ICIPANDWA 3

“Baiswilemo Umupashi wa Mushilo”

Ifyacitike ilyo bapokelele umupashi wa mushilo pa Pentekoste

Ili lyashi lifumine pa Imilimo 2:1-47

1. Londololeni ifyalecitika pa Mutebeto wa Pentekoste.

MU MISEBO ya mu Yerusalemu mwali abantu abengi abali ne nsansa.a Icushi calefuuka pa ciipailo mwi tempele. Abena Lebi baleimba amalumbo beta ukuti Hallel, kabili nalimo pa kwimba baleankulana. (Amalumbo 113 ukufika ku 118) Mu misebo mwali abantu abengi abafumine mu ncende shalekanalekana. Bafumine ukutali sana pamo nga ku Elamu, ku Mesopotamia, ku Kapadokia, ku Ponte, ku Egupti, na ku Roma.b Cinshi calengele baye ku Yerusalemu? Baile mu kusefya umutebeto wa Pentekoste, uo baleita no kuti ubushiku bwa kutuula ifisabo fyabalilapo ukupya. (Impe. 28:26) Uyu mutebeto uwalebako umuku umo mu mwaka nga bapwisha ukusombola barle, batendeka no kusombola ingano. Ubu bwaleba bushiku bwa kusekelela.

Mapu ilelanga ukwafumine abakutike ku mbila nsuma pa Pentekoste mu mwaka wa 33. 1. Ifitungu: Libya, Egupti, Etiopia, Bitunia, Ponte, Kapadokia, Yudea, Mesopotamia, Babilonia, Elamu, Media, na Partia. 2. Imisumba: Roma, Alekesandria, Memfisi, Antioke (wa ku Siria), Yerusalemu, na Babiloni. 3. Ba bemba: bemba wa Mediterranean Sea, Bemba wa Black Sea, Bemba wa Red Sea, Bemba wa Caspian Sea, na Bemba wa Persian Gulf.

MU YERUSALEMU E MO ABAYUDA BALEPEPELA

Ifingi ifyaba mu fipandwa fya kubalilapo ifye buuku lya Imilimo fyacitikile mu Yerusalemu. Uyu musumba wabelele mu mpili sha mu Yudea apali amakilomita nalimo 55 ku kabanga ka Bemba ya Mediterranean. Mu mwaka wa 1070 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Imfumu Davidi yacimfishe incende yacingililwa iyabelele pa Lupili lwa Sione, kabili umusumba uwakuulilwe ukushinguluka Ulupili lwa Sione waishileba e musumba ukalamba uwa luko lwa bena Israele.

Ulupili lwa Sione lwaba mupepi no Lupili lwa Moria, ukulingana ne lyashi lya kale ilya baYuda pa Lupili lwa Moria e po Abrahamu apene atuule Isaki ilambo, imyaka nalimo 1,900 ilyo ifyalembwa mwi buuku lya Imilimo fishilacitika. Ulupili lwa Moria nalo lwaishileba lubali lwa musumba wa Yerusalemu ilyo Solomone akuulilepo itempele lya kwa Yehova ilya kubalilapo. Ili tempele lyalicindeme nga nshi mu mikalile ya baYuda ne mipepele yabo.

AbaYuda bonse abatemenwe ukupepa Yehova baleya lyonse kwi tempele mu kutuula amalambo, ukupepa, no kusefya imitebeto. Aba baYuda balefuma mu ncende ishalekanalekana. Ico baleila ku Yerusalemu ni co balefwaya ukulacita filya Lesa abebele ukuti: “Imiku itatu mu mwaka abaume benu bonse bakaleiminina pa cinso ca kwa Yehova Lesa wenu pa cifulo ico akasala.” (Amala. 16:16) Na kabili, mu Yerusalemu e mwali Sanhedrini, icilye cikalamba ica baYuda. Abalesangwa muli ici cilye e baletungulula abantu mu bwikashi, mu buteko e lyo na mu fya mapepo.

2. Finshi fyacitike pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ifyapapwishe abantu?

² Nalimo ku ma 9 koloko pali ubu bushiku mu mweshi wa April mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, kwalicitike icintu ico abantu bali no kulalandapo pa myaka iingi. Mu kupumikisha, mu muulu mwaumfwikike ‘icongo kwati cipuupu icikali ica mwela,’ nelyo “nge cipuupu ca mwela icikalamba.” (Imil. 2:2; The Bible in Bemba) Mu ng’anda umwalongene abasambi ba kwa Yesu abali nalimo 120 mwali sana icongo. Lyena, kwalicitike icintu ica kupapusha. Indimi ishapala umulilo shalimoneke, no kwikala pa musambi umo na umo.c Lyena abasambi ‘baiswilemo umupashi wa mushilo,’ batendeka no kulandila mu ndimi shimbi! Ilyo abasambi bafumine mu ng’anda, abeni abo balekumanya mu misebo ya mu Yerusalemu balepapa, pantu abasambi balelanda na bo mu ndimi shabo! Umuntu umo na umo aleumfwa abasambi “balelandila mu lulimi lwakwe.”—Imil. 2:1-6.

3. (a) Mulandu nshi twingalandila ukuti Pentekoste ya mu mwaka wa 33 yali iyacindama sana mu kupepa kwa cine? (b) Bushe ifyo Petro alandile fyakuma shani ifyo abomfeshe “amakii ya Bufumu” ilyo alelanda kwi bumba?

³ Ili lyashi lilondolola ifyo uluko lwa bena Israele ba ku mupashi lwapangilwe, e kutila icilonganino ca Bena Kristu basubwa. (Gal. 6:16) Lelo kwaliba na fimbi ifyacitike. Ilyo Petro alelanda kwi bumba pali bulya bushiku, abomfeshe amakii ya kubalilapo pa makii yatatu “aya Bufumu”, kabili kii imo na imo yali no kulenga abantu abalekanalekana bapokelela amapaalo yaibela. (Mat. 16:18, 19) Amakii ya kubalilapo yalengele aba Yuda na basangwike fye aba Yuda ukupokelela imbila nsuma no kusubwa no mupashi wa mushilo uwa kwa Lesa.d E ico bali no kuba muli Israele wa ku mupashi, ici cali no kulenga bakwata isubilo lya kuba ishamfumu kabili bashimapepo mu Bufumu bwa kwa Mesia. (Ukus. 5:9, 10) Mu kupita kwa nshita, abena Samaria na bena fyalo nabo bali no kuba muli Israele wa ku mupashi. Finshi Abena Kristu muno nshiku bengasambililako ku fyacitike pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu?

“Bonse Bali pa Ncende Imo” (Imil. 2:1-4)

4. Mulandu nshi twingalandila ukuti icilonganino capangilwe mu mwaka wa 33 e ici cine twakwata na muno nshiku?

⁴ Ilyo icilonganino ca Bena Kristu catendeke, abasambi bali nalimo 120, kabili “bonse bali pa ncende imo” e kutila mu muputule wa pa muulu, kabili balisubilwe no mupashi wa mushilo. (Imil. 2:1) Ilyo ubu bushiku bwalepwa, ababatishiwe muli cilya cilonganino baali abengi nga nshi. Kabili Ifi e fyo icilonganino catendeke ukukula ukufika na muno nshiku! Lesa alabomfya abaume na banakashi abamutiina e kuti ababa mu cilonganino ca Bena Kristu ica muno nshiku, ‘ukubila imbila nsuma iya Bufumu’ ku “bantu bonse aba pe sonde pa kuti ikabe inte ku nko shonse” ilyo impela ya cino calo ishilaisa.—Mat. 24:14.

5. Bushe Abena Kristu mu nshita ya batumwa balenonkelamo shani mu kuba mu cilonganino? Nga ifwe tunonkelamo shani?

⁵ Na kabili icilonganino ca Bena Kristu e cali no kulakosha aba mu cilonganino mu fya kwa Lesa, e kutila abasubwa, e lyo mu kupita kwa nshita aba mu “mpaanga shimbi.” (Yoh. 10:16) Paulo alitashishe sana aba mu cilonganino pa fyo balekoseleshanya ilyo alembeele Abena Kristu ba ku Roma ukuti: “Ndefwaisha ukwisamumona, pa kuti nkamupeeleko ica bupe icafuma kuli Lesa icikamukosha; nelyo ntile, pa kuti nkesemukoselesha e lyo na imwe mukankoseleshe, umo na umo akakoshe icitetekelo ca munankwe, e kutila icitetekelo cenu ne citetekelo candi.”—Rom. 1:11, 12.

UMUSUMBA WA ROMA WALI E MUSUMBA UKALAMBA UWA BUTEKO BWA BENA ROMA

Umusumba wa Roma e wakulishe pa misumba yonse kabili wali uwacindama sana pa nshita ifyalembwa mwi buuku lya Imilimo fyalecitika. E wali umusumba ukalamba uwa buteko ubwaleteka ifyalo ifingi. Pa nshita ubu buteko bwakwatishe amaka, bwaleteka ifyalo ukufuma ku Britain ukufika ku North Africa no kufuma kuli Bemba wa Atlantic ukuyafika kuli Bemba wa Persian Gulf.

Mu Roma mwaleikala abantu abafumine ku fyalo fyalekanalekana, aba mitundu yalekanalekana, abalelanda indimi ishalekanalekana kabili mwalifulile no kupupa imipashi. Mu Roma mwali imisebo iingi kabili iisuma, kanshi abantu baleyako sana mu kutandala, mu kushita na mu kushitisha ifintu. Lwa mupepi kwali icabu ca Ostia apalefikila sana amato ayaletwala ifya kulya ne fintu fimbi ifya mutengo kuli uyu musumba.

Mu nshita ya batumwa, mu Roma mwaleikala abantu ukucila pali 1 milioni. Nalimo hafu ya aba bantu bali basha. Pa basha pali ifipondo ifyo babikile mu fifungo, abana abo bashitishe nelyo abo bashiile ku bafyashi babo, na bafungwa abo baikete ilyo abashilika abena Roma balesansa ifyalo fimbi. Pa basha abo batwele ku Roma pali na baYuda abo bafumishe ku Yerusalemu lintu Pompey Umukalamba wa Bashilika umwina Roma acimfishe umusumba mu mwaka wa 63 ninshi Yesu talaisa pano isonde.

Abengi abashali basha bali bapiina nga nshi, baleikala mu mayanda ya ntunti ayatitikana kabili baleikalila fye ndalama isho buteko bwalebapeela. Bakateka bena baliyemfeshe amayanda yabo ne fikuulwa fyabo fimbi. Takwatalile akubako ifikuulwa ifyaweme nge fi. Pali ifi ifikuulwa pali ne fibansa ifikalamba umo baletambila ifyangalo, umo balelwila ulubuli ulo ilingi line lwalepwa fye umo nga bamwipaya e lyo no kucimfyanya kwa pa maceleta, kabili tabalelipilisha pa kutamba.

6, 7. Bushe icilonganino ca Bena Kristu muno nshiku cilebomba shani umulimo uo Yesu apeele abasambi bakwe uwa kubila imbila nsuma ku ba mu nko shonse?

⁶ Ifyo icilonganino ca Bena Kristu calecita mu nshita ya batumwa e fyo cicita na muno nshiku mwine. Yesu alipeele abasambi bakwe umulimo uwayafya lelo uwali no kulenga baba sana ne nsansa. Abebele ukuti: “Kabiyeni, mu kulenga abantu ba mu nko shonse baleba abasambi, mulebabatishisha mwi shina lya kwa Tata ne lya Mwana ne lya mupashi wa mushilo, mulebasambilisha ukulakonka fyonse ifyo namwebele.”—Mat. 28:19, 20.

⁷ Icilonganino ca Bena Kristu ica Nte sha kwa Yehova e co Yehova abomfya muno nshiku ukubomba umulimo wa kulenga abantu ukuba abasambi. Kwena, calyafya ukubila imbila nsuma ku bantu abalanda indimi ishalekanalekana. Na lyo line, Inte sha kwa Yehova balipilibula impapulo ishilanda pali Baibo mu ndimi ukucila pali 1,000. Nga ca kutila mulalongana ne Nte sha kwa Yehova lyonse, kabili mulabila imbila nsuma iya Bufumu no kulenga abantu baba abasambi, mufwile ukulasekelela. Mwaba pa bantu abanono mwi sonde ababila sana pe shina lya kwa Yehova!

8. Bushe bonse mu cilonganino twapaalwa shani?

⁸ Pa kutwafwa ukutwalilila ukuba ne nsansa ilyo tuleshipikisha muli ino nshita ya-afya, Yehova Lesa alitupeela aba bwananyina aba mwi sonde lyonse. Paulo alembeele Abena Kristu abaHebere ukuti: “Natuletontonkanya sana pa banensu pa kuti tulecincishanya ukuba no kutemwa no kubomba imilimo iisuma, twilapuswa mu kulongana filya bamo bacita, lelo tulekoseleshanya, maka maka apo mulemona ukuti bulya bushiku bulepalama.” (Heb. 10:24, 25) Icilonganino ca Bena Kristu caba bupe ubo Yehova atupeela pa kuti tulekoseleshanya. Muleba sana pamo na Bena Kristu banenu. Mwilapuswa ku kulongana!

“Umo na Umo Aumfwile . . . mu Lulimi Lwakwe” (Imil. 2:5-13)

Abasambi ba kwa Yesu balebila imbila nsuma ku ba Yuda na kubasangwike aba Yuda mu misebo. — “Tulebomfwa balelandila mu ndimi shesu ifikalamba ifya kwa Lesa.”—Imilimo 2:11

9, 10. Finshi bamo bacita pa kuti fye baleshimikila abalanda ululimi lumbi?

⁹ Elenganyeni ifyo abaYuda na basangwike aba Yuda baumfwile bwino pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu. Abengi abasangilweko bafwile balelanda ululimi ulo abengi balelanda, nalimo iciGriki nelyo iciHebere. Lelo pali iyi nshita “umo na umo aumfwile abasambi balelandila mu lulimi lwakwe.” (Imil. 2:6) Ukwabula no kutwishika, abakutike ku mbila nsuma bafwile balitemenwe sana ilyo baumfwile imbila nsuma mu lulimi lwabo. Kwena, Abena Kristu muno nshiku tabakwata ica bupe ca kulanda indimi shimbi mu cipesha mano. Na lyo line, abengi balaipeelesha ukubila imbila nsuma ya Bufumu ku bantu aba mu nko shonse. Bacita shani pa kuti babile ku ba mu nko shonse? Bamo balisambilila ululimi lumbi pa kuti balebombela mu cilonganino caba mupepi no ko bekala umo balanda ululimi lwa ku calo cimbi. Bambi nabo balakuukila fye na ku calo cimbi. Ilingi line abo bashimikilako balatemwa sana ukumona ifyo baipeelesha.

¹⁰ Natulande pali ba Christine, abatendeke ukusambilila iciGujarati pamo na ba Nte bambi 7. Ilyo ba Christine bakumene no mukashana uo balebomba nankwe uwalelanda iciGujarati, balimuposeshe mu lulimi lwakwe. Uyu mukashana alyumfwile bwino kabili alefwaya ukwishiba ico ba Christine balesambilila ulu lulimi. Ici calengele ukuti bamushimikile imbila nsuma. Uyu mukashana aebele ba Christine ukuti: “Takwaba icilonganino ca mapepo icikoselesha abantu babo ukusambilila ululimi ulwayafya ngo lu. Ifyebo mweba abantu fifwile fyalicindama sana.”

11. Kuti twacita shani pa kuti tulebila imbila nsuma ku balanda ululimi lumbi?

¹¹ Kwena, te bonse bengasambilila ululimi lumbi. Na lyo line, kuti twaipekanya ukubila imbila nsuma ya Bufumu ku bantu abalanda ululimi lumbi. Kuti twabashimikila shani? Inshila imo, kubomfya JW Language^® app pa kusambilila ifya kuposha mu lulimi ulo abantu balanda sana ku ncende mwaba. Kuti mwasambililako na mashiwi na yambi ayo mwingalanda pa kuti abalanda ulo lulimi bafwaye ukukutika ku mbila nsuma. Na kabili kuti mwabalanga webusaiti ya jw.org, no kubalangako amavidio ayalekanalekana ne mpapulo mu lulimi lwabo. Nga tulecita ifi tukaba ne nsansa nga shilya aba bwananyina abaliko mu nshita ya batumwa bakwete ilyo abantu abafumine mu ncende ishalekanalekana bapapile ilyo baumfwile imbila nsuma “umo na umo . . . mu lulimi lwakwe.”

ABAYUDA ABALEIKALA MU MESOPOTAMIA NA MU EGUPTI

Ulupapulo lwa The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ (175 B.C.–A.D. 135) lutila: “Mu Mesopotamia, mu Madai na mu Babiloni e mwaleikala abatuntwike mu bufumu bwa mikowa 10 [ubwa kwa Israele] na mu bufumu bwa baYuda pa numa ya kubatamfya ku bena Asiria na bena Babiloni.” Ukulingana na Esra 2:64, bena Israele fye 42,360 ababweleele ku Yerusalemu ukufuma mu busha mu Babiloni. Ici cacitike mu mwaka wa 537 ninshi Yesu talaisa pano isonde. Flavius Josephus atile mu nshita ya batumwa, abaYuda “abaleikala mupepi na Babiloni” bali abengi nga nshi. Mu myaka ya ba 200 ukufika muli ba 400 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu aba bantu balilembele icitabo citila Babylonian Talmud.

Ifyalembwa filanga ukuti abaYuda batendeke ukwikala mu Egupti nalimo mu kutendeka kwa myaka ya ba 500 ninshi Yesu talaisa pano isonde. Pali ilya nshita, Yeremia alibilile ubukombe ku baYuda abaleikala mu ncende shalekanalekana isha mu Egupti, ukubikako fye na mu Memfisi. (Yer. 44:1, futunoti) Cimoneka kwati abantu abengi bakuukiile ku Egupti lintu ifyalo ifingi fyalekonka intambi sha baGriki. Josephus atile abaYuda bali pa babalilepo ukwikala mu musumba wa Alekesandria. Mu kuya kwa nshita, balibapeeleko icifulo cimo ica musumba. Mu nshita ya batumwa, kalemba we lyashi umuYuda Philo atile abaYuda 1 milioni balisalanganine mu Egupti monse, ukufuma ku “lubali lwa Libya ukufika ku mupaka wa Etiopia.”

‘Petro Aliminine’ (Imil. 2:14-37)

12. (a) Finshi kasesema Yoele aseseme ifyakumine ifyacitike pa Pentekoste mu mwaka wa 33? (b) Cinshi calengele abasambi bale-enekela ukuti ifyo Yoele aseseme fyali no kufikilishiwa mu nshita yabo?

¹² ‘Petro aliminine’ no kutendeka ukulanda kwi bumba lya bantu afumine mu fyalo ifyalekanalekana. (Imil. 2:14) Alondolwelele abalekutika ukuti Lesa e wacitile icipesha mano ica kuti balelanda indimi shalekanalekana. Ukucita ifi kwali no kulenga afikilishe ukusesema kwa kwa Yoele ukwa kuti: “Nkapongolwela umupashi wandi pa bantu bonse.” (Yoele 2:28) Ilyo Yesu ashilaya ku muulu, aebele abasambi bakwe ukuti: “Nkalomba Tata, na o akamupeela kaafwa,” e kutila “umupashi wa mushilo.”—Yoh. 14:16, 17.

13, 14. Finshi Petro alandile pa kuti afike abantu pa mutima, kabili kuti twamupashanya shani?

¹³ Amashiwi ya kusondwelela ayo Petro alandile kwi bumba yali ya maka, atile: “Lekeni bonse aba mu ng’anda ya kwa Israele beshibe bwino bwino ukuti Lesa amulengele aba Shikulu kabili Kristu, uyu Yesu uo mwaipaile pa cimuti.” (Imil. 2:36) Kwena, abengi abalekutika kuli Petro tabasangilweko ilyo Yesu bamwipeye no kumupoopela pa cimuti. Lelo, apo bafyelwe muli lulya luko nabo bene balikwete umulandu. Nga namumona, ilyo Petro alelanda ku baYuda banankwe, ali no mucinshi kabili ifyo alandile fyalibafikile pa mutima. Ico Petro alefwaya, kulenga abalekutika kuli ena balapila, te kubapeela umulandu iyo. Bushe abalekutika balifulilwe pa fyo Petro abebele? Awe nakalya. Lelo “balyumfwile ububi sana.” Baipwishe abati: “Cinshi tufwile ukucita?” Filya Petro ali no mucinshi pa kulanda, fyalifikile abengi pa mutima ica kuti balilapiile.—Imil. 2:37.

¹⁴ Pa kuti tulefika abantu pa mutima tulingile ukupashanya ifyo Petro acitile. Ilyo tuleshimikila, tatufwile ukusuusha fyonse ifyo uo tulebilako imbila nsuma alanda ifishili fya mu malembo. Lelo tufwile ukulanshanya pa fyo twingasuminishanya. Nga twaishiba fimo ifyo twingasuminishanya na bo, mu mucenjelo kuti twalanshanya na bo ukubomfya Icebo ca kwa Lesa. Ilingi line abantu abafwaya ukwishiba icine balakutika nga twalanshanya na bo bwino icine ca mu Baibo pa fintu ifyo tulesuminishanya.

ABENA KRISTU ABALEIKALA MU PONTE

Pa bantu abakutike ku fyo Petro alandile pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, pali na baYuda abafumine ku Ponte, icitungu cabela ku kapinda ka ku kuso aka Asia Minor. (Imil. 2:9) Cimoneka kwati bamo pali aba e batwele imbila nsuma ku calo cabo, pantu pa bantu abo Petro alembeele kalata yakwe iya kubalilapo pali na Bena Kristu ‘abasalanganine’ mu fyalo fimbi pamo nga mu Ponte.g (1 Pet. 1:1) Amashiwi alembele yalanga ukuti aba Bena Kristu bali no “bulanda pa mulandu wa mesho ayalekanalekana” ayo bakwete pa mulandu wa kuti balicetekele Lesa. (1 Pet. 1:6) Pa mesho bakwete pafwile pali no kulabakaanya ukupepa Lesa no kubacusha.

Amakalata ayo Pliny Umwaice, cilolo wa citungu ca bena Roma ica Bitunia ne ca Ponte e lyo na Kateka wa bena Roma Trajan balelembeshanya, yalangilila ukuti kwali amafya na yambi ayo Abena Kristu abaleikala mu Ponte balekwata. Kalata Pliny alembele lintu ali mu Ponte nalimo mu mwaka wa 112 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ilangilila ukuti abantu abengi baleba Abena Kristu nampo nga baume nangu banakashi, abakalamba nelyo baice nangu balikwata icifulo ca pa muulu nelyo iyo. Pliny ale-eba Abena Kristu ukuti baleke ukuba Abena Kristu, nga bakaana ukucita ifyo abebele alebepaya. Umuntu nga apontela Kristu nelyo apepa tulesa nangu icipasho ca kwa Trajan alemufumya mu cifungo. Pliny alishibe ukuti “Abena Kristu ba cine balekaana ukucita” ifi fintu.

g Ishiwi ilyo bapilibula ukuti ‘basalanganine’ lyafuma kwi shiwi lya ciGriki ilipilibula “abantu abasalanganina ku fyalo fimbi.” Ilingi line ili ishiwi balelibomfya nga balelanda pa baYuda, kanshi ici cilanga ukuti abengi ababalilepo ukuba Abena Kristu bali baYuda.

“Mubatishiwe” (Imil. 2:38-47)

15. (a) Mashiwi nshi Petro alandile, kabili finshi abantu bacitile ilyo baumfwile ifyo alandile? (b) Cinshi calengele abantu abengi nga nshi abaumfwile imbila nsuma pa Pentekoste bafikepo ukubatishiwa pa bushiku bumo bwine?

¹⁵ Pali ubu bushiku bwacindama ubwa Pentekoste mu mwaka wa 33, Petro aebele aba Yuda na basangwike abaYuda abatemenwe ifyo alandile ukuti: “Lapileni kabili mubatishiwe.” (Imil. 2:38) Abantu nalimo 3,000 balibatishiwe, kabili nalimo babatishiwilwe mu fishiba fya mu Yerusalemu nelyo ifyali mupepi na Yerusalemu.e Bushe babatishiwe fye ukwabula no kutontonkanyapo? Bushe ili lyashi lilangilila ukuti abasambi ba Baibo na bana ba ba Nte bafwile ukwangufyanya ukubatishiwa nangu tabalaipekanya? Awe nakalya. Ibukisheni ukuti, aba Yuda na basangwike abaYuda ababatishiwe pa Pentekoste mu mwaka wa 33, balebelenga sana Icebo ca kwa Lesa kabili bali mu luko ulwaipeele kuli Yehova. Na kabili, balilangile ukuti bali abacincila, pantu bamo balefuma ukutali pa kuya kuli uyu mutebeto walebako cila mwaka. Pa numa ya kusumina icine cacindama icilanda pa mulimo Yesu Kristu akwata uwa kufikilisha ukufwaya kwa kwa Lesa, balifikilepo ukuba abasambi ba kwa Kristu ababatishiwa kabili ababombela Lesa.

BUSHE ABASANGWIKE ABAYUDA NI BANI?

“AbaYuda na basangwike abaYuda” balyumfwile ilyo Petro alesambilisha pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu aliya kale ku muulu.—Imil. 2:10.

Pa baume bafikapo abo basontele ukubomba ‘umulimo uwalingile ukubombwa’ uwa kwakanya ifya kulya, pali na Nikola “umwina Antioke uwaishileba umuYuda.” (Imil. 6:3-5) Abasangwike abaYuda, kale bali bena Fyalo abaishiletampa ukupepa na baYuda. Balebamona fye nga abaYuda, pantu balisumine ukulapepa Lesa wa bena Israele no kulakonka Amafunde ayo balekonka, balilekele ukupepa tulesa tumbi, abaume balisembulwilwe, kabili bailundile ku luko lwa bena Israele.

Ilyo abaYuda balubwike muli bunkole mu Babiloni mu mwaka wa 537 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abengi batendeke ukwikala mu ncende ishali ukutali na Israele kabili balitwalilile ukulapepa na baYuda. Ici calengele ukuti abantu ba ku Middle East konse ne fyalo fimbi beshibe imipepele ya baYuda. Bakalemba ba lyashi aba kale, pamo nga Horace na Seneca, balilemba ukuti abantu abengi nga nshi aba mu fyalo ifingi abatemenwe abaYuda ne mipepele yabo balitendeke ukwikala pamo na baYuda kabili basangwike abaYuda.

16. Bushe Abena Kristu ba kubalilapo balangile shani ukuti bali-ipeeleshe icine cine?

¹⁶ Ukwabula no kutwishika Yehova alipaalile aba bantu. Baibo itila: “Bonse abasumine baali pamo, kabili fyonse ifyo bakwete fyali fya bonse, kabili baleshitisha impanga ne fintu fimbi ifyo bakwete e lyo ba-akanya abantu indalama isho balesangamo, ukulingana ne fyo cila muntu alekabila.”f (Imil. 2:44, 45) Abena Kristu ba cine bonse bafwile ukulapashanya Abena Kristu ba mu nshita ya batumwa abaali no kutemwa kabili abaipeeleshe.

17. Finshi umuntu afwile ukucita pa kuti afikepo ukubatishiwa?

¹⁷ Pa kuti Umwina Kristu aipeele kuli Lesa no kubatishiwa afwile ukucita ifyo Amalembo yalanda. Afwile ukusambilila Icebo ca kwa Lesa. (Yoh. 17:3) Afwile ukuba ne citetekelo kabili alingile ukulapila no kulanga ukuti cine cine aleumfwa ububi pa fyo aalecita. (Imil. 3:19) Lyena alingile ukupilibuka nelyo ukuleka ukucita ifyabipa ifyo aalecita, no kutendeka ukubomba imilimo iyalungama iyo Lesa afwaya. (Rom. 12:2; Efes. 4:23, 24) Pa numa afwile ukuipeela kuli Lesa mwi pepo no kubatishiwa.—Mat. 16:24; 1 Pet. 3:21.

18. Lishuko nshi abasambi ba kwa Kristu ababatishiwa bakwata?

¹⁸ Bushe muli basambi ba kwa Yesu Kristu abaipeela kabili ababatishiwa? Nga mwalibatishiwa, muletasha pa kuba abasambi ba kwa Yesu. Nga filya Yehova abomfeshe abasambi ba kwa Yesu abaiswilemo umupashi wa mushilo, na imwe bene kuti amubomfya ukubomba umulimo uukalamba uwa kubila sana no kucita ukufwaya kwa kwa Yehova!

a Moneni akabokoshi akaleti “Mu Yerusalemu E Mo AbaYuda Balepepela,” pe bula 23.

b Moneni utubokoshi utuleti “Umusumba wa Roma Wali E Musumba Ukalamba uwa Buteko bwa Bena Roma,” pe bula 24; “AbaYuda Abaleikala mu Mesopotamia na mu Egupti,” pe bula 25; na kaleti “Abena Kristu Abaleikala mu Ponte,” pe bula 26.

c “Indimi” tashali mulilo wa cine cine, lelo ‘shapalile umulilo,’ icalepilibula ukuti indimi ishaikele pa musambi umo na umo shalemoneka ngo mulilo.

d Moneni akabokoshi akaleti “Bushe Abasangwike abaYuda ni Bani?” pe bula 27.

e Ifyapalako e fyacitike na pa 7 August, mu 1993, pa kulongana kwa citungu ukwa bantu abafuma mu fyalo ifingi ukwa Nte sha kwa Yehova ukwali ku Kiev, mu calo ca Ukraine. Abantu 7,402 balibatishiwe mu fishiba 6. Papitile ama-awala yabili na mamineti 15 pa kuti bonse babatishiwe.

f Ifi bapekenye fyali fye fya pa nshita inono, pantu balefwaya ukwafwilisha abeni abashele mu Yerusalemu abalefwaya ukusambilila na fimbi pali Lesa. Abantu baleitemenwa fye ukwafwilisha abanabo, tacali nga filya caba mu fyalo fya baKomyunisti umo abantu babomfya ifipe fimo fine.—Imil. 5:1-4.