWA?
4 Nga fintu twasambilile mu cipande cafumineko, Yehova alanga fye ukutemwa ukushipwa ku babomfi bakwe abamutemwa. (Dan. 9:4) ‘Tufwaya ukulapashanya Lesa, apo tuli bana bakwe abo atemwa.’ (Efes. 5:1) E ico tulafwaisha ukulanga ukutemwa ukushipwa kuli bamunyinefwe na bankashi.—Belengeni Marko 10:29, 30.
5 Nga twaishiba bwino umo ukutemwa ukushipwa kwalola e lyo twingalakulanga bwino kuli bamunyinefwe na bankashi. Pa kuti tumfwikishe umo ukutemwa ukushipwa kwalola, lekeni tumone ifyo kwapusana no kutemwa uko tulanga abantu bonse. Natulandeko pa ca kumwenako icalalangilila ubupusano bwaba pa kutemwa uko tulanga abantu bonse e lyo no kutemwa ukushipwa.
6 Tontonkanyeni pa fyacitike ilyo ubwato umutumwa Paulo alimo bwaonaike. Ena nabo ali nabo mu bwato balyowele ukufika ku lulamba lwa cishi ca Melita. Nangu ca kuti abantu ba pali ici cishi tababeshibe, balibapokelele bwino kabili balibalangile ukutemwa. (Imil. 28:2, 7) Abena Melita balilangile ukutemwa kuli Paulo nabo ali nabo, nomba ifi bacitile nga e fyo bacitiile umuntu uuli onse uwali mu bwafya. Kanshi kuti twatila ukutemwa uko balangile Paulo nabo ali nabo, kutemwa uko tulanga abantu fye bonse.
7 Nomba natulande pali Davidi na Yonatani pa kuti tumone umo ukutemwa ukushipwa kwalola. Davidi ali no kutemwa ukushipwa kuli Yonatani, nangu ca kuti wishi wa kwa Yonatani alefwaya ukwipaya Davidi. Na lintu papitile imyaka iingi ukutula apo Yonatani afwilile, Davidi alitwalilile ukulanga ukutemwa ukushipwa ku mwana wa kwa Yonatani, Mefiboshete. Davidi nga tacitiile ifi umuntu uuli onse. Lelo alangile Yonatani ukutemwa ukushipwa pantu ali ni cibusa wakwe kabili alimutemenwe sana.—1 Sam. 20:9, 14, 15; 2 Sam. 4:4; 8:15; 9:1, 6, 7.
8 Kuti twasambilila ifingi pa kulanga ukutemwa ukushipwa mwi buuku lya mu Baibolo ilya kwa Ruti. Finshi twingasambilila ku bantu abalembwa muli ili buuku? Bushe kuti twabomfya shani ifyo twingasambilila muli ili buuku mu cilonganino?
FINSHI TUSAMBILILA MWI BUUKU LYA KWA RUTI PA KULANGA UKUTEMWA UKUSHIPWA?
9 Mwi buuku lya kwa Ruti tubelengamo ilyashi lya kwa Naomi na nafyala Ruti e lyo na Boasi uwatemenwe Lesa kabili uwali ni lupwa wa mulume wa kwa Naomi. Naomi no mwina mwakwe e lyo na bana bakwe babili bakuukile ku Moabu ilyo mu Israele mwali icipowe. Ilyo bali ku Moabu umulume wa kwa Naomi alifwile. Abana bakwe babili abaume balyupile lelo ku ca bulanda na bo bene balifwile. (Ruti 1:3-5; 2:1) Ifi fyacitike fyalilengele Naomi ukuba sana no bulanda ica kuti amwene kwati Yehova e walemulwisha. Umfweni ifyo alandile pa fyo aletontonkanya pali Lesa, atile: ‘Yehova alifumya ukuboko kwakwe pali ine’ “Uwa Maka Yonse nanenga ubulanda nga nshi.” Na kabili atile: “Yehova e wanseebanya kabili Uwa Maka Yonse andetela ububi?”—Ruti 1:13, 20, 21.
10 Finshi Yehova acitile pa mashiwi Naomi alandile? Talekeleshe umubomfi wakwe Naomi, lelo ali ne nkumbu kuli ena. Yehova alishiba ukuti “umutitikisha kuti walenga uwa mano ukucita ifintu ngo wapena.” (Luk. Mil. 7:7) Naomi alekabila aba kumukoselesha pa kuti eshibe ukuti Yehova tamulekeleshe. Nani Yehova abomfeshe ukukoselesha Naomi? (1 Sam. 2:8) Yehova abomfeshe Ruti ukulanga ukutemwa ukushipwa kuli Naomi. Ruti alefwaya sana ukulanga ukutemwa kuli Naomi kabili cikuuku cikuuku alimwafwile pa kuti efuupulwa no kwishiba ukuti Yehova talekele ukumutemwa. Finshi twingasambilila ku fyo Ruti acitile?
11 Ukutemwa ukushipwa kulenga tulekoselesha abali no bulanda. Nga filya fine Ruti atwalilile ukwafwa Naomi, na muno nshiku mwine bamunyinefwe na bankashi balaafwa aba mu cilonganino abali no bulanda nelyo abafuupulwa. Balitemwa sana bamunyinabo na bankashi kabili balafwaisha ukucitila bamunyinabo icili conse pa kuti babafwilishe. (Amapi. 12:25, 24:10) Ifi fine e fyo no mutumwa Paulo atukoseleshe ilyo atile: “Sansamusheni abali no bulanda, koselesheni abanaka, beni abashishimisha kuli bonse.”—1 Tes. 5:14.
12 Nga tulefwaya ukukoselesha bamunyinefwe na bankashi abafuupuka, tulingile ukulakutika kuli bena no kubeba ukuti twalibatemwa. Yehova alatasha sana pali fyonse ifyo mubombesha ukwafwilisha ababomfi bakwe abo atemwa. (Amalu. 41:1) Baibolo pa Amapinda 19:17 itila: “Uulepeela umupiina ninshi aleashimisha Yehova, e ukamubwesesha pa luse lwakwe.”
13 Tulasambililako na fimbi pa kutemwa ukushipwa nga twamona ifyacitike kuli Naomi pa numa ya mfwa ya mwina mwakwe e lyo na bana bakwe babili. Ilyo Naomi aishibe ukuti “Yehova napempula abantu bakwe nabapeela ne fya kulya,” apingwilepo ukubwelelamo ku Israele. (Ruti 1:6) Banafyala ba kwa Naomi na bo balimukonkele. Ilyo baleya, pa miku itatu Naomi aebele banafyala ukuti babwelelemo ku Moabu. Finshi banafyala kwa Naomi bacitile? Baibolo itila: “Olipa atomwene nafyala. Lelo Ruti, akoneene fye kuli ena.” (Ruti 1:7-14) Olipa alicitile ifyo nafyala amwebele kabili abwelelemo ku Moabu, lelo Ruti ena tacitile ifyo nafyala amwebele. Afwaya nga alibwelelemo ku Moabu, na lyo line pa mulandu wa kutemwa ukushipwa asalilepo ukukonka Naomi. (Ruti 1:16, 17) Ruti asalilepo ukukonka Naomi te pa mulandu wa kuti e fyo alingile fye ukucita, lelo e fyo alefwaisha ukucita. Filya Ruti acitile fyalangile ukuti ali no kutemwa ukushipwa. Finshi tulesambililako ku fyo Ruti acitile?
14 Nga tuli no kutemwa ukushipwa tulacitila bambi ifyo bashile-enekela ukubacitila. Muli shino nshiku bamunyinefwe na bankashi abengi balalangisha ukutemwa ukushipwa ku ba bwananyina ukubikako fye na bo bashaishiba. Ku ca kumwenako nga baishiba ukuti nakucitika amasanso, balafwaya sana ukwishiba ifyo bengafwilisha aba bwananyina abaponenwe na masanso. Nga baishiba ukuti uwa bwananyina mu cilonganino takwete pa kuma ukuboko, bwangu bwangu balamwipusha ifyo alekabila pa kuti bamwafwe. Nga filya fine Abena Kristu ba mu Makedonia bacitile, bamunyinefwe na bankashi muno nshiku na bo bene balabombesha pa kwafwilisha aba bwananyina. Balaipeelesha “ukucila fye na pa maka yabo” pa kuti baafwe aba bwananyina. (2 Kor. 8:3) Yehova alatemwa sana nga amona ifyo aba bwananyina balanga ukutemwa ukushipwa.—Belengeni AbaHebere 13:16.
BUSHE KUTI TWALANGA SHANI UKUTEMWA UKUSHIPWA MUNO NSHIKU?
15 Kuti twasambililako ifintu ifingi ku lyashi lilanda pali Ruti na Naomi. Lekeni tulandeko pali fimo.
16 Mwilanenuka. Naomi pa kubalilapo alikeene ilyo nafyala Ruti amwebele ukuti amukonke ku Yuda, lelo Ruti ena tanenwike. Finshi fyafumine muli filya Ruti ashanenwike? “Ilyo Naomi amwene ukuti Ruti nakosapo fye ukuya nankwe, alekele ukumupamfya.”—Ruti 1:15-18.
17 Ifyo tulesambililako: Pa kwafwa abafuupulwa tulakabila ukubatekanishisha, nomba tatufwile ukunenuka. Nkashi ulekabila ubwafwilisho nalimo pa kubala kuti akaana ukuti tumwafwe, na lyo line ukutemwa ukushipwa kukalenga tukamwafwe. (Gal. 6:2) Tulenekela ukuti kasuba kamo akasuka akasumine ukuti tukamwafwe e lyo no kumukoselesha.
18 Mwilafulwa. Ilyo Naomi na Ruti bafikile ku Betelehemu, Naomi alimonene na bena mupalamano abo aleikala nabo kale. Aebele abena mupalamano bakwe ukuti: “Nalikwete fyonse ilyo nafumine pano, nomba Yehova ambwesha iminwe nkutwa.” (Ruti 1:21) Elenganyeni ifyo Ruti aumfwile pali aya mashiwi Naomi alandile. Ruti aliipeelesha sana pa kuti afwe Naomi. Alelilila pamo nankwe, alemusansamusha kabili baendele nankwe ulwendo ulutali pa nshiku ishingi. Te mulandu ne fyo Ruti acitile Naomi atile: “Yehova ambwesha iminwe nkutwa.” Naomi talandilepo nangu fimo pa fyo Ruti amwafwile nangu ca kuti ilyo alelanda aya mashiwi Ruti epo ali. Amashiwi alandile yafwile yalengele Ruti ukumfwa ububi nomba te mulandu ne fyo Ruti alitwalilile ukwafwa Naomi.
19 Ifyo tulesambililako: Nangu ca kutila kuti twabombesha ukwafwa nkashi uwafuupuka inshita shimo kuti alanda amashiwi ayengatukalifya lelo tatufwile ukufulwa. Tufwile ukutwalilila ukwafwa ulya nkashi ulekabila ubwafwilisho kabili tufwile ukulomba Yehova ukuti atwafwe ukusanga inshila isho twingamusansamushishamo.—Amapi. 17:17.
20 Mulekoselesha aba bwananyina abalekabila ukubakoselesha. Ruti alilangile Naomi ukutemwa ukushipwa, lelo Ruti na o alekabila ukumukoselesha kabili Yehova alengele Boasi ukumukoselesha. Boasi aebele Ruti ukuti: “Yehova apaale ifyo ucita, kabili icilambu cobe cibe icikalamba ukufuma kuli Yehova Lesa wa kwa Israele, uo waisa ku kuuba mwi samba lya mapindo yakwe.” Aya mashiwi yalisansamwishe sana Ruti kabili aebele Boasi ukuti: “Mwansansamusha . . . pantu mwasosa ifya kutalalika umutima wa mubomfi wenu.” (Ruti 2:12, 13) Filya Boasi akoseleshe Ruti fyalengele atwalilile ukwafwa Naomi.
21 Ifyo tulesambililako: Abalanga ukutemwa ukushipwa kuli bambi nabo bene inshita shimo balakabila ukubakoselesha. Boasi alitashishe sana Ruti ilyo amwene ukuti ali ne cikuuku kuli nafyala Naomi. Na muno nshiku mwine baeluda balatasha sana bamunyinefwe na bankashi mu cilonganino nga bamona ukuti baleafwa aba bwananyina. Bamunyinefwe na bankashi bakatwalilila ukula-afwa aba bwananyina nga ca kuti tulebatasha.—Belengeni Esaya 32:1, 2.
BUSUMA NSHI BWABA MU KUBA NO KUTEMWA UKUSHIPWA?
22 Ilyo papitile inshita Boasi alipeele Ruti na Naomi ifya kulya. (Ruti 2:14-18) Bushe Naomi acitile shani ilyo Boasi abapeele ifya kulya? Atile: “Abe uwapaalwa kuli Yehova uushaleka ukuba ne cikuuku ku ba mweo na bafwa.” (Ruti 2:14-20a) Pali iyi nshita Naomi alyalwike sana mu fyo aletontonkanya! Pa kubalilapo ilyo ali sana no bulanda atile: “Yehova e wanseebanya.” Lelo pali iyi nshita pena atila: “Yehova uushaleka ukuba ne cikuuku.” Cinshi calengele ukuti Naomi aluke mu fyo aletontonkanya?
23 Naomi alitendeke ukumona ukuti Yehova alemusakamana. Yehova abomfeshe Ruti ukusakamana Naomi ilyo bali pa bulendo bwa kuya ku Yuda. (Ruti 1:16) Na kabili Naomi alimwene no kuti Yehova alebasakamana ilyo Boasi “kalubula” abapeele ifya kulya ifingi. (Ruti 2:19, 20b) Naomi afwile atontonkenye ukuti, ‘nomba namona ukuti Yehova tatala andekelesha alitwalilila ukungafwa!’ (Belengeni Amalumbo 136:23, 26.) Ukwabula no kutwishika Naomi afwile alitemenwe sana filya Ruti na Boasi bashalekele ukumwafwa. Bonse balitemenwe sana filya Naomi atendeke ukusekelela na kabili ilyo alebombela Lesa.
24 Finshi twasambilila mwi buuku lya kwa Ruti pa kutemwa ukushipwa? Ukutemwa ukushipwa kulenga ukuti twilanenuka ilyo tulekoselesha bamunyinefwe abali no bulanda nelyo abafuupwike kabili kulenga tuleipeelesha pa kuti tubafwe. Baeluda bafwile ukulakoselesha bonse abalanga ukutemwa ukushipwa kuli bambi. Nga twamona uko abakwete amafya nelyo abafuupwike batendeka ukulabombela Yehova ne nsansa na kabili, tulasekelela nga nshi. (Imil. 20:35) Nomba mulandu nshi uukalamba uo tulingile ukulalangila ukutemwa ukushipwa? Pantu tufwaya ukulapashanya Yehova “uwafulisha icikuuku” kabili tufwaya ukuti alesekelela.—Ukufu. 34:6; Amalu. 33:22.
Ruti ni Cibusa wa Cishinka
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika:] NAOMI, MUKAMFWILWA UWALEIKALA MU MOABU, ASALILEPO UKUBWELELAMO KU ISRAELE. BANAFYALA BAKWE BABILI ABENA MOABU, E KUTILA RUTI NA OLIPA, BALIMUKONKELE.
[Icikope 2]
[Icikope 3]
[Icikope 4]
[Icikope 5]
[Ukushimika:] ILYO BAENDELEKO PANONO, NAOMI ALIMININE PA KUTI ALANSHANYE NA RUTI E LYO NA OLIPA.
[Naomi:] BANA BANDI, ABALUME BENU BALIFWA, KANSHI MUFWILE UKUUPWA KU BAUME BAMBI MU CALO CENU ICA MOABU. BWELELENI KULI BANYINENWE NA KU MAYANDA YENU.
[Icikope 6]
[Olipa:] NSHILEFWAYA UKUBWELELAMO, NOMBA RUTI IFILELANDA BA NAOMI FYA CINE.
[Icikope 7]
[Olipa:] MOABU E CALO FYE TWAISHIBA! BAMAYO BABA MU MOABU, BALUPWA LWESU BABA MU MOABU, ABANENSU NABO BABA MU MOABU. NDEBWELELAMO KU MWESU.
[Ruti:] NOMBA OLIPA, BA NAOMI NABO LUPWA LWESU. E LYO LESA WABO, YEHOVA, WA LUSE KABILI WA CIKUUKU. BALESA BA KU MOABU TABAKWATA ULUSE, BANKALWE.
[Icikope 8]
[Naomi:] MONA! OLIPA ALEBWELELAMO KU BANTU BAKWE NA BALESA BAKWE. UFWILE UKUBWELELAMO NANKWE.
[Icikope 9]
[Ruti:] AWE . . . NSHILEFWAYA UKUMUSHA.
[Icikope 10]
[Ruti:] UKO MULEYA NA INE E KO NDEYA.
[Icikope 11]
[Ruti:] ABANTU BENU E BAKABA ABANTU BANDI.
[Icikope 12]
[Ruti:] NA LESA WENU E UKABA LESA WANDI.
[Icikope 13]
[Ukushimika:] ILYO BAILE KU ISRAELE, RUTI AILE MU KUTOLELESHA IMITWE YA BARLE MWI BALA LYA KWA BOASI IYA KUTI ALYE NA NAOMI.
[Icikope 14]
[Boasi:] INGA ULYA UMUKASHANA?
[Uwaleangalila abaleseepa:] AFUMINE KU MOABU NA BA NAOMI. ALEBOMBESHA UKUTULA ULUCELO.
[Icikope 15]
[Boasi:] YEHOVA NAKUPAALE RUTI. ABANTU BONSE MU MUSUMBA BALISHIBA UKUTI ULI MWANAKASHI UMUSUMA NGA NSHI.
[Icikope 16]
[Ukushimika:] BOASI ALYUPILE RUTI, KABILI BALIKWETE UMWANA UMWAUME UO BAINIKE ATI OBEDI. UMWISHIKULU WA KWA OBEDI AISHILEBA IMFUMU YA BENA ISRAELE IYALUMBWIKE SANA. BUSHE NAUMWISHIBA? (BELENGENI RUTI 4:22.)
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI LYASHI?
BUSHE RUTI ALANGILE SHANI NAOMI UKUTEMWA UKUSHIPWA?
APO WINGASANGA ICASUKO: RUTI 1:14, 16, 17; 2:11, 12.
BUSHE YEHOVA ALANGILE SHANI RUTI NA NAOMI UKUTEMWA UKUSHIPWA?
APO WINGASANGA ICASUKO: RUTI 4:13-15.
KUTI WALANGA SHANI ABANOBE UKUTEMWA UKUSHIPWA?
APO WINGASANGA ICASUKO: AMAPINDA 17:17; 18:24.
ICIPANDWA 16
“Twalaya Bonse”
“Naima ne Nyina mu Israele”
Abena Israele baleba sana no mwenso kabili baletutuma nga baumfwa ishina lya kuti Sisera. Imipepele ne mikalile ya bena Kanaani yalibipile sana, pantu balepeela abana babo amalambo kabili balecita no bulalelale pe tempele. Bushe ifintu fyali shani ku bena Israele ilyo baletungululwa no mukalamba wa bashilika e lyo na bashilika banankwe abena Kanaani? Ulwimbo Debora ashikile lulanga ukuti abena Israele tabaleendaenda kabili abekala mushi abengi balilekele ukwikala mu mushi. (Abapingushi 5:6, 7) Kuti twaelenganya ifyo abantu baleba no mwenso nga bali mu mpanga na mu mpili, ifyo baletiina ukulima nelyo ukwikala mu cifulo icishacingililwa bwino, ifyo baletiina ukupita mu misebo pa mulandu wa kutila kuti babasansa, babapoka abana, nelyo balaala na banakashi pa maka.
[Futunoti]
Ulwimbo Debora ashikile lulanga ukuti Sisera nga aya ku nkondo alesenda sana ifintu, ukubikako fye na banakashi, kabili limo limo umushilika onse alesenda umwanakashi umo nelyo ukucilapo. (Abapingushi 5:30) Ishiwi babomfya pali ici icikomo ilya kuti “umukashana” lyalola mu kuti “ifumo.” Ili ishiwi babomfya lilanga fye kuti ico batemenwe ukusenda abanakashi, ni co balefwaya ukulalaala nabo. Cimoneka kwati ukulaala na banakashi pa maka kwaliseekele sana.
w86 6/1 ibu. 31 amapara. 6-8
Amepusho Ukufuma ku Babelenga
◼ Ni bakapingula banga, pamo nga Samsone na Gideone, abo Lesa asalile mu Israele?
Yehova asalile abaume 12 ukuti babe bakapingula ba luko lwa bena Israele. Atendeke ukusala bakapingula ilyo papitileko inshita ukutula apo Yoshua afwilile ukufika lintu Samwele aishileba kasesema.
Ilyo Mose na Yoshua baali aba mweo, abaume bamo abakalamba aba mu luko lwa bena Israele baali ni bakapingula pantu balibasalile ukuti balepingula imilandu. (Ukufuma 18:21, 22; Yoshua 8:33; 23:2) Nomba ilyo Yoshua afwile, abena Israele balilekele ukupepa Yehova, kabili ici calengele aba mu fyalo fimbi batendeka ukubasansa no kubacusha. Pa Abapingushi 2:16 palanda ukuti: “E ico Yehova alebasalila bakapingula, kabili balebapususha ku balebapoka ifintu.” Umuntu Yehova abalilepo ukusala ukuti abe kapingula, nelyo “uwa kubapususha,” ni Oteniele. (Abapingushi 3:9) Lyena akonkeshepo ukusala Ehudi, Shamigari, Baraki, Gideone, Tola, Yairi, Yefta, Ibsani, Elone, Abdone na Samsone.
Lyena ukulunda pali aba 12, Baibo ilanda ukuti Yehova alisalile Debora, Eli na Samwele ukuti balepingula imilandu ya bena Israele. (Abapingushi 4:4; 1 Samwele 4:16-18; 7:15, 16) Na lyo line, Baibo ilanda ukuti Debora aali ni kasesema umwanakashi uwa-afwile Kapingula Baraki ukupususha abena Israele ku balebacusha. Eli na o aali fye ni shimapepo mukalamba, taali pa bo Lesa aletuma pa kuti ‘apusushe’ abantu bakwe. (Nehemia 9:27) Kanshi nangu ca kuti Debora na Eli inshita shimo balebombako umulimo wa kupingula, tababapendela pa baume 12 abo Yehova asalile ukuti babe bakapingula. Baibo pa Imilimo 13:20 ilanda ukuti “alebapeela bakapingula, ukufika fye na kuli kasesema Samwele.” Kanshi inshita ya bakapingula yapwile ilyo Samwele aishileba kasesema, kabili e calenga Samwele na bana bakwe nabo bebapendela pali bakapingula abo Yehova asalile.—1 Samwele 8:1.
“Naima ne Nyina mu Israele”
Abantu batwalilile fye ukuba no mwenso pa myaka 20 mpaka fye ilyo Yehova amwene ukuti abantu bakwe abali bacintomfwa balilapiile nelyo ukufikila ilyo Debora na Baraki balandile mu lwimbo abati, “Nasuka ine, ne Debora, naima, nasuka naima ne nyina mu Israele.” Nangu ca kuti Debora alyupilwe kuli Lapidote, tatwaishiba nga ca kuti alikwete abana, kanshi kuti twatila amashiwi ya muli ulu lwimbo yali yamampalanya. Yehova alipeele Debora umulimo wa kucingilila abena Israele nga filya nyina acingilila abana. Yehova aebele Debora ukweba Umupingushi Baraki, uwali ne citetekelo, ukuti akalwe na Sisera.—Abapingushi 4:3, 6, 7; 5:7.
Ifyo Twingafwaisha Ukwishiba mwi Buuku lya Abapingushi
5:20—Ni mu nshila nshi intanda ukufuma ku muulu shalwilile Baraki? Baibolo tailanda nga ici casanshishemo ukwafwa kwa bamalaika, imfula ya mabwe ya cine cine iyo abaume ba mano aba kwa Sisera balemonwa nga mashamo, nelyo ukusobela kwa bakapendula wa ntanda ukwa kwa Sisera ukwafililwe ukubomba. Ukwabula no kutwishika, Lesa aliponenemo no kubafwa.
Ifyo Ukuitemenwa Ukubombela Yehova Kulenga Acindikwa!
“Cindikeni Yehova, . . . pa mulandu wa kuitemenwa kwa bantu abene.”—ABAPI. 5:2.
“BUSHE umuntu mulimo nshi akwata kuli Lesa, bushe uwacenjela kuti aba uwa mulimo kuli ena? Bushe Uwa Maka Yonse alasekelela mu kuti uli uwalungama, atemwa bushe alasekelamo nga wawamya imibele yobe?” (Yobo 22:1-3) Bushe mwalitala amutontonkanyapo pa masuko kuli aya mepusho? Ilyo Elifasi umwina Temani aipwishe Yobo aya amepusho, aishibe ukuti icasuko kuli aya mepusho ni awe. Umunankwe wa kwa Elifasi, Bildadi umwina Shuhi alandile ukuti abantunse te kuti babe abalungama kuli Lesa.—Belengeni Yobo 25:4.
2 Aba bakasansamusha ba bufi balandile ukuti Lesa atumona kwati tuli fipelebesha, imititi nelyo imyambo, kanshi nangu tubombeshe shani Yehova tabika amano ku fyo tuibikilishako ukumubombela. (Yobo 4:19; 25:6) Pa kubala nalimo kuti twamona kwati Elifasi na Bildadi bali abaicefya. (Yobo 22:29) Na kuba umuntu nga ali pa muulu wa lupili ulutali sana nelyo nga ali mu ndeke e lyo alolesha pe windo, te kuti amone ifyo abantu balecita ukuti fyalicindama. Apo Yehova e kala ku muulu ukwalepa nga nshi, bushe amona ifyo tubomba umulimo wa Bufumu ukuti tafyacindama? Yehova alikalipiile Elifasi, Bildadi, na Sofari pa kulanda ifya bufi, lelo alitemenwe Yobo kabili amwitile ati “umubomfi wandi.” (Yobo 42:7, 8) Kanshi umuntu ‘alikwata umulimo kuli Lesa.’
“CINSHI UMUPEELA?”
3 Yehova talungike Elihu ilyo aipwishe Yobo ati, “Nga cine cine walilungama, cinshi [upeela Lesa], atemwa cinshi apokelela mu minwe yobe?” (Yobo 35:7) Bushe Elihu aloseshe mu kuti ifyo tubombela Lesa tafyacindama? Awe. Aloseshe mu kuti Yehova alikwata fyonse, nangu tumupepe nangu tatumupepele, tabulisha nangu cimo. Takuli ifyo twingacita ifingalenga abelako umukankaala nelyo akwatilako amaka. Lelo ifwe ni Lesa e walenga ukuti tucenjeleko muli fimo, tukwateko ne mibele iisuma, kabili alamona ifyo tufibomfya.
4 Yehova amona ifisuma ifyo tucitila ababomfi bakwe ukuti e o tulecitila. Pa Amapinda 19:17 patila: “Uulepeela umupiina ninshi aleashimisha Yehova, e ukamubwesesha pa luse lwakwe.” Bushe aya mashiwi yalola mu kuti Yehova alamona ifisuma fyonse ifyo tucitila abapiina? Bushe kuti twatila Kabumba wa muulu ne sonde amona ukuti aliba ne nkongole ku bantu abacitila abapiina ifisuma no kuti abwesha ishi nkongole ilyo abapaala? Ee, na kuba ifi fine e fyo no Mwana wa kwa Lesa alandile.—Belengeni Luka 14:13, 14.
5 Yehova aebele kasesema Esaya ukuba inkombe yakwe, icilangilila ukuti alafwaya abantu ababa ne cishinka balefikilishako ubufwayo bwakwe. (Esa. 6:8-10) Esaya aliitemenwe ukuba inkombe ya kwa Lesa. Na muno nshiku mwine abantu abengi nga nshi baba fye nga Esaya uwatile, “E po ndi! Ntumeni” kabili balabombako imilimo iyakosa mu mulimo wa kwa Yehova. Na lyo line umo kuti ayipusha ati: ‘Bushe umulimo momba walicindama kuli Yehova? Bushe Yehova te kuti afikilishe ubufwayo bwakwe nangu nshibombeshe mu mulimo wakwe? Natumone ifyo ifyacitike mu nshiku sha kwa Debora na Baraki fyalatwafwa ukwasuka aya mepusho.
BALITIININE SANA LELO LESA ALIBAKOSESHE
6 Yabini imfumu ya bena Kanaani ‘alicushishe nga nshi’ abena Israele pa myaka 20. Abekashi ba mu mishi baletiina no kwenda. Abena Israele tabakwete ifyanso fya kulwilako nelyo ifya kubacingilila, lelo abalwani babo bena balikwete amaceleta ya nkondo 900 ayakwete ifyela ifyatwa.—Abapi. 4:1-3, 13; 5:6-8.
7 Na lyo line Yehova aebele Baraki ukupitila muli Debora kasesema umwanakashi ati: “Kabiye no kusalanganya abashilika pa lupili lwa Tabore, kabili usende abaume 10,000 aba kuya na iwe, ubafumye mu bana ba kwa Naftali na mu bana ba kwa Sebuluni. Kabili nkakuletela Sisera umukalamba wa bashilika ba kwa Yabini na maceleta yakwe na bali nankwe pa mumana wa Kishone, kabili nkamupeela mu minwe yobe.”—Abapi. 4:4-7.
8 Abantu abengi balyumfwile ili lyashi. Abaipeeleshe balilongene pa Lupili lwa Tabore. Bwangu bwangu Baraki acitile ifyo Yehova amwebele. (Belengeni Abapingushi 4:14-16.) Ilyo balelwa inkondo mu Taanaki, ukwabula no kwenekela imfula iikalamba yalitendeke ukuloka ica kuti umushili wali fye amatipa yeka yeka. Baraki apepeke abashilika ba kwa Sisera mpaka fye na ku Haroshete apali amakilomita 24. Sisera asukile asha iceleta lyakwe afulumukila na ku Saananimu. Aile kwi tenti lya kwa Yaele uwali umukashi wa kwa Heberi umwina Keni, kabili Yaele alimupokelele. Apo Sisera alinakile, tapakokwele alileele. Ilyo aleele, Yaele alimwipeye. (Abapi. 4:17-21) Awe e fyo abena Israele bacimfishe abalwani babo!
ICALENGELE BAMBI BEIPEELESHA
9 Tulingile ukusambilila icipandwa 4 na 5 ice buuku lya Abapingushi pa muku umo, pantu muli cila cipandwa mwaliba ifyebo fimo ifishaba mu cipandwa cimbi. Ku ca kumwenako, pa Abapingushi 5:20, 21 patila: “Ukufuma ku muulu intanda shalilwile, ukufuma umo shipita shalwishishe Sisera. Umumana wa Kishone walibasendele.” Bushe aya mashiwi yalola mu kuti bamalaika baleyafwa abena Israele nelyo kwali amabwe ayalepona ku muulu? Baibolo tayalandapo. Lelo Yehova e walengele kube imfula iikalamba pali ilya ncende pa nshita ilya ine abena Israele balelwa pa kuti amaceleta 900 aya nkondo yafilwe ukwenda. Pa miku itatu ilembo lya Abapingushi 4:14, 15, lyalilanda ukuti Yehova e wacimfishe. Kanshi abena Israele 10,000 abaipeeleshe ukulwa inkondo tabali na kulanda ukuti ni ku maka yabo bacimfiishe.
10 Ica kupapusha ca kuti mu lwimbo Debora na Baraki baimbile ulwa kulumbanya Yehova pa fyo alengele bacimfya inkondo, mwali na mashiwi ya kuti: “‘Tiipeni Merose,’ e fyasosele malaika wa kwa Yehova, ‘Tiipeni pe abekashi bakwe, pantu tabayafwile Yehova, ukwafwilisha Yehova pamo na ba maka.’”—Abapi. 5:23.
11 Bushe Merose uo batiipile ali ni cinshi? Bushe wali musumba uo abaleikalamo bakeene ukuipeelesha ukuya mu kulwa inkondo ilyo Baraki alefwaya aba kuya ku bulwi? Nga ca kuti uyu musumba wali mu nshila iyo Sisera apitilemo ilyo alebutuka, nalimo abekala musumba balikwete ishuko lya kumwikata, lelo tabamwikete. Bushe ilyo Yehova alefwaya aba kuyalwa inkondo tabaumfwile? Na kuba abantu 10,000 abafumine muli ici citungu balilongene pa kuti baye ku nkondo. Elengenyeni abaleikala mu musumba wa Merose baletamba uko Sisera alebutuka ukupita mu musumba ninshi ali fye eka. Ili lyali lishuko ku bekala musumba ilya kufikilishako ubufwayo bwa kwa Yehova, kabili Yehova nga ali bapaalile. Lelo tapali nangu cimo ico bacitile. Abaleikala mu Merose tabali nga Yaele uwali uwashipa.—Abapi. 5:24-27.
12 Pa Abapingushi 5:9, 10 paliba ubupusano na bumbi pa baile na Baraki ku kulwa inkondo na bakeene. Debora na Baraki balitashishe “abakalamba ba bashilika aba mu Israele, abaitemenwe abene pa bantu.” Aba balipuseneko na ‘baleendela pa mpunda ishikota ishakashikila’ abali ne cilumba e lyo na ‘baleikala pa nsalu shacindama,’ abatemenwe ukwikala imikalile ya busambashi! Tabali nga ‘baleenda mu musebo’ abalefwaya ukulaikala ubwanalale pantu bena baliitemenwe ukuya na Baraki ku nkondo pa lupili lwa Tabore na mu mumana wa Kishoni! Bonse abalefwaya ukulaikala ubwanalale babebele ati “tontonkanyenipo!” Balingile ukutontonkanya pa fyo bafililwe ukufikilishako ubufwayo bwa kwa Yehova. Na muno nshiku mwine e fyo na bafilwa ukubombesha mu mulimo wa kwa Lesa balingile ukucita.
13 Bonse abaipeeleshe ukulwa inkondo baliimwenene abene ifyo Yehova acitile pa kulenga abantu beshibe ukuti e walinga ukuteka. E ico balelanda pa fyo bamwene ilyo ‘baleshimika imilimo yalungama iya kwa Yehova.’ (Abapi. 5:11) Ilembo lya Abapingushi 5:15-17 lyalanda pa bali mu mukowa wa kwa Rubene, uwa kwa Dani no wa kwa Ashere ukuti babikile fye amano ku fyuma bakwete pamo nga impaanga, amato, ne fyabu, tababikile amano ku mulimo uo Yehova alefwaya ukuti ubombwe. Lelo abali mu mukowa wa kwa Sebuluni na mu wa kwa Naftali ‘tabaletiina ukufwa’ pa kwafwa Debora na Baraki. (Abapi. 5:18) Kuti twasambililako fimo ku fyo aba abantu balemona umulimo wa kuitemenwa.
“CINDIKENI YEHOVA”
14 Muno nshiku Yehova tatweba ukuya mu kulwa inkondo, lelo tulingile ukuba abashipa kabili abacincila ilyo tulebila imbila nsuma. Pali ino inshita bakabomba bakuitemenwa balefwaikwa sana mu cilonganino ca kwa Yehova. Aba bwananyina abengi nga nshi baleipeelesha ukubomba imilimo iyalekanalekana mu mulimo wa nshita yonse, bamo ni bapainiya, bambi babombela pa Bethel, bambi babomba umulimo wa kukuula Amayanda ya Bufumu, kabili abengi balabombako umulimo wa kuitemenwa pa kulongana kwa muputule no kwa citungu. Tontonkanyeni na pa milimo baeluda ababa mu Makomiti ya Kumfwaninamo ne Fipatala e lyo na bapekanya ukulongana kwa citungu babomba. Mulecetekela ukuti Yehova alatasha sana pa fyo muipeelesha ukubomba, kabili takalabe imilimo mubomba.—Heb. 6:10.
15 Bonse fye tulingile ukuyipusha aya mepusho: ‘Bushe ndomfwa bwino ukulekela bambi ebo balebomba imilimo iingi? Bushe nabika amano ku kufwaya ukukwata ifintu ifingi ica kuti ndafilwa ukuipeelesha ukubomba umulimo wa kwa Lesa? Bushe nalikwata icitetekelo kabili nalishipa ica kuti ndabomfya ifyo nakwata ku kubomba umulimo uo Yehova atupeela nga filya Baraki, Debora, Yaele, na baume 10,000 bacitile? Nga ndetontonkanya ukukuukila ku musumba umbi nelyo ku calo cimbi pa kuti nkalekwata indalama ishingi, bushe nalitontonkanyapo pa fyo cikakuma ulupwa lwandi e lyo ne cilonganino?’
16 Yehova alitucindika pa kutusuminisha ukulatungilila imitekele yakwe. Ukutula na pa kutendeka Satana Kaseebanya afwaya abantu baletungilila imitekele yakwe, nga muletungilila imitekele ya kwa Yehova ninshi mwakaana Satana. Nga muli ne citetekelo kabili muli aba cishinka mukalaitemenwa ukubombela Yehova kabili ukucita ifi kukalenga akalesekelela. (Amapi. 23:15, 16) Nga muletungilila Yehova, akalaasuka Satana uumuseebanya. (Amapi. 27:11) Kanshi nga muleumfwila Yehova ninshi mulemupeela ifyacindama kabili ici cilalenga alesekelela.
17 Nomba line mwi sonde lyonse mukaba fye abantu abatemwa imitekele ya kwa Yehova. Tulafwaisha ukumona ilyo ifi fikacitika! Tumfwa nga filya Debora na Baraki baumfwile ilyo baimbile abati: “Abalwani benu bonse balobe, mwe Yehova, kabili abamutemwa babe nga filya akasuba kabalika mu maka ya kako.” (Abapi. 5:31) Yehova akacita ifi ilyo akonaula cino calo cabipa ica kwa Satana! Ilyo inkondo ya Armagedone ikatendeka, Yehova takafwaye abantu ukuti baipeeleshe pa kuti bonaule abalwani. Pali ilya nshita ‘tukeminina shilili no kumona ifyo Yehova akatupususha.’ (2 Imila. 20:17) Lelo pali ino nshita twalikwata ishuko lya kutungilila imitekele ya kwa Yehova.
18 “Cindikeni Yehova, . . . pa mulandu wa kuitemenwa kwa bantu abene.” Ifi e fyo Debora na Baraki batendeke ulwimbo lwa kucimfya ulo baimbiile Uwapulamo. (Abapi. 5:1, 2) Na muno nshiku mwine, shi bonse abanonkelemo mu mulimo mubomba pa mulandu wa kuipeelesha kwenu ‘balecindika Yehova!’
Ku Citetekelo, Baraki Atapile Umulalo wa Maka
ELENGANYENI ukuti namulolenkana no mulalo wa bashilika abankalwe. Nabakwata ne fyanso ifyakwatisha amaka, kabili nabaipekanya ukusansa. E lyo imwe na banenu muli nga bashacingililwa pa ntanshi yabo.
Ica musango yu e cacitikile Baraki, Debora, na bena Israele bambi 10,000 mu nshita ya bapingushi ba mu Israele. Abalwani babo bali bena Kanaani abaletungululwa na mushika wa fita Sisera. Pa fyanso bakwete pali na maceleta, ayali ne mipeto ukwali ifyela fyatwa. Ici cacitikile ku Lupili lwa Tabore na mu mupokapoka wa mukuku wa Kishone. Ifyacitike kulya filangilila ukuti Baraki aali mwaume wa citetekelo ico tulingile ukupashanya. Tontonkanyeni ifyatungulwile kuli uku kukansana.
Abena Israele Balilila Kuli Yehova
Ibuuku lya Abapingushi lilanda pa fyo abena Israele libili libili balefutatila ukupepa kwasanguluka ne fyabipa ifyalekonkapo nga bacite co. Ilingi, nga balilila kuli Lesa mu kufumaluka ukuti ababelele inkumbu, aleimya uwa kubapususha, abalubula, lyene balemupondokela na kabili. Ukulingana na fintu balecita lyonse, “abana ba kwa Israele babwekeshepo ukucito bubi mu menso ya kwa Yehova, ilyo Ehudi [umupingushi wabapuswishe ilyo abena Moabu babatitikishe] afwile.” Na kuba, “basalile imilungu ipya.” Cinshi cafuminemo? “Yehova abapoosele mu minwe ya kwa Yabini imfumu ya Kanaani, uwatekele mu Hasore: na mushika wa mulalo wakwe ali ni Sisera . . . Awe abana ba kwa Israele balilile kuli Yehova; pantu [Sisera] ali na maceleta imyanda pabula [900] aya cela, na o afyenenkeshe abana ba kwa Israele ku mucikilisha imyaka amakumi yabili [20].”—Abapingushi 4:1-3; 5:8.
Pa lwa mikalile ya mu Israele, Amalembo yatila: “[Mu nshiku shilya] bacinkwente balibumine, bamwendanshila baile mu nshila umwashokashoka. Imishi ya cansale yali ni mbulwa bantu.” (Abapingushi 5:6, 7) Abantu baletiina ifita fyale-ensha amaceleta. Uwasoma umo atile: “Abantu mu Israele bali no mwenso, bonse mu bwikashi bali abapelelwa kabili amaka yalipwile ku mwenso.” E co nga fintu balecita lyonse nga bafuupulwa, abena Israele balilile kuli Yehova ukuti abafwe.
Yehova Asonta Intungulushi
Mwali amafya mu Israele yonse pa mulandu wa kucululushiwa na bena Kanaani. Lesa abomfeshe kasesema mwanakashi Debora ukubilisha ubupingushi na mafundisho yakwe. E co Yehova amupeele shuko lya kuba nyina wa mampalanya mu Israele.—Abapingushi 4:4; 5:7.
Debora atumine aba kuyaita Baraki no kumweba ati: “Bushe Yehova, Lesa wa kwa Israele, taebele, ati, ‘Kabiye, upite no kutwala pamo na iwe mu lupili lwa Tabore abaume amakana ikumi [10,000] aba mu bana ba kwa Naftali na bana ba kwa Sebuluni? Na ine nkabakula bese kuli iwe ku mumana wa mukuku wa Kishone, Sisera mushika wa mulalo wa kwa Yabini, na maceleta yakwe, na cinkupiti wakwe, no kubapeela mu minwe yobe.’” (Abapingushi 4:6, 7) Ilyo asosele ati ‘bushe Yehova takwebele?’ Debora alikaaninine ati takwete amaka pali Baraki. Ali fye nge nshila iyo amafunde ya bulesa yapitilemo. Bushe Baraki ayankwileko shani?
Baraki atile: “Nga twaya nobe, kuti naya; lelo nga tatwile nobe, nshaye.” (Abapingushi 4:8) Mulandu nshi Baraki ashimunukile ukupokelela umulimo Lesa amupeele? Bushe aali ni camwenso? Bushe tatetekele amalayo yakwa Lesa? Iyo. Baraki takeene umulimo, kabili tafililwe ukumfwila Yehova. Lelo, kulya kwasuka kwalangilile ukuti aleyumfwa ati teti abombe eka ifyo Lesa amwebele. Ukubapo kwa mwiminishi wa kwa Lesa kwali no kulenga Lesa ukubatungulula no kulenga wene na bantu bakwe ukuicetekela. Kanshi filya Baraki alefwaya ukuya na Debora, te kutila bunake, lelo cali cilangililo ca citetekelo cakosa.
Cintu Baraki acitile kuti calinganishiwa ku cintu Mose, Gideone, na Yeremia bacitile. Aba baume na bo tabaicetekele ukuti kuti bafikilisha umulimo Lesa abapeele. Lelo, tabamwenwe ukuti bali ne citetekelo cinono. (Ukufuma 3:11–4:17; 33:12-17; Abapingushi 6:11-22, 36-40; Yeremia 1:4-10) Cinshi cingasoswa pa mibele ya kwa Debora? Taeseshe ukuba intungulushi. Lelo, atwalilile ukuba umubomfi wa kwa Yehova uwafuuka. Asosele kuli Baraki ati: “Ukuya tuleya nobe.” (Abapingushi 4:9) Ali-itemenwe ukufuma pa ng’anda—apo acingililwe—no kuya na Baraki mu bulwi bwali no kutendeka. Debora na o wine alangishe icitetekelo no kushipa.
Mu Citetekelo Bakonka Baraki
Icifulo ifita fya bena Israele bali no kulwilapo cali lupili lwaishibikwa sana ulwa Tabore. Cali cifulo cisuma. Caleimininako icifulo ca kukumaninapo ica mikowa yapalamineko—uwa kwa Naftali no wa kwa Sebuluni. E co nga fintu Lesa abebele, abaume ba bulwi aba kuitemenwa 10,000—na Debora—bakonkele Baraki pa muulu wa lupili.
Bonse balya abaile na Baraki balekabila ukuba ne citetekelo. Yehova alaile Baraki ukuti ali no kucimfya abena Kanaani, lelo fyanso nshi abena Israele bakwete? Pa Abapingushi 5:8 patila: “Inkwela tayamoneke, nangu lifumo, mu ba makana amakumi yane [40,000] muli Israele.” E co abena Israele tabakwete ifyanso fya maka. Na lyo line, amafumo ne nkwela tafingalinganishiwa ku maceleta ayali ne mipeto ukwali ifyela fyatwa. Ilyo aumfwile ati Baraki nanina Ulupili lwa Tabore, alonganike amaceleta yakwe yonse na bashilika bonse abali nankwe ukuya ku mupokapoka wa mukuku wa Kishone. (Abapingushi 4:12, 13) Ico Sisera ashaishibe ca kuti ali no kulwa na Lesa Wa maka yonse.
Baraki Atapa Umulalo wa kwa Sisera
Ilyo inshita ya kulwa yafikile, Debora atile kuli Baraki: “Ima; pantu ubwa lelo e bo Yehova alepeela Sisera mu minwe yobe: bushe Yehova tafumine alekutangilila?” Baraki na baume bakwe bali no kutentemuka ukufuma pa lupili lwa Tabore no kuya mu mupokapoka, lelo mulya amaceleta ya kwa Sisera yali no konaula abena Israele. Amuba pa fita fya kwa Baraki, nga mwayumfwile shani? Bushe mu kuitemenwa nga mwalyumfwilile, pa kwibukisha ukuti ni Yehova alemutungulula? Baraki na bantu bakwe 10,000 balyumfwilile. “Na o Yehova afulungenye Sisera na maceleta no mulalo wakwe onse, ku kanwa ka lupanga ku cinso ca kwa Baraki.”—Abapingushi 4:14, 15.
Apo Yehova alemwafwa, Baraki atapile umulalo wa kwa Sisera. Icalembwa tacilondolola fyonse ifyacitike mu bulwi. Lelo, ulwimbo lwa kucimfya ulwa kwa Baraki na Debora lutila ‘imyulu na makumbi yapongolwele amenshi.’ Ukwabula no kutwishika, imfula ya citalawe yalengele amaceleta ya kwa Sisera ukufilwa ukwenda umulandu wa matipa, no kulenga Baraki ukubalofya. E co amaceleta ya bena Kanaani yabele icisendo icikalamba. Kumfwa ku lwa fitumbi fya baume ba kwa Sisera, ulwimbo lutila: “Umumana wa mukuku wa Kishone [walibakukulwile].”—Abapingushi 5:4, 21.
Bushe ici calembwa kuti cacetekelwa? Umupokapoka wa mukuku Kishone mulonga uunono. Pa numa ya mfula ikalamba nelyo imiloke, utumilonga twa musango yu ilingi line tulapoosa no kusanguka imimana ikalamba iya mukuku. Mu nshita ya Nkondo ya Calo iya Kubalilapo, ilyo imfula yalokele fye amaminiti 15 kuli ilya ine ncende cashimikwe fyo yabikile mu busanso imyendele ya fita fya pali bakabalwe. Ifyalembwa fya bulwi ubwa kwa Napoleon na bena Turk pa Lupili lwa Tabore pa April 16, mu 1799, filanda ati “abengi [abena Turk] balinwenene ilyo baleesha ukufulumuka no kwabuka ilungu lyabunshiwe no mumana wa Kishone.”
Kalemba wa lyashi lya kale umuYuda Flavius Josephus atunga ukuti ilyo imilalo ya kwa Sisera na Baraki yali mupepi no kukumana, “ku muulu kwafumine inkuuka iikalamba, ne imfula ya citalawe iikalamba yalilokele, kabili umwela wapuupiile imfula pa menso ya bena Kanaani, kabili calengele babe na kafiifi pa menso, ica kuti imifwi ne fisukushilo fyabo tafyabombele icili conse.”
Pa Abapingushi 5:20 patila: “Ukufuma mu muulu intanda shalwile, mu mpito sha shiko shalwile na Sisera.” Ni shani fintu intanda shalwile na Sisera? Bamo batontonkanya ukuti aya mashiwi yalosha ku kwafwa kwa bulesa. Bambi batila yalosha ku kwafwa ukwa bamalaika, ku mfula ya mabwe ya cine cine ayalepya, nelyo ku kusobela kwa bakapendula wa ntanda aba kwa Sisera ukwafililwe ukubomba. Apo Baibolo tailondolola ifyo intanda shalwile muli ubu bulwi, aya mashiwi kuti yalangilila ukucilima kwa bulesa ku kupususha umulalo wa bena Israele. Te mulandu ne fyo cali, abena Israele bashukiile ilya mibele. “Baraki asupile pa numa ya maceleta . . . kabili umulalo onse wa kwa Sisera wawilile ku kanwa ka lupanga; takwasheleko nangu umo.” (Abapingushi 4:16) Cinshi cacitike kuli mushika wa fita Sisera?
Umwaume wa Lucu Afwila “mu Minwe ya Mwanakashi”
Baibolo itila: “Lelo Sisera [afumine ku bulwi] afulumukile pa nshi kwi hema lya kwa Yaele muka Hebere umwina Keni; pantu pali umutende pa kati ka kwa Yabini imfumu ya Hasore ne ng’anda ya kwa Hebere umwina Keni.” Yaele aitile Sisera wafunshika ukwingila mwi hema lyakwe, no kumupeela umukaka, kabili alimufimbile, ica kuti aponene mu tulo. Lyene Yaele “abuulile ulubambo lwe hema, ne nondo mu minwe,” ifintu ifyo uwikala mu mahema abomfya lyonse. “Aile na kuli wene alebendela, no kupampamino lubambo mu nsensematwi yakwe, na lo lwapuliile pa nshi—apo wene alaalishe utulo, no kupomponteka; na o alifwile.”—Abapingushi 4:17-21.
Yaele nomba aishile ku kukumanya Baraki no kutila kuli wene: “Endeni, ndemulango muntu uo mulesokota.” Icalembwa citwalilila ukuti: “Na o aingile ku mwabo; kabili, moneni, Sisera nawa nafwa, no lubambo mu nsensematwi yakwe.” Fintu ici cifwile cakoseshe icitetekelo ca kwa Baraki! Mu kubangilila kasesema mwanakashi Debora alimwebele ati: “Takwakabe kobe ukutakisha kwa pa lwendo ulo uleyamo; pantu mu minwe ya mwanakashi e mo Yehova akapoosela Sisera.”—Abapingushi 4:9, 22.
Bushe ico Yaele acitile kuti camonwa ngo kufutika? Yehova tacimwene muli iyo nshila. Ulwimbo lwa kucimfya ulwa kwa Baraki na Debora lutila: “Abe uwapaalwa mu banakashi aba mu mahema!” Lulya lwimbo lulatwaafwa ukuba ne mimwene yalinga pa mfwa ya kwa Sisera. Calembwa aciti banyina balepembelela ukubwela kwakwe ukufuma ku bulwi. Baipusha ukuti: “Nga cinshi amaceleta yakwe yakokwelo kwisa?” “[Abanakashi] bakwe aba mano” baesha ukumukoselesha pa kusosa ukuti limbi aleakanya ifyo batapile mu bulwi—ifya kufwala fisuma na bakashana. Abanakashi baipusha abati: “Bushe tabasangile, bushe tabalaakanye ca kutapa? Umukashana, abakashana babili, ku mwaume onse; ica kutapa ca shakasulwa kuli Sisera . . . ishaengeleshiwa, icakasulwa icaengeleshiwa kubili kubili, ica kufwala mu mikoshi ya batapa.”—Abapingushi 5:24, 28-30.
Ifyo Twingasambililako
Icalembwa ca kwa Baraki caba ne sambilisho lyacindama kuli ifwe. Amafya no kufulunganishiwa fikakuma uuli onse uushisanshamo Yehova mu bumi bwakwe. Ukulubuka ku kutitikishiwa kwapusanapusana eko kwaba kuli bonse abalapila no kwalukila kuli Lesa no kutetekela muli wene. Kabili bushe na ifwe tatufwile ukuba ne cumfwila kuli wene? Nangu ni lintu ifyo Lesa afwaya fyamoneka ukupusana ku fyo abantu batontonkanya, kuti twacetekela ukuti ifipope fyakwe fyabelako ku kutunonsha pe na pe. (Esaya 48:17, 18) Citetekelo ne cumfwila kuli Yehova e calengele Baraki ‘atape imilalo ya bambi bambi.’—AbaHebere 11:32-34.
Insondwelelo ya kufika pa mutima iya lwimbo lwa kwa Debora na Baraki itila: “E fyo balobe bonse abalwani benu, mwe Yehova! Lelo abamutemwa babe ngo kufuma kwa kasuba mu maka ya kako!” (Abapingushi 5:31) Ifyo aya mashiwi yakaba aya cine ilyo Yehova akonaula icalo ca kwa Satana icibifi!
ICIPANDWA 17
“Umwanakashi Uwapaalwa Ukucila Abanakashi Bonse”
w19.09 amabu. 8-9 amapara. 3-6
Tulafwaisha Ukuti Armagedone Ikese!
3 Belengeni Ukusokolola 16:14, 16. Ishiwi lya kuti Armagedone balilumbula fye umuku umo mu Baibolo. Ili shiwi lyafuma kwi shiwi lya ciHebere ilipilibula ukuti “Ulupili lwa Megido.” (Ukus. 16:16) Megido wali musumba mu Israele. (Yosh. 17:11) Lelo pano isonde tapaba icifulo ico beta ukuti Armagedone. Armagedone fintu fikacitika ilyo “ishamfumu sha ba pano isonde shonse” bakashilonganika pa kuti shilwe na Yehova. (Uks 16:14) Lelo muli cino cipande ishiwi lya kuti “Armagedone” tulelibomfya na pa kulanda pa nkondo iikabako ilyo ishamfumu sha pano isonde bakashilonganika. Twaishiba shani ukuti Armagedone cifulo ca mampalanya fye? Ica kubalilapo, takwaba ulupili pano calo ulo beta ukuti Megido. Ica bubili, icifulo ca Megido cinono sana ica kutila te kuti cikumane “ishamfumu sha ba pano isonde shonse” na bashilika bashiko ne fyanso. Ica butatu, nga fintu twalasambilila muli cino cipande, inkondo ya Armagedone ikatendeka ilyo “ishamfumu” sha pano isonde shikasansa abantu ba kwa Lesa, abaikala mu ncende ishalekanalekana pano isonde.
4 Mulandu nshi Yehova ayampanishisha inkondo iikalamba iya kulekeleshako na Megido? Ni co Megido no Mupokapoka wa Yesreele uwali mupepi e mo abantu balelwila sana inkondo. Inshita shimo, Yehova aleafwa abantu bakwe pa kuti bacimfye ubulwi. Ku ca kumwenako, Lesa alengele Umupingushi Baraki acimfye abashilika abena Kanaani abo Sisera aletungulula. Abacimfiishe “mu lulamba lwa menshi ya mu Megido.” Baraki na Debora kasesema mwanakashi balitootele Yehova pa fyo alengele bacimfye ubulwi. Bamwimbiile abati: “Ukufuma ku muulu intanda . . . shalwishishe Sisera. Umumana wa Kishone walibasendele.”—Abapi. 5:19-21
5 Baraki na Debora basondwelele ulwimbo na mashiwi ya kuti: “E fyo abalwani benu bonse balobe, mwe Yehova, kabili abamutemwa babe nga filya akasuba kabalika mu maka ya kako.” (Abapi. 5:31) Na lintu kukaba inkondo ya Armagedone, abalwani ba kwa Lesa bakaloba, lelo abatemwa Lesa bakapusuka. Nomba paliba ubupusano pali ishi inkondo shibili. Ilyo kukaba inkondo ya Armagedone, abantu ba kwa Lesa tabakalweko, kabili tabakakwate ne fyanso! “Amaka [yabo] yakaba mu mutende na mu kutetekela” Yehova na bashilika bakwe aba ku muulu.—Esa. 30:15; Ukus. 19:11-15.
6 Finshi Lesa akacita pa kuti akacimfye abalwani bakwe mu nkondo ya Armagedone? Kuti acita ifyalekanalekana. Ku ca kumwenako, kuti abacimfisha ku finkukuma, ku mfula ya mabwe, na ku nkuba. (Yobo 38:22, 23; Esek. 38:19-22) Na kabili kuti alenga abalwani balaipayana abene beka. (2 Imila. 20:17, 22, 23) Kabili kuti atuma bamalaika bakwe ku kwipaya abacita ifyabipa. (Esa. 37:36) Nampo nga akacita ifi twalandapo nelyo akacita ifintu fimbi, ukucimfya kwena akacimfya. Abalwani bakwe bonse bakaloba. Lelo abalungama bakapusuka.—Amapi. 3:25, 26.
it “Heberi” Na. 2
Heberi
2. Aali mwina Keni, umulume wa kwa Yaele (umwanakashi uwaipeye Sisera umukalamba wa bashilika ba kwa Yabini) kabili atuntwike muli Hobabu, “shifyala wa kwa Mose.” Heberi alipaatukene na bena Keni banankwe kabili aleumfwana na Yabini imfumu ya Hasore.—Abapi. 4:11, 17, 21; 5:24.
w08 10/15 amabu. 14-15 amapara. 12-15
Icasuko ca kwa Yehova kwi Pepo Lyafumine ku Mutima
12 Moneni ifyo uwaimbile ili lumbo acetekele sana ukuti Yehova ali no kufulunganya amapange ya nko shapatile abena Israele. Alanda pa fyo abena Israele bacimfishe abalwani babo mu nkondo shibili ishabelele mupepi no musumba wa ku kale uwa Megido, uwali mu mpanga yabatama na yo iyaleitwa ati Megido. Mu lusuba, umumana wa Kishone nga wakama, umo wapita muli ilya ncende yabatama, mulamoneka. Imfula nga yaloka, amenshi ya muli ulya mumana yalesula ilya ncende yabatama yonse. Napamo e calenga ulya mumana uleitwa ati “amenshi ya mu Megido.”—Abapi. 4:13; 5:19.
13 Nga twaenda bakilomita 15 ukufuma mu Megido, ukwabuka incende yabatama, e paba akapili ka More. Mu nshiku sha Mupingushi Gideone, abena Midiani, abena Amaleke, na bena Kabanga balilongene pali aka kapili ku kulwa na Israele. (Abapi. 7:1, 12) Abashilika ba kwa Gideone abashafulile na kufula, ku kulekelesha baishileshala fye 300. Lelo apo Yehova alebaafwa, balicimfishe abalwani babo abengi nga nshi. Cali shani? Balikonkele ifyo Lesa abebele. E ico bashingulwike inkambi ya balwani babo ubushiku ninshi nabekata imitondo umo bafishile ifyenge. Ilyo Gideone apeele icishibilo, abaume bakwe batobele imitondo no kusokolola ifyenge apo pene fye. Pali ilya ine nshita, balishishe amapenga no kupunda abati: “Ulupanga lwa kwa Yehova no lwa kwa Gideone!” Abalwani balifulungana, batendeka no kwipayana abene; abapuswike balifulumwike no kwabuka Umumana wa Yordani. Pali iyi nshita, abena Israele na bambi balishile no kuilunda ku balekunkunika abalwani babo. Abalwani abo abena Israele baipeye bali 120,000.—Abapi. 7:19-25; 8:10.
14 Nga twafuma ku Megido twafika pa kapili ka More e lyo twaenda amakilomita 6 ukwabuka incende yabatama, e paba Ulupili lwa Tabore. Pali ulu lupili, e po Umupingushi Baraki alongenye abashilika abena Israele 10,000 ukuti bayelwa na bashilika ba kwa Yabini, imfumu ya bena Kanaani iya ku Hasore. Aba bashilika baletungululwa na Sisera umukalamba wa bashilika ba kwa Yabini. Abashilika ba bena Kanaani bakwete amaceleta 900 ayakwete ifyela fyatwa ku mawilo. Ilyo abashilika ba bena Israele abashakwete ne fyanso fya maka balongene pa Lupili lwa Tabore, abashilika ba kwa Sisera baile mu ncende yabatama. Lyena, “Yehova afulungenye Sisera na maceleta yakwe yonse na bashilika bonse.” Cilemoneka kwati imfula yaishile mu kupumikisha yalengele amaceleta ukutika pantu Umumana wa Kishone walipoosele. Na bena Israele baipeye abashilika bonse aba kwa Sisera.—Abapi. 4:13-16; 5:19-21.
15 Uwaimbile ili lumbo alombele Yehova ukucita cimo cine na ku balwani baletiinya abena Israele mu nshiku shakwe. Apepele ukuti: “Citeni kuli bena ifyo mwacitile kuli Midiani, na kuli Sisera, na kuli Yabini pa mumana wa Kishone. Balofiwe pa En-dore; basangwike umufundo wa mushili.” (Amalu. 83:9, 10) E mulandu wine inkondo ya kwa Lesa iya kulekelesha iya kulwisha icalo ca kwa Satana itilwa ukuti Armagedone (icalola mu kuti “Ulupili lwa Megido”). Ili shina litwibukishako inkondo sha lulumbi ishalebela mupepi na Megido. Ukucimfya kwa kwa Yehova muli shilya nkondo sha kale, kulenga twacetekela ukuti na pa nkondo ya Armagedone, akacimfya.—Ukus. 16:13-16.
“Naima ne Nyina mu Israele”
Ilyo papitile inshita, Baraki aile mu kufwaya Sisera umulwani wakwe. Ilyo Yaele amulangile icitumbi ca kwa Sisera ninshi nabamupoopa ulupoopo mu nsensematwi, alishibe ukuti ifyo Debora asobeele ukuti umwanakashi e wali no kwipaya umushilika wa maka sana Sisera, fyalicitike. Abantu abalengulula balalanda ifintu ifingi ifyabipa pali Yaele, lelo Baraki na Debora balishibe icalengele Yaele epaye Sisera. Mu lwimbo ulo Baraki na Debora bashikile, balilumbenye Yaele pa fyo ashipile pa kwipaya Sisera. Batile ali pa ‘banakashi abapaalwa.’ (Abapingushi 4:22; 5:24) Debora taumfwile ububi pa fyo Yaele bamulumbenye ilyo aipeye Sisera, lelo alitemenwe ukuti ifyo Yehova asobele fyalicitike.
Finshi Twingasambilila ku Banakashi Abalembwa mu Baibolo?
Icasuko ca mu Baibolo
Mu Baibolo mwaliba amalyashi ayengi ayalanda pa banakashi abo twingasambililako amasambililo ayacindama. (Abena Roma 15:4; 2 Timote 3:16, 17) Muli cino cipande twalalandako fye panono pa banakashi bamo abo Baibolo yalandapo. Abengi balicitile ifyo na ifwe tulingile ukulacita. E lyo bambi balecita ifyo tushilingile ukucita.—1 Abena Korinti 10:11; AbaHebere 6:12.
Abigaili
Bushe Abigaili ali nani? Ali mukashi wa kwa Nabali uwali umukankaala, lelo uushali ne cikuuku. Lelo Abigaili ena ali uwacenjela kabili uwaicefya. Ali uwayemba kabili ali ne mibele iyalesekesha Lesa.—1 Samwele 25:3.
Finshi acitile? Abigaili alibomfeshe amano no kwiluka pa kuti apusushe ulupwa lwakwe. Ena no mulume wakwe Nabali Baleikala mu ncende umo Davidi, uwali no kuba imfumu ya Israele, abutukiile ilyo balefwaya ukumwipaya. Ilyo Davidi na baume ali nabo bali kuli iyi incende, balicingilile impaanga sha kwa Nabali ku fipondo. Lelo ilyo Davidi atumine abaume bakwe ukuyalomba ifya kulya kuli Nabali, Nabali alikeene kabili alibomfeshe amashiwi ya musaalula. Ici calengele Davidi akalipe nga nshi! Kanshi ena na baume ali nabo balimine ukuti baye bepaye Nabali na baume bonse aba mu ng’anda yakwe.—1 Samwele 25:10-12, 22.
Ilyo Abigaili aumfwile ifyo umulume wakwe acitile, alyangufyenye ukucitapo cimo. Alipeele ababomfi bakwe ifya kulya ukuti batwalile Davidi na baume ali nabo, kabili alikonkele no kuyalomba Davidi ukuti abelele umwina mwakwe uluse. (1 Samwele 25:14-19, 24-31) Ilyo Davidi amwene ifya bupe ifyo Abigaili aletele, ifyo ali uwaicefya, e lyo aumfwa na mashiwi ayasuma ayo amwebele, alilwike ukuti ni Lesa e wabomfeshe Abigaili pa kuti amukaanye ukwipaya Nabali na ba mu ng’anda yakwe. (1 Samwele 25:32, 33) Ilyo papitile fye inshita inono, Nabali alifwile, kabili Davidi alyupile Abigaili.—1 Samwele 25:37-41.
Finshi twingasambilila kuli Abigaili? Nangu ca kuti Abigaili ali uwayemba kabili ali mukankaala, talemona ukuti alicindeme sana ukucila abantu bambi. Ali-itemenwe ukulomba ubwelelo pa fintu ifyo ashacitile pa kuti alenge kube umutende. Alipwishishe ubwafya ubukalamba cikuuku cikuuku kabili mu mucenjelo. Ali uwashipa kabili alilangile ukuti wa mano.
▸ Nga mulefwaya ukwishiba na fimbi pali Abigaili, moneni icipande citila “Ali Uwacenjela.”
Debora
Bushe Debora ali nani? Ali ni kasesema mwanakashi uo Yehova Lesa wa bena Israele abomfeshe pa kweba abantu bakwe ifyo alefwaya bacite. Lesa alemubomfya na ku kupingula imilandu iyo abena Israele balekwata.—Abapingushi 4:4, 5.
Finshi acitile? Kasesema mwanakashi Debora ali uwashipa kabili aletungilila bakapepa ba kwa Lesa. Lesa amwebele ukweba Baraki ukuti atungulule abashilika abena Israele no kuyalwa na bena Kanaani abalebacusha. (Abapingushi 4:6, 7) Ilyo Baraki aebele Debora ukuti aye nankwe ku bulwi, Debora tatiinine lelo alisumine ukuya nankwe.—Abapingushi 4:8, 9.
Ilyo Lesa ayafwile abena Israele ukucimfya, Debora alishikileko ulwimbo ulo ena na Baraki baimbile ulwalelanda pa fyo Lesa abafwile. Muli lulya lwimbo alilandile pa fyo Yaele umwanakashi na umbi uwali uwashipa acitile pa kuti bacimfye abena Kanaani.—Abapingushi icipandwa 5.
Finshi twingasambilila kuli Debora? Debora ali-ipeeleshe kabili ali uwashipa. Alekoselesha abantu ukulacita ifyo Lesa amona ukuti fyalilungama. Kabili alebatasha nga bacita ifyo Lesa afwaya.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Debora, moneni icipande citila “Naima ne Nyina mu Israele.”
Delila
Bushe Delila ali nani? Ali mwanakashi uo kapingula wa mu Israele Samsone atemenwe.—Abapingushi 16:4, 5.
Finshi acitile? Alipokele indalama ku ntungulushi sha baPelishiti pa kuti afutuke Samsone, uo Lesa alebomfya pa kupususha abena Israele ku baPelishiti. AbaPelishiti balifililwe ukumucimfya pantu ali na maka ya cipesha amano ayo Lesa amupeele. (Abapingushi 13:5) E ico intungulushi sha baPelishiti shaebele Delila ukuti ashafweko.
AbaPelishiti balipeele Delila amafisakanwa pa kuti afwailishe uko Samsone alefumya amaka. Delila alipokele aya amafisakanwa. Kabili pa numa ya kwipusha Samsone imiku iingi uko alefumya amaka, Samsone alisukile amweba. (Abapingushi 16:15-17) Lyena Delila alyebele abaPelishiti uko Samsone alefumya amaka, kabili Samsone balimwikete no kumupoosa mu cifungo.—Abapingushi 16:18-21.
Finshi twingasambilila kuli Delila? Tatufwile ukucita ifyo Delila acitile. Apo alitemenwe sana indalama, alifuutwike umubomfi wa kwa Yehova Lesa kabili tali uwa cishinka kuli ena.
Estere
Bushe Estere ali nani? Ali mwanakashi umuYuda uo Imfumu Ahasuerusi iya ku Persia yasalile ukuti abe namfumu.
Finshi acitile? Namfumu Estere alibomfeshe amaka akwete ku kucingilila abantu bakwe ukuti bebepaya. Alyumfwile ukuti kwalifumine icipoope icalandile ubushiku ubo bali no kwipaya abaYuda bonse abaleikala mu fitungu fyonse ifyo imfumu ya Persia yaleteka. Uwalengele ukuti imfumu ipange ici cipoope ni Hamani, uwali cilolo mukalamba. (Estere 3:13-15; 4:1, 5) Estere balimwafwile ku mufyala wakwe umukalamba Mordekai, kabili alibikile ubumi bwakwe mu kapoosa mweo pa kuti alondolwele umulume wakwe, Imfumu Ahasuerusi ifyo Hamani alepanga ukucita. (Estere 4:10-16; 7:1-10) Lyena Ahasuerusi alisuminishe Estere na Mordekai ukupanga icipoope na cimbi icasuminishe abaYuda ukuipokolola. AbaYuda balicimfishe abalwani babo.—Estere 8:5-11; 9:16, 17.
Finshi twingasambilila kuli Estere? Tufwile ukulapashanya Namfumu Estere pantu ali uwashipa, uwaicefya kabili uwafuuka. (Amalumbo 31:24; Abena Filipi 2:3) Nangu ca kuti ali uwayemba kabili ali ni namfumu, alyebele abantu bambi ukuti bamupandeko amano no kumwafwa. Ilyo alelanda no mulume wakwe, alibomfeshe umucenjelo kabili ali no mucinshi, lelo ali uwashipa. Kabili na pa nshita balefwaya ukwipaya abaYuda, alishipile no kuisokolola ukuti ali muYuda.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Estere, moneni icipande citila “Alilandiileko Abantu ba kwa Lesa” ne citila “Alishipile, Alicenjele Kabili Ali-ipeeleshe.”
Efa
Bushe Efa ali nani? Ali e mwanakashi wa kubalilapo kabili e mwanakashi uo Baibolo yabalilapo ukulumbula.
Finshi acitile? Efa takonkele ifunde ilyo Lesa abapeele ilyali ilya-anguka. Efa ali uwapwililika nga filya umulume wakwe Adamu ali, kabili alikwete ne nsambu sha kuisalila ifya kucita. Apangilwe mu musango wa kutila kuti aba ne mibele iyo Lesa akwata pamo nga ukutemwa na mano. (Ukutendeka 1:27) Efa alishibe ukutila Lesa alyebele Adamu ukuti nga balya ku muti umo uo abakeenye ukulyako, bali no kufwa. Na lyo line, balimubepele kuli Satana kabili alisumine ubufi bwa kuti tali no kufwa nga alyako. Na kuba Satana alimubepele ukutila kuti alaikala bwino sana nga akaana ukukonka ifyo Lesa abebele. E ico alilile icisabo ca muti uo abakeenye kabili alilengele no mulume wakwe ukulyako.—Ukutendeka 3:1-6; 1 Timote 2:14.
Finshi twingasambilila kuli Efa? Tatulingile ukupashanya Efa uwatwalilile ukutontonkanya pa fyabipa. Alitobele ifunde lya kwa Lesa ilyali ilya-anguka kabili alefwaisha ukukwata ifyo ashalingile ukukwata.—Ukutendeka 3:6; 1 Yohane 2:16.
Hana
Bushe Hana ali nani? Ali mukashi wa kwa Elkana kabili e wafyele Samwele, uwaishileba kasesema uwaishibikwe sana mu Israele.—1 Samwele 1:1, 2, 4-7.
Finshi acitile? Ilyo Hana ashalekwata abana, alipepele kuli Lesa ukuti amusansamushe. Umulume wa kwa Hana akwete abakashi babili. Umukashi wakwe umbi, Penina, alekwata abana, lelo Hana talekwata abana pa nshita iitali ukufuma apo aupilwe. Penina alecusha Hana, lelo Hana alepepa kuli Lesa ukuti amusansamushe. Alilapile umulapo kuli Lesa ukuti nga amupeela umwana umwaume, ali no kumupeela kuli ena ukuti alebombela pa cikuulwa ca mushilo ico abena Israele balebomfya ku kupepa. Ici icikuulwa balecipangila ne tenti ilyo balesenda nga baya ku ncende imbi.—1 Samwele 1:11.
Lesa alyaswike ipepo lya kwa Hana, kabili Hana alifyele umwana uo ainike ati Samwele. Hana alifikilishe ifyo alaile kabili alitwele Samwele ku cikuulwa ca mushilo ninshi ali fye umunono. (1 Samwele 1:27, 28) Cila mwaka Hana alepangila Samwele icakufwala icabula amaboko no kumutwalila. Mu kupita kwa nshita, Lesa alipaala Hana ica kuti alikwete abana na bambi 5. Abaume batatu na banakashi babili.—1 Samwele 2:18-21.
Finshi twingasambilila kuli Hana? Amapepo ayo Hana alepepa ukufuma pa nshi ya mutima e yamwafwile ukushipikisha amesho. Ipepo apepele ilyalembwa pali 1 Samwele 2:1-10 lilalanga ifyo acetekele sana Lesa.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Hana, moneni icipande citila “Alipepele Kuli Lesa no Kumweba Fyonse Ifyali mu Mutima Wakwe.”
▸ Nga mulefwaya ukwishiba ico Lesa asuminishishe abantu bakwe aba ku kale ukuupa impali, moneni icipande citila “Bushe Lesa Alisuminisha Ukuupa Impali?”
Yaele
Bushe Yaele ali nani? Ali mukashi wa kwa Heberi, uushali mwina Israele. Yaele alishipile pa kuti atungilile abantu ba kwa Lesa.
Finshi acitile? Yaele alicitile ifyalangile ukuti wa mano ilyo Sisera umukalamba wa bashilika abena Kanaani aishile kwi tenti lyakwe. Sisera balimucimfishe mu bulwi ku bena Israele, kabili alefwaya icifulo uko engabelama no kutuushako. Yaele aebele Sisera ukuti abelame no kutuushako mwi tenti lyakwe. Ilyo Sisera aleele utulo, Yaele alimwipeye.—Abapingushi 4:17-21.
Ifyo Yaele acitile fyafikilishe ubusesemo ubo Debora aseseme ubutila: “Ni mu minwe ya mwanakashi e mo Yehova akapeela Sisera.” (Abapingushi 4:9) Filya Yaele acitile fyalilengele bamulumbanye ukuti ali ‘uwapaalwa nga nshi pa banakashi.’—Abapingushi 5:24.
Finshi twingasambilila kuli Yaele? Yaele ali uwashipa kabili uwa mano. Ilyashi lya kwa Yaele lilanga ukuti Yehova kuti alenga ifintu fimo ukucitika pa kuti ubusesemo bufikilishiwe.
Yesebele
Bushe Yesebele ali nani? Ali mukashi wa Mfumu Ahabu iya bena Israele. Yesebele tali mwina Israele kabili talepepa Yehova. Lelo alepepa lesa wa bena Kanaani, Baali.
Finshi acitile? Namfumu Yesebele talelangulukilako, tali no luse, kabili ali umunkalwe. Aletungilila ukupepa Baali no bulalelale ubo abantu balecita pa kupepa Baali. Na kabili, ale-esha ukukaanya bonse abalepepa Lesa wa cine, Yehova.—1 Ishamfumu 18:4, 13; 19:1-3.
Pa kuti Yesebele akwate ifyo alefwaya, alebepa ubufi no kwipaya abantu. (1 Ishamfumu 21:8-16) Nga fintu Lesa asobele, Yesebele afwile imfwa iibi kabili tashikilwe.—1 Ishamfumu 21:23; 2 Ishamfumu 9:10, 32-37.
Finshi twingasambilila kuli Yesebele? Tatufwile ukupashanya Yesebele. Ali ne mibele yabipa kabili alecita icili conse pa kuti fye ifyo alefwaya ficitike. Ici calenga aishibikwa ukuti mwanakashi uushali ne nsoni sha kucita ifyabipa, ali ne mibele yabipa, talecindika amaka abaletungulula bakwete kabili talesakamana nangu ca kuti ifyo acitile nafibipa.
Leya
Bushe Leya ali nani? Ali mukashi wa kubalilapo uwa cikolwe Yakobo. Nkashi nankwe umwaice, Rakele, e wali umukashi walenga bubili uwa kwa Yakobo.—Ukutendeka 29:20-29.
Finshi acitile? Leya alikwete abana abaume 6 kuli Yakobo. (Ruti 4:11) Yakobo talefwaya ukuupa Leya, lelo alefwaya ukuupa Rakele. Na lyo line, wishi wa aba abakashana babili, Labani, mu bucenjeshi aufishe Leya kuli Yakobo, mu cifulo ca kuufya Rakele. Ilyo Yakobo amwene ukuti Labani aufya Leya kuli ena mu bucenjeshi, alimwebele ukuti te fyo baumfwene. Labani alandile ukuti ukulingana no lutambi lwabo te kuti bofye umwana mwanakashi umwaice ilyo umukalamba wakwe ashilaupwa. Ilyo papitile umulungu umo, Yakobo alyupile Rakele.—Ukutendeka 29:20-28.
Yakobo atemenwe sana Rakele ukucila Leya. (Ukutendeka 29:30) Ici calengele Leya afimbile Rakele no kulafwaisha ukuti na o bamutemwe sana kuli Yakobo. Lesa alishibe ifyo Leya aleumfwa kabili alimupaalile ilyo amulengele ukufyala abana 7. Abaume 6 no mwanakashi umo.—Ukutendeka 29:31.
Finshi twingasambilila kuli Leya? Leya alicetekele Lesa kabili alepepa kuli ena. Nangu ca kuti ali na mafya, alemona ifyo Lesa alemwafwa. (Ukutendeka 29:32-35; 30:20) Ilyashi lya kwa Leya lilalanga ico ukuupa impali kwabipila. Nangu ca kuti pa nshita imo Lesa alisuminishe ukuupa impali. Na lyo line, afwaya umwaume ukuupa fye umwanakashi umo, no mwanakashi ukuupwa fye ku mwaume umo.—Mateo 19:4-6.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Leya, moneni icipande citila “Abana ba Nkashi Abali no Bulanda Nga Nshi Lelo ‘Abakuulile Ing’anda ya kwa Israele.’”
▸ Nga mulefwaya ukwishiba ico Lesa pa nshita imo asuminishishe abantu bakwe ukuupa impali, moneni icipande citila “Bushe Lesa Alisuminisha Ukuupa Impali?”
Marita
Bushe Marita ali nani? Ali ni nkashi ya kwa Lasaro na Maria, kabili bonse batatu baleikala mupepi no musumba wa Yerusalemu mu mushi baleita ukuti Betani.
Finshi acitile? Marita ali cibusa sana uwa kwa Yesu, ‘uwatemenwe Marita na nkashi nankwe na Lasaro.’ (Yohane 11:5) Marita ali alepokelela bwino abeni. Inshita imo ilyo Yesu abatandaliile, Maria asalilepo ukukutika kuli Yesu, lelo Marita ena alebomba imilimo ya pa ng’anda. Marita ali-ilishenye kuli Yesu ukuti Maria talemwafwako ukubomba imilimo. Yesu cikuuku cikuuku alilungike Marita.—Luka 10:38-42.
Ilyo Lasaro alwele, Marita na nkashi nankwe balilaishe amashiwi kuli Yesu, pantu balicetekele ukutila kuti aposha ndume yabo. (Yohane 11:3, 21) Lelo Lasaro alifwile. Amashiwi Marita alandile ilyo alelanshanya na Yesu yalilangile ukuti alicetekele ifyo Baibolo yalaya ukuti kukaba ukubuuka, kabili taletwishika ukutila Yesu alikwete amaka ya kubuusha ndume yakwe.—Yohane 11:20-27.
Finshi twingasambilila kuli Marita? Marita ale-esha na maka ukupokelela bwino abeni. Ali-itemenwe ukukonka ifyo bamufundile. Taumfwile insoni ukulanda ifyo aleumfwa e lyo ne fyo acetekele.
▸ Nga mulefwaya ukwishiba na fimbi pali Marita, moneni icipande citila “Nasumina.”
Maria (nyina wa kwa Yesu)
Bushe Maria ali nani? Ali mukashana umuYuda, kabili ali ni nacisungu ilyo aimite mu cipesha amano no kufyala Yesu umwana wa kwa Lesa.
Finshi acitile? Maria ali-icefeshe no kucita ukufwaya kwa kwa Lesa. Alikobekelwe kuli Yosefe ilyo malaika amoneke kuli ena no kumweba ukuti ali no kwimita no kufyala Mesia uo abantu balelolela pa nshita iitali. (Luka 1:26-33) Alisumine ukucita ifyo malaika amwebele. Ilyo Yesu afyelwe, Maria na Yosefe balikwete abana abaume 4 na banakashi nalimo ukucila pali babili. Kanshi Maria tatwalilile ukuba nacisungu. (Mateo 13:55, 56) Ilyo Yesu ali pano isonde na lintu Maria aishileba mu cilonganino ca Bena Kristu ica kubalilapo, Maria talefwaya ukuti abantu balemulumbanya kabili tabalemucindikisha, nangu ca kuti alikwete ishuko lya kufyala Yesu.
Finshi twingasambilila kuli Maria? Maria ali mwanakashi uwa citetekelo kabili alisumine umulimo uwali uwacindama nga nshi. Alishibe sana Amalembo. Cimoneka kwati Maria alyambwile Amalembo nalimo 20 ilyo alandile amashiwi yaba pali Luka 1:46-55.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Maria, moneni icipande citila “Ifyo Twingasambililako Kuli Maria.”
Maria (nkashi ya kwa Marita na Lasaro)
Bushe Maria ali nani? Maria na o ali ni cibusa sana uwa kwa Yesu, nga filya fine ndume yakwe Lasaro na nkashi nankwe Marita bali.
Finshi acitile? Pa miku iingi Maria alilangile ukuti aletasha sana pali Yesu Umwana wa kwa Lesa. Alilangile ukuti alicetekele ukutila Yesu abapo, ndume yabo Lasaro nga tafwile pantu nga alimuposeshe, kabili Maria epo ali ilyo Yesu abuushishe Lasaro. Marita nkashi nankwe alimulengulwile ilyo asalilepo ukukutika kuli Yesu, ukucila ukumwafwako ukubomba imilimo ya pa ng’anda. Lelo Yesu alitashishe Maria pa fyo abikile sana amano ku fya kwa Lesa ukucila ifintu fimbi.—Luka 10:38-42.
Pa nshita imbi, Maria alilangile sana icileela kuli Yesu ilyo aitulwile “amafuta ayanunkila kabili aya mutengo nga nshi” pa mutwe wa kwa Yesu na ku makasa yakwe. (Mateo 26:6, 7) Abantu bambi abalipo ilyo Maria alecita ifi bamwebele ukuti aleonaula amafuta ya mutengo. Lelo Yesu alilandiileko Maria ilyo abebele ati: “Konse uko bakalabila iyi mbila nsuma [ya Bufumu bwa kwa Lesa] ku ba pano calo bonse, ifyo uyu mwanakashi acitile na fyo bakalafilandapo ku kumwibukisha.”—Mateo 24:14; 26:8-13.
Finshi twingasambilila kuli Maria? Maria ali sana ne citetekelo. Alibikile sana amano ku fya kwa Lesa ukucila ifintu fimbi ifishacindeme sana. Kabili ali-icefeshe no kucindika Yesu, nangu ca kuti alipooselepo indalama ishingi.
Maria Umwina Magadala
Bushe Maria umwina Magadala ali nani? Ali musambi wa kwa Yesu uwa cishinka.
Finshi acitile? Maria umwina Magadala ali pa banakashi abengi abale-enda na Yesu na basambi bakwe. Alebomfya indalama shakwe pa kwafwilisha Yesu na batumwa bakwe mu fyo balekabila. (Luka 8:1-3) Alekonka Yesu ukufika na lintu apwishishe umulimo wa kubila imbila nsuma. Kabili na lintu baleipaya Yesu, ali mupepi nankwe. Maria alikwete ishuko lya kuba pa babalilepo ukumona Yesu ilyo abuushiwe.—Yohane 20:11-18.
Finshi twingasambilila kuli Maria? Maria umwina Magadala alebomfya ifyo akwete ku kutungilila Yesu ilyo alebomba umulimo wa kubila imbila nsuma, kabili alitwalilile ukuba umusambi wakwe.
Miriamu
Bushe Miriamu ali nani? Ali ni nkashi ya kwa Mose na Aarone. E mwanakashi wa kubalilapo uo Baibolo ita ukuti kasesema mwanakashi.
Finshi acitile? Apo ali ni kasesema mwanakashi, alebombako umulimo wa kweba abantu ifyebo ukufuma kuli Lesa. Alikwete icifulo icikalamba mu Israele, kabili alimbileko ulwimbo lwa kucimfya pamo na baume ilyo Lesa aipeye abashilika abena Egupti pali Bemba wa Kashika.—Ukufuma 15:1, 20, 21.
Ilyo papitile inshita, Miriamu na Aarone batendeke ukulanda ifibi pali Mose. Icalengele bacite ifi ni co bali ne cilumba no mufimbila. Lesa “alekutika,” kabili alikalipile Miriamu na Aarone. (Impendwa 12:1-9) Lyena Lesa alwalike Miriamu ifibashi. Icalengele acite ifi ni co nalimo Miriamu e watendeke ukulanda ifyabipa pali Mose. Nomba ilyo Mose amupaapaatileko kuli Lesa, Lesa alimuposeshe. Pa numa ya kwikala eka ku nse ya nkambi pa nshiku 7, Miriamu balimusuminishe ukubwelela mu nkambi ya bena Israele.—Impendwa 12:10-15.
Ifyaba mu Baibolo filanga ukuti Miriamu alyumfwile ilyo bamulungike. Ilyo papitile imyaka iingi, Lesa alilandile pa mulimo waibela uo Miriamu akwete ilyo aibukisheko abena Israele ukuti: “Natumine na Mose, Aarone, na Miriamu ku cinso cenu.”—Mika 6:4.
Finshi twingasambilila kuli Miriamu? Ilyashi lya kwa Miriamu litusambilisha ukuti Lesa alabika amano ku fyo abamupepa balanda ku banabo nelyo ifyo balanda pa banabo. Cimbi ico tusambililako ca kutila pa kuti tusekeshe Lesa, tatufwile ukuba ne cilumba no mufimbila. Pantu iyi imibele kuti yalenga twaonaula ishina ilisuma ilya bantu bambi.
Rakele
Bushe Rakele ali nani? Ali mwana umwanakashi uwa kwa Labani, kabili e mukashi uo Yakobo atemenwe sana.
Finshi acitile? Rakele aupilwe kuli Yakobo no kufyala abana abaume babili, abaishileba pa fikolwe fya mikowa 12 iya bena Israele ba ku kale. Ilyo Rakele alecema impaanga sha kwa wishi e lyo akumene na Yakobo uwaishileba umulume wakwe. (Ukutendeka 29:9, 10) Rakele ali “uwayemba” nga ku mulinganya kuli nkashi nankwe umukalamba, Leya.—Ukutendeka 29:17.
Yakobo alitemenwe Rakele, kabili alisumiine ukubomba imyaka 7 pa kuti amuupe. (Ukutendeka 29:18) Na lyo line, Labani alibomfeshe ubucenjeshi no kuufya Leya kuli Yakobo. Lyena pa numa Labani alisuminishe Yakobo ukuupa Rakele.—Ukutendeka 29:25-27.
Yakobo alitemenwe Rakele na bana bakwe babili ukucila ifyo atemenwe Leya na bana afyele muli ena. (Ukutendeka 37:3; 44:20, 27-29) Ici calengele Rakele na Leya balelwishanya.—Ukutendeka 29:30; 30:1, 15.
Finshi twingasambilila kuli Rakele? Rakele alishipikishe amafya alekwata mu cupo, kabili talekele ukucetekela ukuti Lesa ali no kumfwa amapepo yakwe. (Ukutendeka 30:22-24) Ilyashi lya kwa Rakele litusambilisha ukuti umwaume nga aupa impali, mu cupo cakwe mulaba amafya. Na kabili, ifyacitikiile Rakele filalenga twamona ukuti Lesa wa mano sana filya ukufuma pa kutendeka afwaya ukuti umwaume akwata fye umukashi umo.—Mateo 19:4-6.
▸ Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Rakele, moneni icipande citila “Abana ba Nkashi Abali no Bulanda Nga Nshi Lelo ‘Abakuulile Ing’anda ya kwa Israele.’”
▸ Nga mulefwaya ukwishiba ico Lesa pa nshita imo asuminishishe abantu bakwe ukuupa impali, moneni icipande citila “Bushe Lesa Alisuminisha Ukuupa Impali?”
Rahabu
Bushe Rahabu ali nani? Ali ni cilende uwaleikala mu musumba wa bena Kanaani uwa Yeriko, kabili alitendeke ukupepa Yehova Lesa.
Finshi acitile? Rahabu alifishile abena Israele babili abaishile mu kulengula icalo ca Kanaani. Ico acitile ifi ni co alyumfwile amalyashi pa fyo Lesa wa bena Israele, Yehova, alubwile abantu bakwe mu Egupti, e lyo ne fyo abapuswishe ilyo abena Amore baishile mu kubasansa.
Rahabu alyafwile balya abena Israele abaishile mu kulengula icalo kabili alibapaapeete ukuti bakamupusushe no lupwa lwakwe ilyo abena Israele bali no kwisa mu konaula umusumba wa Yeriko. Balisumine ukuti bakamupususha, lelo balimwebele ifyo alingile ukucita. Bamwebele ukuti talingile ukwebako abantu ukuti baishile mu kulengula icalo, ena no lupwa lwakwe balingile ukuba mu ng’anda yakwe abena Israele nga baisa mu kusansa umusumba, kabili alingile no kukobeka umwando wakashika pe windo pa kuti abena Israele bakeshibe ing’anda yakwe. Rahabu alikonkele fyonse ifyo bamwebele, kabili ena no lupwa lwakwe balipuswike ilyo abena Israele baonawile umusumba wa Yeriko.
Ilyo papitile inshita, Rahabu alyupilwe ku mwina Israele, kabili aishileba icikolwe umwafumine Imfumu Davidi na Yesu Kristu.—Yoshua 2:1-24; 6:25; Mateo 1:5, 6, 16.
Finshi twingasambilila kuli Rahabu? Rahabu aba pa bantu abo Baibolo ilanda ukuti bali sana ne citetekelo. (AbaHebere 11:30, 31; Yakobo 2:25) Ilyashi lyakwe litusambilisha ukuti Lesa alabelela uluse umuntu nga alapila kabili taba na kapaatulula. Tabika amano ku nkulilo ya muntu, lelo alapaala bonse abamucetekela.
▸ Nga mulefwaya ukwishiba na fimbi pali Rahabu, moneni icipande citila “Alungamikilwe ku Milimo Yakwe Iisuma.”
Rebeka
Bushe Rebeka ali nani? Ali mukashi wa kwa Isaki kabili alifyele bampundu, Yakobo na Esau.
Finshi acitile? Rebeka alicitile ukufwaya kwa kwa Lesa, nangu ca kuti tacamwangukiile. Ilyo aletapa amenshi pa cishima, umwaume alimulombele amenshi ya kunwa. Rebeka bwangu bwangu alimupeele amenshi ya kunwa kabili aebele umwaume ukuti alatapa na menshi ya kunwa ingamila shakwe. (Ukutendeka 24:15-20) Ulya mwaume ali mubomfi wa kwa Abrahamu, kabili alyendele intamfu iitali pa kuti afwaile Isaki, umwana mwaume wa kwa Abrahamu, umukashi. (Ukutendeka 24:2-4) Ulya mwaume alipepele na kuli Lesa ukuti amupaale. Ilyo amwene ifyo Rebeka alebombesha ne fyo amupokelele bwino, alilwike ukuti Lesa alyaswike ipepo lyakwe, kabili alimwene ukuti Rebeka e o Lesa asalile ukuba umukashi wa kwa Isaki.—Ukutendeka 24:10-14, 21, 27.
Ilyo Rebeka aishibe ico umubomfi wa kwa Abrahamu aendeele, alisumine ukuya nankwe no kuyaupwa kuli Isaki. (Ukutendeka 24:57-59) Mu kupita kwa nshita, Rebeka alifyele bampundu abaume. Lesa alimulengele ukwishiba ukuti umwana umukalamba, Esau, ali no kulabombela umwaice wakwe Yakobo. (Ukutendeka 25:23) Ilyo Isaki alefwaya ukupaala Esau uwali ibeli, Rebeka alicitile ifyalengele ukuti Isaki apaale Yakobo, pantu alishibe ifyo Lesa alefwaya.—Ukutendeka 27:1-17.
Finshi twingasambilila kuli Rebeka? Rebeka ali uwafuuka, alebombesha, kabili alepokelela bwino abeni. Iyi imibele yalilengele abe umukashi umusuma, umufyashi umusuma, e lyo no kulapepa bwino Lesa wa cine.
Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Rebeka, moneni icipande citila “Ndeya Nankwe.”
Ruti
Bushe Ruti ali nani? Ali mwina Moabu kabili alishile balesa bakwe ne calo aleikalamo pa kuti alepepa Yehova mu calo ca bena Israele.
Finshi acitile? Ruti alilangile ukuti alitemenwe sana nafyala Naomi. Naomi no mulume wakwe e lyo bana babo abaume babili, baile ku calo ca Moabu pa mulandu wa kuti mu Israele mwaliponene icipowe. Ilyo papitile inshita abana babo abaume balyupile abanakashi abena Moabu, Ruti na Olipa. Na lyo line, mu kupita kwa nshita umulume wa kwa Naomi alifwile kabili na bana bakwe abaume na bo balifwile. Ici calengele Naomi, Ruti na Olipa babe bamukamfwilwa.
Naomi asalilepo ukubwelela ku Israele, pantu pali ilya nshita ninshi icilala calipwa muli cilya calo. Ruti na Olipa nabo balefwaya ukuya na Naomi, lelo Naomi abebele ukuti babwelele kuli balupwa lwabo. Olipa alibwelele kuli balupwa lwakwe. (Ruti 1:1-6, 15) Nomba Ruti ena ali uwa cishinka kuli nafyala kabili tamushiile. Alitemenwe sana Naomi kabili alefwaya ukulapepa Lesa wa kwa Naomi, Yehova.—Ruti 1:16, 17; 2:11.
Apo Ruti ali uwa cishinka kuli nafyala kabili alebombesha, abantu aba mwi tauni Naomi aleikala ilya Betelehemu balimwene ukuti ali muntu umusuma. Boasi umukankaala uwakwete ibala, alitemenwe imibele ya kwa Ruti, kabili alimupeele ifya kulya ifyo ena na Naomi bali no kulya. (Ruti 2:5-7, 20) Mu kuya kwa nshita, Ruti alyupilwe kuli Boasi kabili aishileba icikolwe umwafumine Imfumu Davidi na Yesu Kristu.—Mateo 1:5, 6, 16.
Finshi twingasambilila kuli Ruti? Apo Ruti alitemenwe Naomi na Yehova, ali-itemenwe ukusha ing’anda yakwe na balupwa. Alebombesha, ali-ipeeleshe kabili ali uwa cishinka na lintu aleba na mafya.
Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Ruti, moneni icipande citila “Uko Mwakulaya e ko Nakulaya,” ne citila “Umwanakashi Umusuma Nga Nshi.”
Sara
Bushe Sara ali nani? Ali mukashi wa kwa Abrahamu kabili nyina wa kwa Isaki.
Finshi acitile? Sara alishile umusumba wa Uri umo aleikala bwino sana, pantu alicetekele ifyo Lesa alaile umulume wakwe Abrahamu. Lesa abele Abrahamu ukusha umusumba wa Uri no kuya ku calo ca Kaanani. Lesa alimulaile ukuti ali no kumupaala no kumulenga ukuba uluko ulukalamba. (Ukutendeka 12:1-5) Pali ilya nshita nalimo Sara ali ne myaka ukucila pali 60. Ukufuma apo Sara no mulume wakwe bashilile umusumba wa Uri, baleikala mu matenti kabili tabaleikala pa ncende imo, lelo bale-endauka fye.
Nangu ca kuti filya bale-endauka fyali no kulenga Sara e cingililwa, alitungilile Abrahamu ilyo alekonka ifyo Lesa amwebele. (Ukutendeka 12:10, 15) Pa myaka iingi Sara takwetepo umwana, kabili ici calilengele aba sana no bulanda. Lelo Lesa alilaile ukuti akapaala abana ba kwa Abrahamu. (Ukutendeka 12:7; 13:15; 15:18; 16:1, 2, 15) Ilyo papitile inshita, Lesa alilaile ukuti Abrahamu na Sara bali no kukwata umwana. Ifi fine e fyacitike. Sara alifyele umwana nangu ca kuti alicilile pa myaka abanakashi bakwatilapo abana. Ali ne myaka 90, kabili umulume wakwe ali ne myaka 100. (Ukutendeka 17:17; 21:2-5) Bainike umwana wabo ukuti Isaki.
Finshi twingasambilila kuli Sara? Ifyo Sara acitile fitusambilisha ukuti lyonse kuti twacetekela ukutila Lesa alafikilisha ifyo alaya, nangu ca kutila filemoneka kwati te kuti ficitike! (AbaHebere 11:11) Na kabili filya ali umukashi umusuma, fitusambilisha ukuti calicindama ukulacindikana mu cupo.—1 Petro 3:5, 6.
Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pali Sara, moneni icipande citila “Uli Mwanakashi Uwayemba,” ne citila “Lesa Amwitile Ukuti ‘Namfumu.’”
Umukashana Umwina Shulamu
Bushe Umukashana umwina Shulamu ali nani? Ali mukashana uwayemba uwaleikala ku mushi, kabili e o balandapo sana mwi buuku lya mu Baibolo ilya Ulwimbo lwa Nyimbo. Baibolo tayalanda ishina lyakwe.
Finshi acitile? Umukashana umwina Shulamu alitwalilile ukuba uwa cishinka kuli kacema uo atemenwe. (Ulwimbo lwa Nyimbo 2:16) Apo umukashana umwina Shulamu ali uwayemba nga nshi, Imfumu Solomone iyakwete sana ifyuma yalefwaya ukuti aitemwe. (Ulwimbo lwa Nyimbo 7:6) Nangu ca kuti abantu balemukoselesha ukuti opwe kuli Solomone, umukashana umwina Shulamu alikeene. Atemenwe kacema uwali umupiina kabili ali uwa cishinka kuli ena.—Ulwimbo lwa Nyimbo 3:5; 7:10; 8:6.
Finshi twingasambilila ku mukashana umwina Shulamu? Ali uwafuuka, nangu ca kuti ali uwayemba nga nshi kabili abantu balemukumbwa. Talekele ifyo ifibusa fyakwe balemweba nelyo ifyuma ifyo Imfumu Solomone yamulaile fyalenga aleka ukutemwa kacema. Aleilama kabili talecita ifyali no kulenga abembuka.
Muka Lote
Bushe muka Lote ali nani? Baibolo tayalanda ishina lyakwe. Na lyo line, yalitweba ukuti alikwete abana abanakashi babili no kuti ena no lupwa lwakwe baleikala mu musumba wa Sodomu.—Ukutendeka 19:1, 15.
Finshi acitile? Takonkele ifyo Lesa abebele. Lesa alilandile ukuti ali no konaula umusumba wa Sodomu ne misumba imbi iyapalamineko, pantu balecita sana ubulalelale. Apo Lesa alitemenwe Lote uwali umulungami no lupwa lwakwe abaleikala mu Sodomu, alitumine bamalaika babili ukuti bafumye Lote no lupwa lwakwe muli ulya musumba pa kuti bacingililwe.—Ukutendeka 18:20; 19:1, 12, 13.
Bamalaika balyebele Lote no lupwa lwakwe ukuti bafulumuke mu musumba, kabili tabalingile ukulolesha ku numa. Pantu bali no kufwa nga balolesha ku numa. (Ukutendeka 19:17) Muka Lote “aloleshe ku numa, kabili asangwike ilibwe lya mucele.”—Ukutendeka 19:26.
Finshi twingasambilila kuli muka Lote? Ilyashi lyakwe lilalenga twamona ububi bwaba mu kutemwisha ifyuma ica kuti twafilwa no kumfwila Lesa. Yesu alitusokele ukuti tatufwile ukupashanya muka Lote, atile: “Ibukisheni muka Lote.”—Luka 17:32.
Inshita Abanakashi Abalembwa mu Baibolo Baaliko
Efa
Ilyeshi (2370 Ninshi Yesu talaisa pano isonde.)
Sara
Muka Lote
Rebeka
Leya
Rakele
Abena Israele Balubuka Ukufuma mu Egupti (1513 ninshi Yesu talaisa pano isonde.)
Miriamu
Rahabu
Ruti
Debora
Yaele
Delila
Hana
Imfumu ya kubalilapo iya bena Israele (1117 ninshi Yesu talaisa pano isonde.)
Abigaili
Umukashana umwina Shulamu
Yesebele
Estere
Maria (nyina wa kwa Yesu)
Yesu abatishiwa (mu mwaka wa 29.)
Marita
Maria (nkashi ya kwa Marita na Lasaro)
Maria umwina Magadala
Yesu afwa (mu mwaka wa 33.)
ICIPANDWA 18
Ali Uwashipa Kabili Uwacenjela
it “Barle” para. 7
Barle
Na lyo line, barle yali pa fya kulya ifyaseekele sana, kabili e fya kulya ifyo abantu abo balemona ukuti ba panshi balelya sana. Bamo abasambilila ifya mu Baibo balanda ukuti apo barle yaliseekele sana kabili e fya kulya ifyo abantu abo balemona ukuti ba panshi balelya sana, nalimo e calengele bailandepo mu ciloto ico umwina Midiani alootele ica “mukate uwabulungana uwa barle,” kabili e mulandu wine waleimininako abashilika ba kwa Gideone abali abaicefya.—Abapi. 7:13, 14.
it “Intandala” para. 3
Intandala
Ishiwi lya ciGriki ilya kuti shoh·pharʹ lipilibula ukuti intandala iyo balelisha nga balefwaya ukwishibisha abantu pali fimo. Balelisha intandala pa kwishibisha abashilika abena Israele ukuti balongane, kabili inshita shimo ‘balelisha intandala’ pa kwishibisha abena Israele ukuti abalwani balefwaya ukusansa umusumba. Na kabili abashilika nga baya mu kulwa inkondo, balelisha intandala pa kwishibisha abashilika banabo ifyo balingile ukucita. (Abapi. 3:27; 6:34; 2 Sam. 2:28; Yoele 2:1; Sefa. 1:16) Nga ca kuti abalwani baisa mu kusansa umusumba, balelisha intandala pa kusoka abantu. (Nehe. 4:18-20) Apo intandala baleshibomfya fye pa kwishibisha abashilika mu nkondo, kanshi icongo ca ntandala 300 kuti calenga umuntu amona kwati abashilika bali abengi nga nshi. E ico ilyo abena Midiani baumfwile icongo ca ntandala 300 isho Gideone na bashilika bakwe balishishe, “abashilika bonse aba bena Midiani” balyumfwile sana umwenso ica kuti “balifulumwike.”—Abapi. 7:15-22.
w04 10/15 ibu. 16 amapara. 9-10
“Wendauke mu Calo”
9 Ilyashi lya fyo Gideone acimfishe abena Midiani na lyo line lilatusambilisha ifyo cacindama ukwishiba intamfu yali pa kati ka fifulo filelandwapo. Ababelenga Baibolo abengi balishiba ukuti Umupingushi Gideone no mulalo wakwe uwa baume 300 bacimfishe impuka ya bashilika abalwani 135,000 abena Midiani, abena Amaleke, na bambi abacitile nkambi mu mawanga ya Yesreele, mupepi no lupili lwa More. [18] Abaume ba kwa Gideone balishishe intandala, batobawile imitondo, ukwasha ifyenge, no kupunda abati: “Ulupanga lwa kwa Yehova no lwa kwa Gideone!” E fyo na balwani bafulunganishiwe no kutiina, ica kuti batendeke ukwipayana fye abene. (Abapingushi 6:33; 7:1-22) Bushe kwena bacitile fye ifyo fine bacimfya no kucimfya? Mukwai twalilileni ukubelenga ifipandwa 7 na 8 mwi buuku lya Abapingushi. Mwalasango kuti Gideone alitwalilile bulya bulwi. Kwena, ififulo fyalumbulwa muli ili lyashi fyena fingi, kanshi fimo tafisangwa na pali bamapu ba Baibolo pantu tatwaishiba bwino bwino apo fyabelele. Na lyo line, ififulo ifingi fyalishibikwa, kanshi te kuti citwafye ukwishiba umo Gideone apitile lintu atwalilile na bulya bulwi.
10 Gideone akunkunike abashilika bashelepo pali ulya mulalo ukuyafika na ku Bete-shita no kuya ku ntanshi, kabili alolele ku kapinda ka ku kulyo ku Abele-mehola, lwa ku Yordani. (Abapingushi 7:22-25) Ilyashi litila: “Kabili Gideone afikile ku Yordani, alyabwike, wene na bantu imyanda itatu abali nankwe, [nabanaka, NW] bacili balesupila.” Ilyo bayabwike Yordani, abena Israele basupile abalwani ukulola lwa ku kapinda ka ku kulyo ku Sukote na Penuele, mupepi na Yaboke, lyene ukutumbika ukulola ku Yogebea (mupepi na ku musumba wa muno nshiku uwa Amman, mu Yordani). E kutila basupile abalwani no kulwa na bo pali bakilomita 80. Gideone alikete no kwipaya ishamfumu shibili isha bena Midiani; lyene abwelele ku musumba wakwe uwa Ofera, mupepi fye na kulya kwine ubulwi bwatendekele. (Abapingushi 8:4-12, 21-27) Ubulwi bwa kwa Gideone kanshi tabwali bwa kulisha fye ntandala, ukwasha ifyenge, no kupunda, apo pene no kucimfya acimfya. Ico kanshi calenga amashiwi yalanda pa baume ba citetekelo yatufike pa mutima, ayatila: ‘Pantu inshita kuti yancepela nga nati nkonkanyepo ukushimika ulwa kwa Gideone, [na bambi] abalengelwe aba maka ukufuma ku kunaka, bali abakosa mu nkondo.’ (AbaHebere 11:32-34) Abena Kristu na bo bene balanaka lwa ku mubili, lelo bushe tacacindama ukutwalilila ukucita ukufwaya kwa kwa Lesa?—2 Abena Korinti 4:1, 16; Abena Galatia 6:9.
Ilyashi Lyaba mu Baibolo Bushe lya Cine Cine?
CHAIM Herzog, uwali kateka wa calo ca Israele, na Mordechai Gichon, profesa wa fya kushulashula uwalebombela pe sukulu likalamba ilya Tel Aviv University, balembele mu citabo cabo ica Battles of the Bible abati:
“Ubulondoloshi busuma ubwa malyashi ya bulwi yonse ayashimikwa mu Baibolo . . . teti bube bwa kupanga fye. Ku ca kumwenako, ubushininkisho bumo, kulinganya ilyashi lya kwa Gideone, ilyaba mu Abapingushi ifipandwa 6 ukufika ku 8, ku malyashi ya bulwi bwa Trojan, ayalondololwa na Homer mu citabo cakwe ica Iliad. Muli ubu bulwi Gideone alelwisha abena Midiani ne nko shimbi ishaumene akapi na bena. Kuli Homer, calikumanine ukulumbula ululamba ululi lonse no musumba wa malinga uwali mupepi nge ncende ukwabelele ubu bulwi . . . Lelo te fyo caba ku lyashi lya mu Baibolo. Ilyashi ilyalondololwa bwino ilya fyo Gideone na baume bakwe baipekenye ukulwa, ne lyashi lya bulwi, ne fifulo fya cine cine uko ubulwi bwabelele, ukubikapo no bulondoloshi bwa fyacitile Gideone na bo alelwa na bo—pa ncende apalepele bakilomita 60—talisangwa mu citabo icili conse . . . E mulandu wine twasuminina ukuti ilyashi lyaba mu Baibolo ililanda pali ubu bulwi lya cine.”
Nga mwatemwa kuti mwamona ukwabelele ubu bulwi muli mapu pa mabula 18 na 19 aya broshuwa wa ‘Moneni Icalo Cisuma.’ Ilyashi lyatendeke ilyo “abena Midiani na bena Amaleke na bena Kabanga bakunganine pamo; kabili bayabwike Yordani, no kucite nkambi mu mupokapoka wa Yesreele.” Gideone na o aitile imikowa yapaleme na wene ukumwafwa. Ubu bulwi bwatendekele pa cishima ca kwa Harode kabili bwafikile ku mpili sha More na mu kupelako ku mupokapoka wa Yordani. Pa numa ya kukunkunika abalwani ukwabuka umumana wa Yordani, Gideoni alibanashishe.—Abapingushi 6:33–8:12.
Mapu waba muli broshuwa wa ‘Moneni Icalo Cisuma’ alanga ififulo fyalumbulwa sana na fintu ilya mpanga yaba. Mapu umbi (uwaba pe bula 15) alanga impanga ya mikowa ya mu Israele. Aba bamapu babili kuti bamwafwa ukumona ifyo ilyashi lya mu Baibolo lyaba ilya cine.
Caba fye kwati ni filya umuyashi Profesa Yohanan Aharoni alandile ukuti: “Mu fyalo fyalandwapo mu Baibolo, ilyashi lya kale ne mpanga fyalyampana sana ica kuti teti umfwikishe ilyashi nga tawishibe impanga kabili teti wishibe mpanga ukwabulo kumfwikisha ilyashi.”
w00 8/1 amabu. 16-18 amapara. 11-15
“Ku Bafuuka Kwaba Amano”
11 Gideone, umulumendo wa maka uwa mu mukowa wa kwa Manase, aleikala mu nshita lintu mu Israele mwali amafya. Pa myaka 7, abantu ba kwa Lesa bacushiwe ku bena Midiani ba mutitikisha. Lelo, inshita nomba yali naifika iya kwa Yehova ukulubula abantu bakwe. E co, malaika amonekele kuli Gideone no kutila: “Yehova ali na iwe, we mpalume ya bulamba!” Gideone ali uwafuuka, e co tasaminwe pa mulandu wa kuti apokelele ukutasha ashaenekele. Lelo, mu mucinshi aebele malaika ukuti: “Iye, mwe shikulu, nga aba ne fwe Yehova! Nga cinshi ico catuponena conse ici?” Malaika alondolwele bwino ifintu no kweba Gideone ukuti: “[Uli] no kutuula Israele mu minwe ya kwa Midiani.” Gideone ayaswike shani? Mu cifulo ca kufwaisha ukupokelela uyu mulimo nge shuko lya kuilenga alumbuke mu calo, Gideone ayaswike ukuti: “Iye, mwe shikulu, ni ku nshi ningatuulila Israele? Moneni, ulupwa lwandi lwa bubusu muli Manase, na ine ndi wacepesha mu ng’anda ya kwa tata.” Mwandi uyu mulumendo ali uwafuuka!—Abapingushi 6:11-15.
12 Ilyo ashilatuma Gideone ku bulwi, Yehova alimweseshe. Mu nshila nshi? Gideone aebelwe ukonaula icipailo ca kwa Baali ica kwa wishi no kuputula Ashera uwali lubali kuli cene. Uyu mulimo walekabila ukushipa, lelo Gideone alangile ubufuuke no mucetekanya mu fyo aubombele. Mu cifulo ca kuubombela pa cintubwingi, Gideone aubombele ubushiku ukwabula abantu ukumumona. Na kabili, Gideone alebomba umulimo wakwe mu kushilimuka. Asendele ababomfi 10—napamo pa mulandu wa kuti bamo balelonda e lyo abashala bamwafwe ukonaula icipailo na Ashera. Nangu cibe fyo, pa mulandu we paalo lya kwa Yehova, Gideone abombele umulimo wakwe, kabili mu kuya kwa nshita abomfiwe kuli Lesa ukulubula Israele ku bena Midiani.—Abapingushi 6:25-27.
Ukulangilila Ubufuuke no Kushilimuka
13 Fingi twingasambilila ku bufuuke bwa kwa Gideone. Ku ca kumwenako, tucita shani lintu batweba ukulabomba umulimo umo? Bushe intanshi tutontonkanya pa fyo tukalumbuka no kucindikwa? Nelyo bushe mu bufuuke tukacilumbula mwi pepo nampo nga kuti twakumanisha ukuubomba? Munyina A. H. Macmillan, uwapwishishe umulimo wa pe sonde mu 1966, aimike ica kumwenako cisuma muli ulu lubali. Presidenti wa kubalilapo uwa Watch Tower Society C. T. Russell, inshita imo aipwishe Munyina Macmillan ifyo aletontonkanya pa wingashala aleangalila umulimo ilyo ashali na kubapo. Mu fyo bakonkenyepo ukulanshanya, Munyina Macmillan taeseshe no kusosa ukuti wene kuti abomba, nangu cingati kali kashita kasuma kuli wene ukucite co. Ku mpela, Munyina Russell aebele Munyina Macmillan ukulangulukapo pa kupokelela ulya mulimo. Pa numa ya myaka Munyina Macmillan alembele ukuti: “Naiminine mulya ninshi nimpapushiwa. Nalitontonkenyepo sana, no kupepa pa nshita yalepa ilyo nshilamweba ukuti kuti natemwa ukucita fyonse ifyo ningacita ku kumwafwa.”
14 Tapapitile na nshita ntali, Munyina Russell alifwile, no kusha iofeshi lya kwa presidenti wa Watch Tower Society umwabula umuntu. Apo Munyina Macmillan e walebombelamo ilyo Munyina Russell aile pa lwendo lwa kulekelesha ulwa kushimikila, munyina umo amwebele ukuti: “Mac, naukwata sana ishuko lya kupokelela umulimo wa kuba presidenti. Waleba umwiminishi waibela uwa kwa Munyina Russell nga nafumapo, kabili aleeba ifwe bonse ukucita ifyo wasosa. Kwena, alifuminepo kabili tabwelele. Cilemoneka kwati ni we mwaume uli no kukonkanyapo uyu mulimo.” Munyina Macmillan ayaswike ukuti: “Munyina, tatulingile ukumona uyu mulandu muli iyi nshila. Uyu mulimo wa kwa Shikulu kabili icifulo fye wingakwata mu kuteyanya kwa kwa Shikulu cifulo Shikulu amona icalinga ukukupeela; kabili ninshininkisha ukuti te ine ningile ukukwata ici cifulo.” Lyene Munyina Macmillan atashishe munyina umbi ukuti e walingile. Ukupala Gideone, ali uwafuuka—e mimwene tulingile ukukwata.
15 Na ifwe tulingile ukuba abafuuka mu nshila tubombelamo umulimo wesu. Gideone ali uwashilimuka, kabili aletukuta ukukanakalifya icikalifyekalifye abalemulwisha. Mu nshila imo ine, mu mulimo wesu uwa kushimikila, tulingile ukuba abafuuka kabili abashilimuka mu nshila tulandilamo kuli bambi. Ca cine ukuti twaba mu bulwi bwa ku mupashi ubwa kuwisha “amalinga ayakosa” ne “fya fikansa.” (2 Abena Korinti 10:4, 5) Lelo tatulingile ukulanda kuli bambi mu musaalula nelyo ukubapeela umulandu wa kusosa ifibi pa bukombe bwesu. Lelo, tulingile ukucindika imimwene yabo, ukukomaila pa fyo tulesuminishanya, no kutonta pa fisuma fili mu bukombe bwesu.—Imilimo 22:1-3; 1 Abena Korinti 9:22; Ukusokolola 21:4.
Yehova Akosha Gideone
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika:] IMIKALILE YA BENA ISRAELE YALYAFISHE. ABENA MIDIANI BALITWALILILE UKUSANSA ABENA ISRAELE. BALECUSHA ABENA ISRAELE, BALEBASANSA NO KUBONAWILA IFYA KULYA.
[Ukushimika:] ABENA ISRAELE BALILILE KULI YEHOVA UKUTI ABAFWE.
[Icikope 2]
[Gideone:] MWE YEHOVA, TWAPAAPAATA TUPUSUSHENI!
[Ukushimika:] LESA ATUMINE MALAIKA KU MWAUME WE SHINA LYA GIDEONE.
[Malaika:] YEHOVA ALI NA IWE, WE MPALUME. UKAPUSUSHA ISRAELE.
[Gideone:] INE? NE WACEPESHA. KUTI NAPUSUSHA SHANI ISRAELE?
[Malaika:] PANTU YEHOVA AKABA NA IWE.
[Icikope 3]
[Ukushimika:] PA KWESHA UKUMONA NGA GIDEONE ALICETEKELE YEHOVA NO MUTIMA ONSE, YEHOVA AMUTUMINE UKUBOMBA UMULIMO WAIBELA: UWAKONAULA AKALUBI.
[Ukushimika:] UBUSHIKU GIDEONE ASENDELE ABABOMFI BAKWE ABAUME 10 NO KUYABONGOLOLA AKALUBI.
[Icikope 4]
[Ukushimika:] LELO ABENA ISRAELE BALITWALILILE UKUBACUSHA! ABENA MIDIANI NA BAMBI BALYABWIKE IMIPAKA NO KUPANGA INKAMBI MU MUPOKAPOKA WA YESREELE.
[Umwina Midiani 1:] NATWINGILA MU CALO CABO. NOMBA TAPALI ICINGATUCILIKILA!
[Umwina Midiani 2:] TE KUTI BALWE NA IFWE!
[Icikope 5]
[Ukushimika:] GIDEONE ALOMBELE ICISHIBILO ICA KUTI YEHOVA AALI NO KUMWAFWA. E ICO YEHOVA ACITILE IFIPESHA AMANO FIBILI. (BELENGENI ABAPINGUSHI 6:36-40.)
[Icikope 6]
[Ukushimika:] GIDEONE NA BASHILIKA BAKWE BALI-IPEKENYE UKUYALWA NA BENA MIDIANI.
[Gideone:] NGA TWAKONKA IFYO YEHOVA ALETWEBA, ALATWAFWA UKUCIMFYA!
[Ukushimika:] LYENA YEHOVA ALANDILE NA GIDEONE.
[Yehova:] GIDEONE, ABASHILIKA FYE 300 ABASHIPA SANA E BAKAYALWA. E LYO UKESHIBA UKUTI NINE NAPUSWISHE ISRAELE.
[Umwina Israele 1:] BUSHE TWALALWA SHANI INKONDO?
[Umwina Israele 2:] CILA MUNTU ASENDE IPENGA, UMUTONDO, NE CENGE.
[Umwina Israele 3:] LYENA TWALACITA UKULINGANA NE FYO GIDEONE ALECITA.
[Icikope 7]
[Gideone:] YEHOVA ALI NA IFWE! PA KATI KA BUSHIKU, MULISHE AMAPENGA, MUTOBE IMITONDO, E LYO MUPUNDE . . .
[Icikope 8]
[Abashilika bonse:] ULUPANGA LWA KWA YEHOVA NO LWA KWA GIDEONE!
[Umwina Midiani 1:] CINSHI CILECITIKA?
[Umwina Midiani 2:] ABENA ISRAELE BAISA!
[Ukushimika:] ABENA MIDIANI BALIBUTWIKE, KABILI ABENA ISRAELE BALIBAPEPEKE. NANGU CA KUTI ABENA ISRAELE BALICEPELE ICA KUTI UMUSHILIKA UMO ALELWA NA BANTU 450, YEHOVA ALIBAFWILE UKUCIMFYA INKONDO.
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI LYASHI?
CINSHI GIDEONE ALETIININA ABENA MIDIANI?
APO WINGASANGA ICASUKO: ABAPINGUSHI 6:2-6, 15.
CINSHI GIDEONE ACITILE PA KUTI ABE SANA UWASHIPA?
APO WINGASANGA ICASUKO: ABAPINGUSHI 6:27a, 36-40.
KUTI WACITA SHANI PA KUTI USHIPE NGA WAUMFWA UMWENSO?
APO WINGASANGA ICASUKO: AMALUMBO 138:3, 8; AMAPINDA 17:17; ABAHEBERE 13:6.
ICIPANDWA 19
Balifikilishe Umulapo Uwali Uwa-afya
it “Yefta” para. 6
Yefta
Abena Amone Balilongene pa Kuti Balwe Inkondo na Bena Israele. Abena Amone balitwalilile ukucusha abena Israele pa myaka 18. Lesa alilekele abena Amone balacusha abena Israele pa mulandu wa kuti abena Israele balimupondokeele, kabili batendeke ukupepa balesa ba mu fyalo fyali mupepi. Nomba abena Israele balilapiile kabili batendeke ukupaapaata Yehova ukuti abafwe. Balilekele ukupepa balesa ba bufi, batendeka ukupepa Yehova. E ico pali iyi inshita, abena Amone balilongene mu Gileadi pa kuti balwe inkondo na bena Israele. (Abapi. 10:7-17; 11:4) Ifi ifyacitike filanga fye ukuti Satana, umulwani mukalamba uwa kwa Lesa, e waletunka aba mu fyalo fimbi abashalepepa Yehova ukuti balelwisha abena Israele, kabili umulandu uukalamba uwalipo wakumine ukupepa Lesa wa cine.—Linganyeniko Ukus. 12:9; Amalu. 96:5; 1 Kor. 10:20.
it “Yefta” para. 11
Yefta
Umulapo Yefta Alapile. Yefta nomba alishibe ukuti ni Lesa walefwaya ukuti alwe inkondo na bena Amone. Apo umupashi wa kwa Lesa walilengele aaba na maka, alitungulwile abashilika mu kulwa inkondo. Nga filya fine Yakobo acitile imyaka 600 ku numa, Yefta na o alilapile umulapo. Umulapo alapile walangile ukuti alefwaisha sana ukuti Yehova amutungulule, kabili walangile ukuti tabaali na kucimfya abalwani babo ku maka yabo, lelo ni Yehova e wali no kulenga babacimfye. (Abapi. 11:30, 31; Ukute. 28:20-22) Yehova alikutike ifyo Yefta alandile, kabili alilengele acimfya abena Amone.—Abapi. 11:32, 33.
“Ico Walaya, Fisha”
6 Pa kuti afikilishe umulapo wishi alapile, umwana mwanakashi uwa kwa Yefta ali no kulabombela Yehova pa cikuulwa ca mushilo. Bushe Yefta tatontonkenyepo ilyo ashilalapa umulapo kuli Lesa? Awe, alitekenye pantu afwile alishibe ukuti umwana wakwe umwanakashi e wali no kufuma mu ng’anda ku kumusengela. Na lyo line tacayangwike kuli Yefta no mwana wakwe ukufishapo umulapo, balingile ukuipeelesha. Ilyo Yefta amwene umwana wakwe, “alepwile ica kufwala cakwe,” kabili atile aali sana no bulanda. Umwana wakwe ‘alilooseshe bunacisungu bwakwe.’ Mulandu nshi? Yefta takwete umwana umwaume kabili umwana wakwe umwanakashi umo fye uo akwete tali na kuupwa no kukwata abana abali no kuba abeshikulu bakwe. Kanshi Yefta tali nakukwata uwali no kusungilila ishina lyakwe. Lelo Yefta tabikileko amano kuli ifi fyonse. Alandile ati: “Nalilaya kuli Yehova, kabili te kuti ngalule.” Umwana wakwe umwanakashi amwebele ati: “Citeni kuli ine ukulingana ne fyo mwalandile.” (Abapi. 11:35-39) Yefta no mwana wakwe bali aba cishinka, tabakeene ukufishapo umulapo uo balapile kuli Lesa Uwapulamo, nangu ca kuti tacayangwike ukufishapo.—Belengeni Amalango 23:21, 23; Amalumbo 15:4.
it “Yefta” para. 2
Yefta
Aali ni kapingula mu Israele, kabili afumine mu mukowa wa kwa Manase. (Impe. 26:29; Abapi. 11:1) Aali ni kapingula wa mulinganya mu citungu ca Gileadi pa myaka 6 nalimo pa nshita Eli ali shimapepo, kabili ninshi Samwele aali fye umwaice. (Abapi. 12:7) Ifi Yefta alandilepo pa “myaka 300” iyo abena Israele baleikala mu citungu ca ku Kabanga ica Yordani, filanga fye ukuti nalimo atendeke umulimo wa kupingula mu 1173 ninshi Yesu talaisa pano isonde.—Abapi. 11:26.
Lesa Akatupaala Nga Tuli ne Cishinka
“Mube abapashanya abo abapokelele ifyalaiwe pantu balitetekele kabili balitekenye.”—HEB. 6:12.
ELENGANYENI umukashana alesengela wishi ilyo afuma ku nkondo, natemwa icine cine pa kumona wishi abwela umutende. Wishi nacimfya mu nkondo, e ico uyu mukashana atendeka ukwimba no kucinda. Lelo ifyo wishi acita ne fyo amweba fya mupapusha sana, wishi alepula ica kufwala cakwe kabili atila: “Yangu, we mwana wandi! Ala wanenga ubulanda.” E lyo amweba ukuti ifyo alapile kuli Yehova fyalayalula ubumi bwakwe. Ifyo alaile Yehova fyalalenga ukuti uyu mwana ekoopwa no kukanakwatapo umwana. Lelo umwana wakwe ilyo line fye aeba wishi ukuti afikilishe umulapo alapile kuli Yehova. Ifyo aeba wishi fyalanga ukuti naishiba ukuti fyonse ifyo Yehova alefwaya ukuti acite, fisuma. (Abapi. 11:34-37) Ilyo wishi amona ukuti umwana wakwe aliba ne citetekelo, atemwa sana pantu aishiba ukuti ifi umwana wakwe aipeelesha ukucita fyalalenga Yehova ukusekelela.
2 Yefta no mwana wakwe balicetekele sana Yehova muli fyonse. Bali ne cishinka kuli ena na lintu ifintu fyayafishe. Balefwaya ukuti Yehova alebapaala, e ico baliipeeleshe ukucita fyonse ifyo Yehova alefwaya.
3 Te lyonse canguka ukuba aba cishinka kuli Yehova. E ico tulingile “ukulwila icitetekelo.” (Yuda 3) Pa kuti tutwalilile ukuba ne citetekelo, twalasambilila pa fyo Yefta no mwana wakwe umwanakashi bashipikishe amafya, ne fyo batwalilile aba cishinka kuli Yehova.
BALITWALILILE ABA CISHINKA NANGU CA KUTI ABANTU MU CALO BALECITA IFYABIPA
4 Cila bushiku, Yefta no mwana wakwe umwanakashi bafwile balemona ifyabipa ifyafumine muli filya abena Israele bapondokele Yehova. Imyaka nalimo 300 ilyo ifyabipa fishilatendeka ukucitika, Yehova aebele abena Israele ukuti nga baingila mu Calo ca Bulayo bakepaye bonse abalepepa balesa babufi, lelo tabacitile ukulingana ne fyo abebele. (Amala. 7:1-4) Abena Israele abengi batendeke ukucita ifyabipa ifyo abena Kaanani abalepepa tulesa twabufi, kabili abali ne mibele yabipa balecita.—Belengeni Amalumbo 106:34-39.
5 Apo abena Israele tabaleumfwila Yehova, Yehova na o alilekele ukubacingilila ku balwani babo. (Abapi. 2:1-3, 11-15; Amalu. 106:40-43) Pali iyi nshita cifwile calyafishe sana ku bena Israele abatemenwe Yehova ukutwalilila aba cishinka. Na lyo line, Baibolo yalilanda pa bantu abali aba cishinka kuli Yehova pamo nga Yefta no mwana wakwe umwanakashi e lyo na Elkana, Hana, na Samwele. Aba balitwalilile ukucita ifyalelenga Yehova ukusekelela.—1 Sam. 1:20-28; 2:26.
6 Ifyo abantu muno nshiku batontonkanya ne fyo bacita e fyo na bena Kaanani balecita. Babika amano ku kucita ubulalelale, ku bunkalwe, e lyo na ku ndalama. Lelo Yehova alitusoka ku fintu fya musango uyu. Afwaya ukutucingilila nga filya fine alefwaya ukucingilila abena Israele ku fyabipa. Tatufwile ukucita ifyo bacitile. (1 Kor. 10:6-11) Tufwile ukulaesha na maka ukukanalacita ifyo aba mu calo bacita. (Rom. 12:2) Bushe twakulaesha apapela amaka yesu ukutaluka ku fya mu calo?
YEFTA ALITWALILILE UWA CISHINKA NANGU CA KUTI FIMO IFYACITIKE TE FYO ALEENEKELA
7 Mu nshita ya kwa Yefta, abena Israele balebacusha ku baPelishiti na ku bena Amone, ne calengele balebacusha ni co tabaleumfwila Yehova. (Abapi. 10:7, 8) Ubwafya na bumbi ubo Yefta akwete bwa kuti, bandume nankwe ne ntungulushi sha bena Israele balemucusha. Apo bandume nankwe bali no mufimbila kabili balipatile Yefta, balimutamfishe apo aleikala. (Abapi. 11:1-3) Yefta tapatile aba bantu pa mulandu wa kuti balicitile ifyabipa kuli ena. Twaishiba shani? Pantu ilyo abakalamba ba mu bena Israele bamupapete ukuti abafwe, takeene lelo alile ilyo line mu kubafwa. (Abapi. 11:4-11) Cinshi calenge ukuti Yefta icite ifyo acitile?
8 Yefta ali mushilika wa maka, kabili alishibe bwino sana ilyashi lya bena Israele na Mafunde ya kwa Mose. Ifyo Yehova alesunga abantu bakwe fyalengele Yefta aishiba ifyo Lesa amona ukuti fyalilungama ne fyo amona ukuti fyalilubana. (Abapi. 11:12-27) Ifyo aishibe pali Yehova e fyalengele ukuti alepingula bwino pa fintu, alishibe ifyo Yehova amona ukukalipa sana no kulandula. Alishibe no kuti Lesa afwaya abantu bakwe baletemwana. E lyo kabili, Amafunde yalimusambilishe ne fya kwikala na bantu banankwe ukubikako fye na bamupatile.—Belengeni Ukufuma 23:5; Ubwina Lebi 19:17, 18.
9 Yefta afwile alisambilileko ku fyo Yosefe acitile. Afwile alishibe ifyo Yosefe abeleele uluse bandume nankwe nangu ca kuti balimupatile. (Ukute. 37:4; 45:4, 5) Ukutontonkanya pa fyo Yosefe acitile nalimo kwalyafwile Yefta ukulacita ifintu ukulingana ne fyo Yehova afwaya. Ifyo bandume nankwe bacitile kuli Yefta fyalimukalifye sana umutima. Lelo ico Yefta abikileko sana amano kulalwilako ishina lya kwa Yehova na bantu bakwe ukucila ukubika amano ku fyo aleumfwa ububi pa fyo bamukalifye. (Abapi. 11:9) Yefta alefwaisha ukuba uwa cishinka kuli Yehova. Ifi acitile fyalengele Yehova amupaala, apaala na bena Israele.—Heb. 11:32, 33.
10 Finshi twingasambilila ku fyo Yefta acitile? Bushe kuti twacita shani nga ca kuti Umwina Kristu munensu atukalifya nelyo nga twamona ukuti atufyenga? Tatulingile ukukalipa ica kuti twaleka no kulabombela Yehova. Tamulingile ukuleka ukulongana nelyo ukuleka ukuba pamo na ba bwananyina. Nga tulepashanya Yefta, tuleumfwila na Yehova, tukalashipikisha amafya. Nga tulecita ifi tukaba ifya kumwenako ku ba bwananyina.—Rom. 12:20, 21; Kol. 3:13.
IFYO TUIPEELESHA FILANGA UKUTI TWALIKWATA ICITETEKELO
11 Yefta alishibe ukuti Lesa alingile ukumwafwa pa kuti acimfye abena Amone abalecusha abena Israele. Yefta alaile Yehova ukuti nga amwafwa ukucimfya, ali no kumupeela uwali no kubalilapo ukufuma mu ng’anda ku kumusengela nga abwela ku nkondo ngo “mutuulo wa koca.” (Abapi. 11:30, 31) Bushe aya mashiwi yalolele mwi?
12 Yehova alipata abatuula amalambo ya bantu, kanshi Yefta tali na kutuula umwana wakwe nge lambo. (Amala. 18:9, 10) Mu Mafunde ya kwa Mose, umutuulo wa koca walicindeme sana, walelanga ukuti umuntu napeela Yehova ubupe no mweo wakwe onse. Kanshi ifi Yefta aali no kutuula umuntu nge lambo lya koca, calolele mu kuti uyo muntu ali no kulabombela Yehova pa cikuulwa ca mushilo ubumi bwakwe bonse. Yehova alyumfwile ifyo Yefta alaile kabili alimwafwile ukucimfya ubulwi. (Abapi. 11:32, 33) Nomba nani uo Yefta ali no kupeela kuli Yehova?
13 Nga fintu tulandilepo pa ntendekelo ya cino cipande, ilyo Yefta abwelele ukufuma ku bulwi, uwabalilepo ukumusengela mwana wakwe umukashana uo atemenwe sana kabili uyu e mwana fye eka akwete! Bushe Yefta ali no kufikilisha ifyo alaile? Bushe ali no kupeela umwana wakwe umo fye mpo ukuti akalebombela Yehova pa cikuulwa ca mushilo ubumi bwakwe bonse?
14 Amashiwi ya kwa Lesa ayatutungulula ayali mu Mafunde ya kwa Mose, yafwile yalyafwile Yefta ukwishiba ifya kucita. Nalimo alibukishe amashiwi yaba pa Ukufuma 23:19, apo Lesa aebele abantu bakwe ukuti baleitemenwa ukumupeela ifisuma. Amafunde ya kwa Lesa yalandile no kuti umuntu nga alapa umulapo kuli Yehova “afwile ukucita ifyo alapile,” kabili alingile ukucita “ukulingana na fyonse ifyo asosele.” (Impe. 30:2) Nga filya fine Hana acitile ukulingana ne fyo alapile kuli Yehova, Yefta na o alingile ukucita cimo cine nangu ca kuti alishibe ifyo ifintu fyali no kwaluka. Umwana wakwe ali no kulabombela pa cikuulwa ca mushilo kabili tali na kukwata abana. Kanshi Yetfa taali na kukwata uwa kusungilila ishina lya lupwa lwakwe no wa kupyana impanga yakwe. (Abapi. 11:34) Na lyo line, Yetfa alandile ukuti: “Nalilaya kuli Yehova, kabili te kuti ngalule.” (Abapi. 11:35) Yehova alipokelele ilambo lya kwa Yefta kabili alimupaalile. Bushe nga cali ni mwe, nga mwalicitile ifyo Yefta acitile?
15 Nga twaipeela kuli Yehova ninshi twamulaya ukuti twakulacita ukufwaya kwakwe nangu ifintu fyafye shani. Ilyo twaipeele kuli Lesa twalishibe ukuti limo cakulayafya ukucita ifyo twalaya. Tucita shani nga batweba ukucita ifyo tushitemenwe? Nga tuleipeelesha ukucita ifyo batweba, tuleitemenwa no kumfwila Lesa, ninshi tulecita ifintu ukulingana no mulapo twalapile. Limo cilafya ukupeela amalambo kuli Yehova, lelo nga twamupeela alatupaala nga nshi. (Mal. 3:10) Natulande pali mwana Yefta, bushe acitile shani ilyo wishi amwebele pa mulapo alapile?
16 Umulapo Yefta alapile kuli Yehova walipuseneko no mulapo Hana alapile. Hana alapile ukupeela umwana wakwe Samwele ku kubombela pa cikuulwa ca mushilo ngo muNasiri. (1 Sam. 1:11) AbaNasiri baleupa kabili balekwata na bana. Lelo umwana wa kwa Yefta ena apeelwe ngo “mutuulo wa koca,” kanshi ena tali na kuupwa no kukwata abana. (Abapi. 11:37-40) Baleni tontonkanyeni pali ici! Wishi akanalapa umulapo, uyu mwana nga aupilwe ku mwaume uwacindame sana pantu wishi ali ni ntungulushi ya bena Israele. Nomba apo wishi alilapile umulapo kuli Yehova, uyu mwana ali no kulabombela fye pa cikuulwa ca mushilo. Cinshi uyu mwana acitile? Ifyo acitile filanga ukuti abikile umulimo wa kwa Yehova pa ntanshi, pantu aebele wishi ati: “Citeni kuli ine ukulingana ne fyo mwalandile.” (Abapi. 11:36) Pa kuti fye abombele Yehova, aliipeeleshe ukukanaupwa no kukanakwata abana, ifintu ifyo alefwaisha. Kuti twaipeelesha shani nge fyo uyu mukashana aipeeleshe?
17 Abena Kristu abengi, abaume na banakashi balaitemenwa ukwikala ukwabula ukuupa nelyo ukuupwa bwangu, bambi nabo baliitemenwa ukukanakwata abana pali ino nshita. Mulandu nshi? Pantu bafwaya ukulabombesha mu mulimo wa kwa Yehova. E lyo twalikwata na bakalamba abengi abaipeelesha ukubomfya inshita iikalamba ku kubombela Yehova ukucila ukulaba fye pamo na bana babo nelyo abeshikulu babo. Bamo baba mu makuule, bambi balaya ku Isukulu lya Bakabila ba Mbila Nsuma ya Bufumu e lyo bambi nabo balakuukila uko bakabila ba mbila nsuma baceepa. Bambi balabombesha mu mulimo wa kubila mu nshita ya Cibukisho, Yehova takalabe ifyo aba babomfi bakwe aba cishinka baipeelesha pa kumubombela. (Belengeni AbaHebere 6:10-12.) Inga imwe, bushe kuti mwaipeelesha pa kuti mulebombesha mu mulimo wa kwa Yehova?
FINSHI TWASAMBILILA?
18 Finshi fyayafwile Yefta ukushipikisha amafya ayengi ayo alekwata? Aleleka Yehova alemutungulula. Yefta talekonkelela ifyalecita abantu ababipa abo aleikala nabo, kabili alitwalilile uwa cishinka nangu ca kuti abantu balecita ifyalemukalifya. Yehova alimupaalile pamo no mwana wakwe umwanakashi pa fyo baipeeleshe, kabili alibabomfeshe ku kutwala pa ntanshi ukupepa kwa cine. Nangu ni lintu bamo balekele ukucita icalungama, Yefta no mwana wakwe balitwalilile ukuba aba cishinka kuli Yehova.
19 Baibolo itila: “Mube abapashanya abo abapokelele ifyalaiwe pantu balitetekele kabili balitekenye.” (Heb. 6:12) Natulepashanya Yefta no mwana wakwe umwanakashi, pantu nga twatwalilila aba cishinka Yehova akatupaala.
ICIPANDWA 20
Ilyo ali Uwanaka Alilombele Lesa Ukuti Amupeele Amaka
w05 1/15 ibu. 30 para. 1–ibu. 31 para. 1
Amepusho Ukufuma ku Babelenga
Samsone kuti akumya shani ku fitumbi fya bantu aleipaya no kutwalilila ukuba umuNasiri?
Mu Israele wa ku kale, umuntu kuti aitemenwa ukucita umulapo pa kuti abe umuNasiri pa nshita yapimwa. Icibindo cimo ico uwalecita uyu mulapo ali no kukonka ca kuti: “Inshiku shonse sha kuipaatwila kuli Yehova, ukuli umubili wa mufwe ekayako. Kuli wishi nangu ni kuli nyina, kuli munyina nangu ni ku nkashi yakwe, ekaikoweshako ku mfwa yabo.” Caleba shani nga ca kuti umuNasiri asangwa apo muntu ‘alefwa mu kupumikisha’? Ukukumya icitumbi ukwa musango yo mu kupumikisha kwalekowesha umuNasiri. E mulandu wine ifunde lyalandile ati: “Ne nshiku ishapitile shifumemo.” Ngo muNasiri akumya ku citumbi, alekabila ukusangululwa no kutendeka ubuNasiri cipya cipya.—Impendwa 6:6-12.
Lelo ubuNasiri bwa kwa Samsone bwali ubwapusanako. Ilyo Samsone talafyalwa, malaika wa kwa Yehova aebele nyina kwa Samsone ukuti: “Mona, ukemita, ukafyala no mwana mwaume, ne cibeyo te kuti cibeye ku mutwe wakwe; pantu umwana akabo mwina Nasiri kuli Lesa ukutula mwi fumo, kabili wene akatendeko kupususha Israele mu minwe ya baPelishiti.” (Abapingushi 13:5) Samsone tacitile umulapo pa kuti abe umuNasiri. Lesa e wamusontele ukuba umuNasiri, kabili ali no kuba umuNasiri ubumi bwakwe bonse. Icibindo ca kukanakumya ku citumbi tacakumine Samsone. Nga ca kuti ici cibindo calimukumine kabili mu kukanaishiba akumya ku citumbi, kuti cayafya ukutendeka cipya cipya ubuNasiri ubwatendeke lintu fye afyelwe. Kanshi ifibindo fya abo bali abaNasiri ubumi bwabo bonse fyalipusene ne fibindo fya baNasiri ba kuitemenwa fye.
Moneni amafunde Yehova apeele abantu batatu abalumbulwa mu Baibolo abali abaNasiri ubumi bwabo bonse—Samsone, Samwele, na Yohane Kabatisha. Nge fyo tumwene mu kubangilila, Samsone tali na kubeya umushishi wa ku mutwe wakwe. Hana alapile umulapo ukulosha ku mwana wakwe uwali talafyalwa Samwele ukuti: “Nkamupeela kuli Yehova inshiku shonse sha mweo wakwe; kabili icibeyo tacakabeye ku mutwe wakwe.” (1 Samwele 1:11) Ukulosha kuli Yohane Kabatisha, malaika wa kwa Yehova atile: “Tafwile ukunwa umwangashi no bwalwa iyo.” (Luka 1:15) Ukulundapo, “Yohane alefwala ica kufwala ca masako ya ngamali ne lamba lya mpapa mu musana wakwe; ne ca kulya cakwe cali ni makanta no buci bwa mu mpanga.” (Mateo 3:4) Takuli uo baebele pali aba bonse batatu ukukanapalama ku citumbi.
Nelyo ali umuNasiri, Samsone ali pa bapingushi abo Yehova aimishe ku kupususha abena Israele mu minwe ya balebapomona. (Abapingushi 2:16) Pa kubomba uyu mulimo, aleikata ne fitumbi. Inshita imo Samsone aipeye abaPelishiti 30 no kubafuula amalaya yabo. Pa numa aile aleuma abalwani, “imikonso na matanta ubumpilingi ukuuma kukalamba.” Abuulile no mubango ubishi uwa mpunda no kuumako abantu ikana limo. (Abapingushi 14:19; 15:8, 15) Yehova e wasuminishe Samsone no kumwafwa ukucita fyonse ifi. Amalembo yalanda pali Samsone ukuti muntu wa citetekelo uo twingapashanya.—AbaHebere 11:32; 12:1.
w04 10/15 ibu. 15 amapara. 7-8
“Wendauke mu Calo”
7 Pa Abapingushi 16:2 palanda pa Mupingushi Samsone mu musumba wa baPelishiti uwa Gasa. Muno nshiku, ishina Gaza lilomfwika sana mu malyashi ya pa milabasa na mu nyunshipepala, kanshi, nakalimo kuti mwaishiba uko Samsone ali, mu calo ca baPelishiti icabela mupepi no Lulamba lwa Bemba wa Mediterranean. Lelo, shi umfweni ifyaba pa Abapingushi 16:3, apatila: “Samsone alisendeme kwasukile kwabo bushiku pa kati. Ubushiku pa kati aliimine, aikete na makoma ya mpongolo ya mushi, na maingwe yabili, afishimpwile pamo ne mipindo, abikile na pa mabeya yakwe, no kufininika pa muulu wa lupili ululi pa cinso ca Hebrone.”
8 Ukwabula no kutwishika, ifiibi fya mpongolo ne nceshi ifyali ku musumba wakosa nga Gasa, fifwile fyali ifikalamba kabili ifyafina. Elenganyeni ukuti umuntu afisenda! E fyo Samsone ena asendele, lelo, ni kwi afitwele, kabili lwendo lwa musango nshi aendele? Kwena, Gasa abela ku lulamba, apalingana na bemba. Lelo, Hebrone abela lwa ku kabanga fye pa muulu apalepa bamita 900, kanshi kutumbika icine cine! Nangu ca kutila tatwaishiba bwino bwino apabela “ulupili ulwaba pa ntanshi ya Hebrone,” pa kati ka Hebrone na Gasa paba bakilomita 60, na ko kutumbika. Bushe ukwishibe ntamfu takulengele twaumfwikisha ifyo icacitile Samsone cali ica kupapa? Na kabili, mwilaba icalengele Samsone ukucita ica musango yu, ‘umupashi wa kwa Yehova walompokele pali wene.’ (Abapingushi 14:6, 19; 15:14) Fwe Bena Kristu ba nomba, tatwenekela umupashi wa kwa Lesa ukutupeela amaka yaibela nga yalya aya kwimya ifyafina. Lelo, umupashi umo wine uwa maka kuti walenga twaumfwikisha ifyashika ifya ku mupashi no kulenga ubuntu bwesu ubwa mu kati ukukosa nga nshi. (1 Abena Korinti 2:10-16; 13:8; Abena Efese 3:16; Abena Kolose 1:9, 10) Nga fintu twamona, ukumfwikisha ilyashi lya kwa Samsone kwalenga twaumfwa icishinka ca kuti umupashi wa kwa Lesa kuti watwafwa.
Samsone Acimfisha ku Maka ya kwa Yehova!
Nga ca kuti indalama sha silfere shali mashekele, lyena ukumupeela amashekele 5,500 yali mafisakanwa ayakalamba nga nshi. Abrahamu alipile amashekele 400 pa kushita impanga ya kushiikamo umukashi wakwe kabili umusha aleshitwa fye pa mashekele 30. (Ukutendeka 23:14-20; Ukufuma 21:32) Bakateka abaleteeka imisumba isano iya baPelishiti pa kusalapo kwabo ukupeela Delila amafisakanwa, ukucila ukumweba fye ukuti abombe umulimo pa mulandu wa bucishika bwakwe ku bantu bakwe kulangilila fye ukuti nalimo Delila ali mwina Israele. Te mulandu ne fyo cali, Delila alipokele amafisakanwa.
it “Samsone” para. 10
Samsone
Ilyo Samsone aali mu cifungo, abaPelishiti balipangile umutebeto uukalamba pa kuti batuule amalambo kuli lesa wabo Dagone, uo balemona ukuti e walengele bekate Samsone. Abantu abengi, ukubikako fye na bakateka ba baPelishiti, balilongene mu cikuulwa umo balepepela Dagone. Pa mutenge wa ici icikuulwa pali abantu 3,000, abaume na banakashi. Apo abaPelishiti pali iyi inshita balesekelela, baebele abakuyaleta Samsone pa kuti alebasekeshako. Pali iyi inshita ninshi umushishi wakwe walitendeka ukukula. Ilyo Samsone afikile mu cikuulwa, aebele akalumendo akamwikete pa kuboko ukuti alefwaya ukwikata inceshi ishaikeshe cilya icikuulwa. Lyena apepele kuli Yehova ati: “Shikulu Mulopwe Yehova, napaapaata njibukisheni mwe Lesa kabili nkosheni pa muku wa kulekeleshako, kabili lekeni njilandwile pa baPelishiti pa linso lyandi limo fye.” (Abapi. 16:22-28) Nalimo icalengele apepe ukuti ailandwile pe linso limo ni co alishibe ukuti kwali ifyo na o acitile ifyalengele bamwikate no kumutonkola amenso. Nelyo nalimo alemona ukuti apo aleimininako Yehova, te kuti akumanishe ukuilandwila umwine, kano Yehova amwafwa.
Umupashi wa Mushilo Walenga Samsone Akwata Sana Amaka
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika:] BUSHIKU BUMO, MALAIKA WA KWA LESA AMONEKE KULI MANOA NO MUKASHI WAKWE. MALAIKA ABEBELE UKUTI BAALI NO KUKWATA UMWANA UMWAUME, SAMSONE, KABILI BALINGILE UKULAMUSUNGA BWINO SANA.
[Ukushimika:] SAMSONE AALI NO KUBA UMUNASIRI.
[Icikope 2]
[Ukushimika:] SAMSONE NGA TABEYELE UMUSHISHI, UMUPASHI WA MUSHILO UWA KWA YEHOVA WALELENGA ALECITA IFYA KUPAPUSHA KABILI WALELENGA ALELWA NA BALWANI BA KWA LESA, ABAPELISHITI.
[Ukushimika:] BELENGENI ABAPINGUSHI 14:5, 6.
[Ukushimika:] BELENGENI ABAPINGUSHI 15:13, 14.
[Ukushimika:] BELENGENI ABAPINGUSHI 15:15.
[Icikope 3]
[Ukushimika:] BELENGENI ABAPINGUSHI 16:3.
[Ukushimika:] SAMSONE NGA ACIMFYA ABAPELISHITI, ABAPELISHITI BALEFULILWAKO. E ICO BALIKUMENE PA KUTI BALANSHANYE IFYO BAALI NO KUMUCIMFYA.
[UmuPelishiti 1:] SAMSONE ALITUCILA AMAKA!
[UmuPelishiti 2:] KULI IFYO . . . TWINGACITA PA KUTI TUKAMUCIMFYE . . .
[Icikope 4]
[Ukushimika:] ABAPELISHITI BALIPANGILE UKULIPILA DELILA, UMWANAKASHI UO SAMSONE ATEMENWE, PA KUTI AKAMUSEMBELEKE NO KUMWEBA ICALENGA AKWATE SANA AMAKA.
[Delila:] SAMSONE, CINSHI CALENGA UKWATE SANA AMAKA?
[Delila:] LEKENI UKUMBEPA. NJEBENI ICALENGA MUKWATE SANA AMAKA.
[Delila:] NGA CA CINE MWALINTEMWA, NGA MWALINJEBA UKWAFUMA AMAKA MWAKWATA.
[Samsone:] AMAKA YANDI YABA . . . MU MUSHISHI.
NSHATALABEYAPO UMUSHISHI.
[Icikope 5]
[Ukushimika:] DELILA ALILENGELE ABAPELISHITI BALANDULA PA FYO SAMSONE ALEBACIMFYA.
[Ukushimika:] ILYO SAMSONE ALEELE, UMWAUME UMO ALIMUBEYELE UMUSHISHI. LYENA ABAPELISHITI BALIMUTONKWELE AMENSO KABILI BAMUTWELE KU GASA.
[Icikope 6]
[Ukushimika:] ILYO AALI MU CIFUNGO, ALYUMFWILE UBUBI PA KUSOKOLOLA ICALENGELE AKWATE SANA AMAKA.
[Samsone:] NALILUFYENYE UKWEBA DELILA ICALENGELE NKWATE SANA AMAKA.
[Samsone:] YEHOVA, NAPAAPAATA MUNJELELEKO. NALILUFYANYA.
[Icikope 7]
[Ukushimika:] ABAPELISHITI BALIPANGILE UMUTEBETO UUKALAMBA PA KUTI BATASHE LESA WABO DAGONE. BAFUMISHE SAMSONE MU CIFUNGO PA KUTI BAMUTUMFYE.
[UmuPelishiti 1:] NI NANI NOMBA UUKWETEPO AMAKA SAMSONE?
[UmuPelishiti 2:] DAGONE ALIKWATA SANA AMAKA UKUCILA LESA WA KWA SAMSONE!
[Icikope 8]
[Ukushimika:] ABAPELISHITI BATWALILILE FYE UKUPONTELA SAMSONE NA YEHOVA. LELO UMUSHISHI WA KWA SAMSONE WALITENDEKE UKUMENA NA KABILI . . .
[Samsone:] SHIKULU MULOPWE YEHOVA, NAPAAPAATA NJIBUKISHENI KABILI NKOSHENI PA MUKU WA KULEKELESHAKO.
[Icikope 9]
[Ukushimika:] LYENA SAMSONE ASHINTILILE KU NCESHI ISHAIKESHE ICIKUULWA, KABILI ASUNKILE INCESHI NA MAKA YAKWE YONSE.
[Ukushimika:] YEHOVA ALIMUPEELE UMUPASHI WA MUSHILO, ICA KUTI ALIKWETE SANA AMAKA NA KABILI.
[Ukushimika:] KABILI SAMSONE ALIPEYE ABAPELISHITI ABENGI ABACUSHISHE ABENA ISRAELE PA MYAKA IINGI.
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI LYASHI?
CINSHI CALENGELE SAMSONE AKWATE SANA AMAKA?
APO WINGASANGA ICASUKO: ABAPINGUSHI 13:25.
BUSHE SAMSONE AISHILEKWATA SHANI AMAKA NA KABILI?
APO WINGASANGA ICASUKO: ABAPINGUSHI 16:28.
KUTI WACITA SHANI PA KUTI LESA AKUPEELE UMUPASHI WA MUSHILO?
APO WINGASANGA ICASUKO: LUKA 11:13.
ICIPANDE CA KUSAMBILILAMO 37
Mulecetekela Yehova Nga Filya Samsone Amucetekele
“Shikulu Mulopwe Yehova, napapaata njibukisheni no kunkosha.”—ABAPI. 16:28.
IFYO TWALASAMBILILA
Abantu abengi balishiba ishina lya kuti Samsone, ukubikako fye na bantu abashaishiba ifingi ifya mu Baibo. Ilyashi lyakwe balililemba mu fitabo, mu nyimbo e lyo na bapanga amafilimu. Nomba kwaliba ifisuma ifingi ifyo aba bantu bashalandapo ifyo twingasambililako ku lyashi lyakwe.
FINSHI mutontonkanyapo nga mwaumfwa ishina lya kuti Samsone? Nalimo mutontonkanya pa muntu uwakwatishe sana amaka. Ifyo mutontonkanya fya cine. Kwena kwali fimo ifyo Samsone asalilepo ukucita ifyalengele aba sana na mafya. Na lyo line, Yehova alibikile sana amano ku fyo Samsone alemubombela ne cishinka, kabili alilengele ne lyashi lyakwe ukulembwa mu Baibo.
2 Yehova abomfeshe Samsone ukwafwa abantu bakwe abena Israele. Ilyo papitile imyaka iingi ukutula apo Samsone afwilile, Yehova aebele Paulo ukulemba ishina lya kwa Samsone pa baume abali ne citetekelo. (Heb. 11:32-34) Ifyo Samsone acitile kuti fyatukoselesha. Aleshintilila pali Yehova na lintu ifintu fya-afishe. Natumone ifyo twingasambililako kuli ena ilyo twalasambilila pa fyo acitile.
SAMSONE ALICETEKELE YEHOVA
3 Ilyo Samsone afyelwe, abaPelishiti e baleteka abena Israele kabili balebacusha. (Abapi. 13:1) AbaPelishiti bali abankalwe icine cine, ne ci calengele abena Israele ukulacula. Yehova asalile Samsone “ukupususha abena Israele mu minwe ya baPelishiti.” (Abapi. 13:5) Uyu mulimo Samsone ali no kubomba tawa-angwike. Pa kuti Samsone abombe umulimo bamupeele uwali uwa-afya, alekabila ukushintilila pali Yehova.
4 Natulandeko pali fimo ifyacitike ifyalalangilila ifyo Samsone ashintilile pali Yehova. Inshita imo, ibumba lya baPelishiti lyalishile mu kwikata Samsone mu Lehi, nalimo mu musumba wa Yuda. Abantu abaleikala mu Yuda balyumfwile sana umwenso, e ico baikete Samsone no kumupeela ku balwani bakwe. AbaYuda e bamukakile ne myando ibili no kumutwala ku baPelishiti. (Abapi. 15:9-13) Nomba “umupashi wa kwa Yehova waishile” pali Samsone, kabili alikakwile imyando bamukakile. Lyena “asangile umubango ubishi uwa mpunda,” aliubulile kabili aliubomfeshe ukwipailako abaPelishiti 1,000.—Belengeni Abapingushi 15:14-16.
5 Mulandu nshi Samsone abomfeshe umubango wa mpunda? Umubango te canso wingepailako umuntu. Samsone taletwishika ukuti Yehova ali no kumwafwa ukwipaya abalwani bakwe te mulandu ne canso ali no kubomfya. Abomfeshe icili conse icalipo pa kuti afikilishe ukufwaya kwa kwa Yehova. Alipeye abashilika abaPelishiti pa mulandu wa kuti alishintilile pali Yehova.
6 Na ifwe Yehova kuti atupeela amaka ya kubomba imilimo iingi, ukubikako fye ne yo tulemona ukuti te kuti tuibombe. Nalimo Lesa kuti atwafwa ukubomfya inshila iyo tushile-enekela. Mulecetekela ukuti Yehova uwa-afwile Samsone kuti amwafwa na imwe nga ca kuti mwashintilila pali ena.—Amapi. 16:3.
7 Aba bwananyina abengi ababombako umulimo wa kukuula ifikuulwa fya kupepelamo, balilanga ukuti balacetekela sana Yehova. Kale aba bwananyina e balepanga amapulani e lyo no kukuula Amayanda ya Bufumu ayengi e lyo ne fikuulwa fya kulonganinapo. Nomba apo abantu abengi balebatishiwa, icilonganino ca kwa Lesa calyalwileko fimo. Bamunyinefwe abaletungulula uyu mulimo balyesesheko inshila imbi pamo ngo kushita ifikuulwa e lyo bafiwamya. Ba Robert ababomba sana umulimo wa makuule, batile: “Pa kubalilapo, ukukonka ifya-alwike takwa-angwike.” Balandile no kuti: “Ifi fya-alwike fyalipusene sana ne fyo twalebomba kale pa myaka iingi. Nomba aba bwananyina balyalwike, kabili ukwabula no kutwishika Yehova alapaala ishi nshila ishipya isho tubomfya.” Ifi twalandapo, ni cimo fye pa fyo Yehova aletungulula abantu bakwe pa kuti afikilishe ukufwaya kwakwe. Kuti cawama limo ukulatontonkanya ukuti, ‘Bushe ndaaluka ifintu nga fya-aluka pa kuti ndebombela bwino Yehova?’
SAMSONE ALEBOMFYA BWINO IFYO YEHOVA ALEMUPEELA
8 Nalimo kuli na fimbi ifyo mwingebukisha ifyo Samsone acitile. Alipeye inkalamo, kabili alipeye na baPelishiti 30 mu Ashkelone. (Abapi. 14:5, 6, 19) Samsone alishibe ukuti te kuti acite fyonse ifyo acitile ukwabula Yehova ukumwafwa. Ifi fine e fyacitike bushiku bumo ilyo aumfwile icilaka pa numa ya kwipaya abaPelishiti 1,000. Finshi acitile ilyo aumfwile icilaka? Tashintilile pa maka yakwe umwine, lelo alombele Yehova ukumwafwa.—Abapi. 15:18.
9 Yehova alyaswike ifyo Samsone apepele kabili alimupangiile akamfukumfuku ka menshi mu cisungusho. Ilyo Samsone anwine yalya menshi, “e lyo amaka yakwe yabwelelemo na o alipuupuutwike.” (Belengeni Abapingushi 15:19.) Cimoneka kwati aka kamfukumfuku ka menshi ako Yehova apangile mu cisungusho, kalitwalilile ukubako na lintu kasesema Samuele alelemba ibuuku lya Abapingushi. Abena Israele abalemona kalya kamfukumfuku ka menshi, bafwile baleibukisha ukuti nga bashintilila pali Yehova ali no kubafwa nga bakabila ubwafwilisho.
10 Na ifwe tulingile ukuleka Yehova aletwafwa te mulandu ne fyo twaishiba ukubomba, amaka twakwata nelyo imilimo twabomba mu cilonganino ca kwa Lesa. Tufwile ukulaibukisha ukutila, kuti twatunguluka fye nga ca kutila twashintilila pali Yehova. Nga filya fine Samsone apuupuutwike pa numa ya kunwa yalya menshi, na ifwe kuti twatwalilila ukubombela Yehova nga tulebomfya fyonse ifyo atupeela pa kuti tulemubombela.—Mat. 11:28.
11 Lekeni tulandeko pali munyinefwe Aleksey uwa ku Russia, uwatwalilila ukushipikisha pa fyo bamucusha icabipisha. Cinshi calenga ba Aleksey ukulashipikisha amafya? Bena na bena mwabo balibika sana amano ku fya kwa Lesa. Batile: “Ndatwalilila ukulaisambilisha Baibo e lyo no kulabelenga Baibo cila bushiku. Cila lucelo, tulabebeta ilembo lya bushiku pamo no mwina mwandi kabili tulapepela pamo.” Finshi tulesambililako? Ukucila ukucetekela pa mano yesu fwe bene, tufwile ukushintilila pali Yehova. Kuti twacita shani ifi? Kuti twacita ifi nga ca kuti lyonse tulecita ifintu ifingalenga icitetekelo cesu cakoselako, e kutila ukulabelenga Baibo, ukulapepa, ukulalongana, no kubila imbila nsuma. Yehova akatupaala ilyo tuletwalilila ukumubombela. Alikoseshe Samsone, na ifwe bene kuti atukosha.
SAMSONE TANENWIKE
12 Samsone tali uwapwililika, ali fye muntu nga ifwe. E ico inshita shimo talesalapo bwino ifya kucita. Fimo ifyo asalilepo ukucita mwalifumine ifyabipa nga nshi. Ilyo Samsone abombele nga kapingula pa nshita iinono, “atemenwe umwanakashi wa ku mumana wa Soreke, ishina lyakwe ni Delila.” (Abapi. 16:4) Inshita imo Samsone alikobekele umwanakashi umuPelishiti. Ifi acitile ‘fyafumine kuli Yehova,’ pantu “alefwaya apa kulwila na baPelishiti.” Pa numa, Samsone aliile mu ng’anda ya kwa cilende mu ncende ya baPelishiti ku Gasa. Pali ubu bwine bushiku Lesa apeele Samsone amaka ica kuti anukwile ifiibi fya pa mpongolo ya musumba no kufisenda, kabili ifi acitile fyalengele umusumba ukukanacingililwa. (Abapi. 14:1-4; 16:1-3) Nomba Delila ena nalimo ali mwina Israele, kanshi filya Samsone atemenwe Delila tafyali no kulenga alelwa na baPelishiti.
13 Delila alisumiine ukuti abaPelishiti bamupeele indalama ishingi pa kuti afutuke Samsone. Nalimo Samsone alitemenwe sana Delila e calengele ukuti eiluka ifyo Delila alefwaya ukucita. Te mulandu ne fyacitike, Delila atwalilile fye ukupatikisha Samsone ukuti amwebe icalengele alekwata amaka, kabili Samsone asukile amweba. Ku ca bulanda, ifi Samsone acitile, fyalengele aleke ukukwata amaka kabili fyalengele na Yehova aleke ukumupaala pa nshita imo.—Abapi. 16:16-20.
14 Filya Samsone acetekele Delila ukucila ukucetekela Yehova, calengele akwate amafya ayengi. AbaPelishiti balikete Samsone no kumutonkola amenso. Bamukakile mu Gasa, mu musumba umo acimfishe abaPelishiti kabili bamulengele aba umusha uwalebomba umulimo wa kupela. Lyena abaPelishiti balikwete umutebeto kabili balimutwele kuli uyu mutebeto. Balituulile ilambo ilikalamba kuli lesa wabo Dagone, pantu bacetekele ukuti e walengele bekate Samsone. E ico baitile Samsone pa kuti ‘abasansamusheko’ e lyo no kumupumya.—Abapi. 16:21-25.
15 Samsone tasalilepo bwino ifya kucita, alilufyenye. Na lyo line, tanenwike. Alefwaya inshila iya kulwilamo na baPelishiti, umulimo uo Yehova amupeele. (Belengeni Abapingushi 16:28-30.) Samsone alombele Yehova ukuti: ‘Lekeni njilandwile pa baPelishiti.’ Lesa wa cine alikutike ku fyo Samsone alombele kabili alimupeele amaka ya cipesha mano na kabili. Ici calengele ukuti Samsone epaye abaPelishiti abengi pali ubu bushiku ukucila abo aipeye kale.
16 Nangu ca kuti Samsone alikwete amafya pa fyo asalilepo ukucita, talekele ukucita ifyo Yehova alefwaya ukuti acite. Na ifwe bene, nangu twalufyanya, batusalapula, nelyo batupoka ne milimo iyo tubomba mu cilonganino ca kwa Yehova, tatulingile ukuleka ukubombela Lesa. Muleibukisha ukuti Yehova ali-iteyanya ukwelela. (Amalu. 103:8-10) Nangu twalufyanya, Yehova alatwalilila ukutumona ukuti twalicindama kuli ena nga filya fine alemona Samsone.
17 Natulandeko pa fyacitike kuli munyinefwe umwaice Michael. Alebombesha mu mulimo wa kwa Lesa, ali mubomfi utumikila, kabili painiya wa nshita yonse. Ica bulanda, alilufyenye, ica kuti balimupokele ne milimo alebomba mu cilonganino. Atile: “Nalebombesha sana mu mulimo wa kwa Yehova, lyena ukwabula ukwenekela, naishileiluka ukuti tapali umulimo ningabomba mu cilonganino ca kwa Lesa. Nshaletontonkanya ukuti Yehova alindabako, lelo naletwishika nga ca kuti nkabapo cibusa wakwe nge fyo nali nelyo nga ca kuti nkalabomba mu cilonganino nge fyo nalebomba kale.”
18 Icawemeko ca kuti munyinefwe Michael tanenwike. Alandile ukuti: “Nabikile amano kuli bucibusa nakwete na Yehova, nalemweba fyonse ifili ku mutima, nalebelenga Baibo no kutontonkanya pa fyo nalebelenga.” Mu kuya kwa nshita, ba Michael balibabweseshe imilimo balebomba mu cilonganino. Pali ino nshita, ni baeluda kabili bapainiya ba nshita yonse. Batile: “Ifyo aba mu cilonganino balenkoselesha, maka maka baeluda fyalilengele ndemona ukuti Yehova acili alintemwa. Pali ino nshita, ndabomba mu cilonganino na kampingu iisuma. Ifyancitikile fyalengele nasambililako ukuti Yehova kuti aelela uuli onse nga alapila icine cine.” Kuti twacetekela ukuti nangu ca kuti twalufyanya, Yehova kuti atupeela imilimo kabili kuti atupaala nga twalapila icine cine no kushintilila pali ena.—Amalu. 86:5; Amapi. 28:13.
19 Muli cino cipande, twalanda fye pa fisuma ifinono pa lyashi lya kwa Samsone. Tali uwapwililika, lelo talekele ukubombela Yehova na lintu alufyenye pa mulandu wa kucetekela Delila. Yehova na o talekele ukumubomfya. Yehova alishilebomfya Samsone na kabili. Yehova alemona Samsone ukuti ali sana ne citetekelo, kabili alilembele ishina lyakwe pa baume abali ne citetekelo abalembwa mwi buuku lya AbaHebere icipandwa 11. Ukwishiba ukuti tubombela Shifwe wa ku muulu uufwaya ukutukosha maka maka ilyo tuli na mafya, ala kulatukoselesha icine cine! E ico nga filya Samsone acitile, lekeni na ifwe lyonse tulepaapaata Yehova ukuti: “Njibukisheni no kunkosha.”—Abapi. 16:28.
ICIPANDWA 21
Umwaice Uwashipile pa Kulanda Ifyo Yehova Amwebele
Abaice Abaali ne Mibele Iisuma e lyo ne Mibele Yabipa Abaleikala ku Shilo
Ukwelenganya Ifyo Imikalile Yali mu Calo ca Bulayo
NGA MWATONTONKANYA pa misumba, amatauni nelyo incende shimbi isha mu Calo ca Bulayo, nalimo mulatontonkanya na pa baume na banakashi bamo abakalamba abo Baibo yalandapo abaleikala muli isho incende. Lelo Baibo yalilandako na pa baice. Bushe mulatontonkanyapo pa fyo nabo baleikala pali ilya nshita?
Ifi twalandapo nalimo kuti fyalenga twilatontonkanya fye pa bakalamba abo Baibo yalandapo, lelo twalatontonkanyako na pa balumendo na bakashana abo yalandapo. Bamo baali ne mibele iisuma kabili tulingile ukubapashanya, lelo bambi baali ne mibele yabipa kabili tatulingile ukubapashanya. Ulupili lwabulungana ululi pa kati pa cikope e pabelele Shilo.
Nalimo muleibukisha ukuti ilyo abena Israele baingile mu Calo ca Bulayo, babalilepo ukutanika itenti lya mushilo pa Gilgali mupepi na Yeriko. (Yoshua 4:19) Lelo ilyo baleakanya impanga mu Calo ca Bulayo, itenti lya mushilo balitwele ku Shilo. Kanshi ku Shilo e ko abena Israele batendeke ukulaya mu kupepa. (Yoshua 18:1) Shilo yabelele ku kapinda ka ku kuso aka Yerusalemu mu citungu ca mpili ica Efraimu, kabili ukufuma ku Shilo ukuya ku Yerusalemu paali amakilomita nalimo 30. Abaume na banakashi abena Israele bonse baleya ku Shilo; amabumba ayakalamba balelongana mu mupokapoka wa ku kapinda ka ku kulyo, kabili nalimo umu mwine e mo bapangiile itenti lya mushilo. (Yoshua 22:12) Bushe muletontonkanya ukuti na baice baleya ku Shilo?
Bamo baleya. Umo pa baice abaile ku Shilo ni Samwele. Abafyashi bakwe, Elkana na Hana, baleikala mwi tauni ilyabelele ku mpili shali ku masamba ya Shilo. Cila mwaka Elkana no mukashi wakwe umbi e lyo na bana, baleya ku Shilo. Mu kuya kwa nshita, Yehova alyaswike ipepo Hana apepele ilyo alengele akwata umwana mwaume, uo bainike ati Samwele. Ilyo Samwele aali umwaice, abafyashi bakwe bamutwele ku Shilo ukuti e ko aleikala pa kuti alebombela pe tenti lya mushilo capamo na Eli shimapepo mukalamba.—1 Samwele 1:1–2:11.
Samwele balimupele imilimo ya kubomba pa ng’anda ya kwa Lesa, kabili nalimo alekwatako inshita ya kuya ale-endako mu mpili shali mupepi. (1 Samwele 3:1, 15) Pa mpili shimo balelimapo ifimuti fya miolife, nga fintu mulemona pa cikope cili pe bula 9. Nga mwalolesha pa cikope na kabili, mwalamonapo ulupungu lwa kwa kalinda ulwa mabwe ulunono. Abalimi nelyo bakacema balenina pali ulu ulupungu pa kuti balelinda ifilimwa fyabo nelyo impaanga, kabili nalimo Samwele na o aleninako pali ulu ulupungu pa kuti alemona ifyo ifintu filemoneka nga ali pa muulu. (Linganyeniko 2 Imilandu 20:24.) Abantu abengi bafwile baletamba ne nama sha mu mpanga nga banina pali ulu ulupungu.
Pali ilya nshita ifimuti fyalifulile sana ukucila ino nshita, kabili kwali imitengo iingi umwalesangwa inama sha mu mpanga. (Yoshua 17:15, 18) Cimo icilenga twashininkisha ukuti imitengo yalifulile sana kale, cintu cacitike ilyo Elisha ali kasesema mukalamba uwa kwa Lesa. Bushiku bumo Elisha alefuma ku Yeriko aleya ku Betele. Kanshi apitile muli iyi yine ncende iyabeleele amakilomita nalimo 16 ku kapinda ka ku kulyo aka Shilo. Abaleikala mu Betele balepepa abana ba ng’ombe, kanshi nalimo Elisha alisakamikwe pa fyo baali no kumupokelela. (1 Ishamfumu 12:27-33; 2 Ishamfumu 10:29) Cimoneka kwati abakalamba balipatile uyu kasesema wa kwa Lesa, kabili abana babo nabo balitendeke ukukonkelela abafyashi babo.
Baibo pali 2 Ishamfumu 2: 23, 24 ilanda ukuti ilyo aleya, kwali utulumendo utwatendeke ukumuseka ati: “Kabiye, ube pala! Kabiye, ube pala!” Ici calengele Elisha atutiipwile “mwi shina lya kwa Yehova. Lyena ba bere babili abakota bafumine mu mutengo, basantaulapo no tulumendo 42.” Ba bere bafitulukila aba ku Siria balakalipa sana nga ca kuti kwaba ifyabatulumusha nelyo nga kwaba icatiinya utwana twabo. (2 Samwele 17:8; Amapinda 17:12; 28:15) Yehova alibomfeshe aba ba bere pa kukanda utulumendo, pantu twalisaalwile kasesema wakwe e lyo na Yehova wine, uo uyu kasesema aleimininako.
Kanshi ifi mu mpili shali mupepi na ku Shilo mwali inama sha mu mpanga ishikali isha kutila kuti shaipaya abana, fyalenga twaishiba ukuti abafyashi ba kwa Samwele balicetekele sana Yehova ifi bamutwele ku Shilo pa kuti alebombela pe tenti lya mushilo.
Umuntu umbi uwatemenwe sana Yehova kabili uwamucetekele, ni Kapingula Yefta. Yefta aleikala mu calo ca mpili ica Gileadi icabelele ku kabanga ka Yordani. Yefta alilombele Yehova ukuti akamwafwe ukucimfya abena Amone, kabili alilapile ukuti uukabalilapo ukumusengela pa ba mu ng’anda yakwe, aali no kumupeela kuli Yehova. Umwana wakwe umwanakashi nacisungu ewabalilepo ukumusengela. E ico atwele umwana wakwe umo fye mpo ku cifulo ca mushilo ku Shilo, uko aikele no kubombela Yehova ne cishinka pa myaka iingi.—Abapingushi 11:30-40.
Nga twatontonkanya pa cifulo ca Shilo e lyo na baice abaikeleko, tatufwaya ukuba nga balya abaice 42 abasaalwile kasesema Elisha, lelo tufwaya ukulapashanya Samwele no mwana mwanakashi wa kwa Yefta abatemenwe Yehova kabili abamucetekele.—Linganyeniko 1 Abena Korinti 10:6, 11.
“Alekula na Yehova”
9 Elenganyeni ifyo uyu mulumendo alekula ne fyo aleya ku mpili shali mu Shilo mu kutandala. Ilyo alelolesha umusumba ne lungu ifyali pa nshi ya lupili, afwile aletemwa nga nshi no kumfwa icilumba nga alolesha icikuulwa ca mushilo ica kwa Yehova. Ca cine, ici cikuulwa cali ica mushilo nga nshi. Palipitile imyaka mupepi na 400 ukutula apo bacikuulile kabili Mose e wa-angalile ubukuule. Ni apa pene fye e po bonse balepepela Lesa wa cine, Yehova.
10 Ukutula fye na ku bwaice Samwele alitemenwe icikuulwa ca mushilo. Ilyashi alembele pa numa litila: “Samwele alebombela Yehova, ninshi ali umwaice, kabili alefwala efode wa nsalu.” (1 Sam. 2:18) Ica kufwala cabula amaboko ico alefwala calelangilila ukuti Samwele aleafwa bashimapepo imilimo pa cikuulwa ca mushilo. Nangu ca kutila Samwele taali shimapepo, balimupeele umulimo wa kwisula ifiibi fya kuya mu lubansa lwa cikuulwa ca mushilo cila lucelo e lyo no kusakamana Eli umukoloci. Nangu ca kutila aleipakisha ukubomba iyi milimo, ifyatendeke ukucitika fyalengele Samwele alecula no mutima. Ifintu fyalibipile nga nshi pa ng’anda ya kwa Yehova.
Talecita Ifyabipa Nangu ca Kuti Aali na Bantu Ababipa
11 Ilyo ali umwaice, Samwele atendeke ukumona ifyabipa ifyalecitika. Eli akwete abana abaume babili, Hofini na Finehasi. Samwele alembele ukuti: “Abana baume ba kwa Eli bali finangwa fya bantu; balisuulile Yehova.” (1 Sam. 2:12) Ifintu fibili ifyalandwa muli ili lembo fyalyampana. Hofini na Finehasi bali “finangwa,” pantu balisuulile Yehova. Balisuulile amafunde yakwe ayalungama ne fyo afwaya. Ici cine e calengele ukuti balecita ne membu shimbi.
12 Amafunde ya kwa Lesa yalilondolwele bwino bwino imilimo bashimapepo balingile ukulabomba ne fyo bali no kulakonka pa kutuula amalambo pa cikuulwa ca mushilo. Kwali umulandu Lesa abikileko aya mafunde! Amalambo yaleimininako fyonse ifyo Lesa acita pa kwelela abantu imembu pa kuti basanguluke na pa kuti alebapaala no kulabatungulula. Lelo Hofini na Finehasi balengele bashimapepo banabo ukukanakonka amafunde ayalelanda pa fya kutuula amalambo.
13 Elenganyeni ukuti umwaice Samwele alemona uko ifintu ifyabipa umusango yu filetwalilila fye ukucitika ukwabula ukuti bacitepo nangu cimo. Samwele afwile alemona abalanda, abapiina, na bo balecusha baleisa pa cikuulwa ca mushilo pa kuti basansamushiwe no kukoseleshiwa. Lelo ifyalecitika fyalelenga balebwelelamo nabafuupuka, nabomfwa no bubi. Bushe Samwele aumfwile shani ilyo aishibe ukuti Hofini na Finehasi balisuulile ne funde lya kwa Yehova ilyakeenye ubulalelale, filya balebembuka na banakashi bamo abalebombela pa cikuulwa ca mushilo? (1 Sam. 2:22) Nalimo ale-enekela ukuti Eli alacitapo cimo pa fyabipa ifyalecitika.
“Palameni Kuli Lesa”
5 Ukulingana na Yohane 17:3, Yesu atile: “Awe uyu e mweo wa muyayaya, ukuti bamwishibe, mwe Lesa wine wine mweka, no yo mwatumine, ni Yesu Kristu.” Bushe Yesu aloseshe mwi ilyo alandile pa lwa ‘kwishiba’ Lesa? Abasoma abengi batila ili shiwi mu ciGriki ca kutendekelako lisanshamo na fimbi—e kutila ukutwalilila ukwishiba, ukwingalenga umo ukupalama ku muntu umbi.
6 Ukwishiba Lesa mu kupalamisha takwali cintu icipya mu nshiku sha kwa Yesu. Ku ca kumwenako, mu Malembo ya ciHebere, tubelenga ukuti lintu Samwele ali kalume, “ali talaishiba Yehova.” (1 Samwele 3:7) Bushe ici calepilibula ukuti Samwele aishibe fye ifinono pali Lesa wakwe? Iyo. Abafyashi bakwe na bashimapepo bafwile balimusambilishe ifingi. Lelo, ishiwi lya ciHebere ilyabomfiwa muli ico cikomo, ukulingana no wasoma umo kuti “lyabomfiwa ku cibusa capalamisha.” Samwele ali talaishiba Yehova ukufikapo, nga fintu ali no kumwishiba ku ntanshi lintu atendeke ukubomba nge cisoselo ca kwa Yehova. Ilyo Samwele alekula, aishileishiba Yehova bwino, ukunonka bucibusa bwapalamisha na wene.—1 Samwele 3:19, 20.
it “Eli, I” amapara. 5-7
Eli, I
Mu kupita kwa nshita, Lesa alitumine kasesema uwa kusoka Eli ukuti: Yehova aali no kupwisha amaka ya kwa Eli na maka ya ba mu ng’anda yakwe, pa kuti mu ng’anda yakwe mwikaba umuntu uukafika ku bukote. Kasesema aebele Eli no kuti abana bakwe babili baali no kufwa pa bushiku bumo bwine. (1 Sam. 2:27-36) Yehova abomfeshe Samwele nangu ca kuti aali umwaice pa kweba Eli ifyo aali no kumukanda pamo na ba mu ng’anda yakwe. (1 Sam. 3:11-14) Samwele alitiinine ukweba Eli ifyo Yehova amwebele, lelo ilyo Eli amwipushishe, alisukile amweba. Pa numa ya kumweba, Eli alandile ati: “Kufwaya kwa kwa Yehova. Nacite ico alemona ukuti e cisuma.”—1 Sam. 3:15-18.
Yehova Akanda aba mu Ng’anda Yakwe. Yehova alikandile abantu bakwe nga filya fine alandile. Abena Israele abaume nalimo 4,000 balibepeye ilyo balelwa inkondo na baPelishiti. Apo baletontonkanya ukuti nga bali ne Cipao, Yehova kuti abapususha ku balwani babo, abena Israele bailesenda Icipao ku Shilo, bacileta mu nkambi yabo. Lelo abaPelishiti balikosele ukulwa inkondo, ica kuti baipeye abena Israele 30,000. Lyena balisendele ne Cipao. Hofini na Finehasi abaali ne Cipao balifwile. Umwaume umo umwina Benjamini alibutwike uko balelwila inkondo kabili aile-eba Eli ifyacitike. Ilyo afikile asangile Eli naikala pa cipuna mu mbali ya musebo alelolela, ninshi nasakamana sana pa Cipao. Nomba Eli aali ne myaka 98, kabili talemona. E ico ilyo Eli bamwebele ukuti Icipao nabacisenda, aliwile ubuseneme kabili umukoshi walifunike no kufwa afwa.—1 Sam. 4:2-18.
Yehova na kabili alikandile aba mu ng’anda ya kwa Eli ukupitila mu Mfumu Shauli. Imfumu Shauli yaebele Doege ukuti epaye bashimapepo ba ku Nobu. Aba bashimapepo batuntwike muli Eli pantu bafyalilwe mu lupwa lwa kwa Ahitubu umwana wa kwa Finehasi. (1 Sam. 14:3; 22:11, 18) Abiatari umwana wa kwa Ahimeleke e wapuswike fye, kabili alitwalilile ukuba shimapepo pa myaka yonse iyo Davidi aleteka. (1 Sam. 22:20; 2 Sam. 19:11) Na lyo line, Abiatari balimufumishe pali bushimapepo kuli Solomone pa mulandu wa kuti alyafwilishe Adoniya uwapondokeele Imfumu Davidi. (1 Isha. 1:7; 2:26, 27) E ico filya Yehova alandile ukuti aali no kukanda aba mu ng’anda ya kwa Eli fyalifikilishiwe, kabili takwali nangu umo uwaishilebapo shimapepo mukalamba pali bonse abatuntwike muli Eli aba mu nkulo shakonkelepo.—1 Sam. 3:13, 14.
Samwele Asala Ukubombela Yehova
ILYASHI LYA MU BAIBO UMULI IFIKOPE
[Icikope 1]
[Ukushimika:] NANGU CA KUTI SAMWELE AALI UMWAICE SANA, AALI MUNASIRI. TATALILE ABEYAPO UMUSHISHI WAKWE, KABILI ALEBOMBELA YEHOVA MU NSHILA YAIBELA.
[Hana:] BUSHE NAUIPEKANYA SAMWELE? WAKULAIKALA KUNO NO KUBOMBELA YEHOVA PE TENTI LYA MUSHILO.
[Samwele:] NINJIPEKANYA. NOMBA NKALAMUFULUKA!
[Icikope 2]
[Hana:] NA INE NKALAKUFULUKA, MWANA WANDI! NOMBA BUSHE ULEIBUKISHA UMULANDU USHILINGILE UKULATIINA?
[Samwele:] E MUKWAI. NGA NAPALAMA SANA KULI YEHOVA, NA O AKAPALAMA KULI INE.
[Icikope 3]
[Eli:] NINE ELI, SHIMAPEPO MUKALAMBA. LOLEKESHA IFYO BALECITA SAMWELE. NOMBA LINE NIWE NALIMO UKALABOMBA IYI IMILIMO!
[Icikope 4]
[Ukushimika:] ILYO SAMWELE ALEKULA, ALIMWENE UKUTI TE BONSE PE TENTI LYA MUSHILO ABATEMENWE YEHOVA. NANGU FYE BANA BA KWA ELI, ABAALI BASHIMAPEPO, BALECUSHA ABANTU KABILI BALECITA IFYABIPA.
[Ukushimika:] ABANA BA KWA ELI TABACINDIKE YEHOVA, BALEIBILA YEHOVA AMALAMBO, KABILI BALECITA UBULALELALE. NOMBA ELI TALEBAKAANYA NANGU CA KUTI KASESEMA ALIMUSOKELE UKUTI YEHOVA AALI NO KUMUKANDA PAMO NA BA MU NG’ANDA YAKWE.
[Icikope 5]
[Ukushimika:] CILA MWAKA, ABAFYASHI BA KWA SAMWELE BALEMUTANDALILA KABILI BALEMUTWALILA ICA KUFWALA CABULA AMABOKO ICIPYA.
[Samwele:] MAYO! TATA! NALIMUFULUKA.
[Icikope 6]
[Hana:] CINSHI SAMWELE?
[Icikope 7]
[Samwele:] MWANJEBELE UKUTI PE TENTI LYA MUSHILO NI PA CIFULO CA MUSHILO. NOMBA ABANTU BAMO PANO BALACITA SANA IFYABIPA.
[Icikope 8]
[Hana:] LELO IWE UFWILE UKUTWALILILA UKUCITA IFISUMA . . .
[Icikope 9]
[Samwele:] NALISHIBA, NDE-ESHA.
[Icikope 10]
[Hana:] NAUMFWA MWANA WANDI. YEHOVA ALISHIBA. ALAMONA FYONSE.
[Icikope 11]
[Hana:] PA NSHITA IMO NALYUMFWILE SANA UBULANDA PA MULANDU WA KUTI NSHALEKWATA ABANA.
[Hana:] NOMBA YEHOVA ALYASWIKE IPEPO NAPEPELE—ALILENGELE NAKWATA IWE! YEHOVA LYONSE ALAFWA IFIBUSA FYAKWE.
[Hana:] ULELOMBA YEHOVA UKUTI ALEKWAFWA, KABILI INE NA BAWISO TWAKULAKUPEPELAKO.
[Icikope 12]
[Samwele:] IFYO MWALANDA FYA CINE MAYO. NATASHA.
[Icikope 13]
[Ukushimika:] ILYO SAMWELE AKULILE, AISHILEBA UMUBOMFI WA KWA YEHOVA UWA CISHINKA. YEHOVA ALILENGELE ALAMUBOMBELA NE NSANSA NA LINTU BAMBI BALECITA IFYABIPA.
[Icikope 14]
[Ukushimika:] BUSHIKU BUMO, YEHOVA ALIBOMFESHE SAMWELE MU NSHILA YAIBELA. ALILANDILE NA SAMWELE.
[Yehova:] SAMWELE!
[Yehova:] SAMWELE!
[Samwele:] MUKWAI LANDENI, PANTU UMUBOMFI WENU ALEKUTIKA.
[Ukushimika:] APO SAMWELE ALISALILEPO UKULABOMBELA YEHOVA NANGU CA KUTI BAMBI BALECITA IFYABIPA, YEHOVA ALIMUSAMBILISHE KABILI ALIMUBOMFESHE UKUCITA IFINTU FYA KUPAPUSHA.
[AKABOKOSHI]
FINSHI TULESAMBILILAKO KULI ILI LYASHI?
MULANDU NSHI CISHAYANGUKIILE SAMWELE UKUBOMBELA YEHOVA ILYO AALI UMWAICE?
APO WINGASANGA ICASUKO: 1 SAMWELE 2:12, 17.
CINSHI CALENGELE YEHOVA ASALE SAMWELE UKUBA KASESEMA?
APO WINGASANGA ICASUKO: 1 SAMWELE 2:26.
NANGU CA KUTI ABANTU BAMBI BALECITA IFYABIPA, KUTI WACITA SHANI PA KUTI ULEBOMBELA YEHOVA?
APO WINGASANGA ICASUKO: AMALUMBO 26:9-12.