-
“Shipa!”Ukulabila Sana pa Bufumu bwa kwa Lesa
-
-
ICIPANDWA 24
“Shipa!”
Paulo alipuswike ku balefwaya ukumwipaya kabili ali-ilandile umwine kuli Felikisi
Ili lyashi lifumine pa Imilimo 23:11–24:27
1, 2. Mulandu nshi Paulo ashapapiile pa fyo balemucusha mu Yerusalemu?
ILYO Paulo bamupuswishe ku bantu abalefwaya ukumwipaya mu Yerusalemu, balimubikile mu cifungo na kabili. Uyu mutumwa wacincila tapapile pa fyo abantu mu Yerusalemu balemucusha. Balimwebele libela ukuti ‘bakamukaka mu cifungo kabili akakwata amacushi” muli uyu musumba. (Imil. 20:22, 23) Nangu ca kuti Paulo taishibe amacushi na yambi ayo ali no kukwata, alishibe ukuti ali no kutwalilila ukucula pa mulandu we shina lya kwa Yesu.—Imil. 9:16.
2 Nangu fye ni bakasesema abali mu cilonganino ca Bena Kristu balisokele Paulo ukuti bakamukaka “kabili bakamupeela ku bena fyalo.” (Imil. 21:4, 10, 11) Pali iyi nshita ninshi tapalakokola ukutula apo abaYuda bafwaile ukumwipaya, e lyo kabili ninshi tapalakokola ukutula apo aba mu cilye ca Sanhedrini bafwaile ‘ukumulya akanama kabishi’ ilyo balekansanina pa mashiwi ayo alandile. Nomba Paulo balimukakile mu cifungo kabili abashilika abena Roma balemulinda. Bali no kumulubulwisha no kumupeela imilandu. (Imil. 21:31; 23:10) Kanshi alekabila aba kumukoselesha!
3. Ni bani batukoselesha pa kuti twingatwalilila ukulabila imbila nsuma?
3 Apo tuleikala mu nshiku sha kulekelesha twalishiba ukuti “bonse abafwaya ukulapepa Lesa mu mikalile yabo ukupitila muli Kristu Yesu bakalabacusha.” (2 Tim. 3:12) Pa kuti tutwalilile ukulabila imbila nsuma, ilingi line tulakabila abakutusansamusha. Ala tulatasha nga nshi pa fyo “umusha wa cishinka kabili uwashilimuka” atukoselesha pa nshita iyalinga ukubomfya impapulo no kulongana. (Mat. 24:45) Yehova alitulaya ukuti abalwani bonse aba mbila nsuma tabakacimfye. Tabakalofye ababomfi bakwe bonse kabili tabakaleshe umulimo wa kubila imbila nsuma. (Esa. 54:17; Yer. 1:19) Nomba finshi fyacitikile umutumwa Paulo? Bushe kwali abamukoseleshe pa kuti atwalilile ukulabila sana imbila nsuma nangu ca kuti balemulwisha? Nga ca kuti kwali abamukoseleshe, ninshi ni bani kabili acitile shani?
Apusuka ku ‘Balapile Umulapo Kabili Abapangene’ (Imil. 23:11-34)
4, 5. Bushe Paulo bamukoseleshe shani kabili mulandu nshi twingalandila ukuti bamukoseleshe pa nshita yalinga?
4 Ilyo umutumwa Paulo apuswike ku ba mu cilye ca Sanhedrini, ubushiku bwakonkelepo, mu nshita ya bushiku, balimukoseleshe nga nshi. Baibo itila: “Shikulu aishile kuli ena e lyo amweba ati: ‘Shipa! Pantu filya fine wabilile sana imbila nsuma pali ine mu Yerusalemu, e fyo ufwile ukubila na mu Roma.’” (Imil. 23:11) Ifi Paulo bamukoseleshe kuli Yesu fyalengele eshibe ukuti ali no kupusuka. Alishibe ukuti taali na kufwa mpaka fye akaye ku Roma ku kuyabila imbila nsuma pali Yesu.
“Abaume ukucila pali 40 bakabelamina Paulo.” —Imilimo 23:21
5 Paulo balimukoseleshe pa nshita yalinga. Ubushiku bwakonkelepo abaYuda ukucila pali 40 “balipangene no kulapa umulapo wa kuti, tabali no kulya nangu ukunwa mpaka bepaye Paulo.” Ifi ‘bapangene no kulapa umulapo,’ filanga fye ukuti balya baYuda balefwaya sana ukwipaya Paulo. Batile, nga bafilwa ukufikilisha ifyo bapangile, ninshi ifyabipa fikabacitikila. (Imil. 23:12-15) Baebele intungulushi sha bashimapepo na bakalamba ukuti babweshe Paulo mu kulubulula pa kuti cikabe kwati balefwaya ukwishiba ifishinka na fimbi pali ena. Nomba balefwaya ukumubelamina no kumwipaya ilyo talafika ku cilye ca Sanhedrini.
6. Bushe ifyo balepanga ukwipaya Paulo fyaishileishibikwa shani, kabili finshi abaice bengasambilila ku mwipwa wa kwa Paulo?
6 Lelo umwipwa wa kwa Paulo, alyumfwile ifyo balepanga kabili alyebele Paulo. Paulo na o aebele umwipwa wakwe ukuti aye-eba Klaudi Lusia umukalamba wa bashilika abena Roma. (Imil. 23:16-22) Ala Yehova alitemwa abaice abashipa nga filya fyali umwipwa wa kwa Paulo uo bashalumbula ishina. Abaice ababika ubumi bwabo mu kapoosa mweo pa kuti bapokolole abantu ba kwa Lesa, kabili ababombesha mu mulimo wa Bufumu pa kuti ulelunduluka.
7, 8. Finshi Klaudi Lusia acitile pa kuti Paulo bemusansa?
7 Ilyo fye Klaudi Lusia, uwaletungulula abashilika 1,000, aumfwile ukuti kwali abalefwaya ukwipaya Paulo, aebele abashilika 470 kumo na ba pali bakabalwe na balesenda amafumo pa kuti bafume mu Yerusalemu bulya bwine bushiku no kushindika Paulo ku Kaisarea pa kuti tabamusanshile. Ilyo bafikile kulya bamutwele kuli Kateka Felikisi.a Nangu ca kuti mu Kaisarea mwali abaYuda abengi, abafulilemo sana bali Bena Fyalo. Muli uyu musumba mwali umutende, tamwali nga mu Yerusalemu, umo abantu balecita ifimfulunganya kabili umo bapatile abantu abo bashalepepa nabo. Kaisarea e wali umusumba ukalamba uwa citungu ca Yudea umwaleikala umulashi wa buteko bwa bena Roma, kabili muli uyu musumba mwali amaofeshi yakalamba aya bashilika abena Roma abali mu Yudea.
8 Lusia alikonkele ifunde lya bena Roma, e mulandu wine atumine kalata kuli Felikisi umo alondolwele ifyo umulandu wali. Alandile ukuti ilyo aumfwile ukuti Paulo mwina Roma, alimupokolwele ku baYuda “abalefwaya ukumwipaya.” Lusia atile Paulo takwete umulandu uuli onse “uwakufwilapo nelyo uwa kumukakilapo mu cifungo,” lelo pa mulandu wa fyo abaYuda balepanga ukumucita, e co Lusia amutumiine ku mulashi Felikisi pa kuti engomfwa imilandu iyo bamupeele, no kumupingula.—Imil. 23:25-30.
9. (a) Bushe Paulo bamwikele shani pa nsambu shakwe isha bwina Roma? (b) Cinshi cingalenga ukuti tubomfye insambu isho twakwata nga abekala calo?
9 Bushe ifyo Lusia alembele fyali fishinka? Iyo. Alefwaya ukuti umulashi amutemwe. Tapuswishe Paulo pa mulandu wa kuti ali mwina Roma. Na kabili, Lusia talondolwele ati alyebele abashilika ukuti bakake Paulo “amaceni yabili,” no kuti alyebele abashilika ukuti “bamuume ifikoti pa kuti asokolole ifyo acitile.” (Imil. 21:30-34; 22:24-29) Ifyo Lusia acitile fyali kwikala pa nsambu sha kwa Paulo uwali umwina Roma. Muno nshiku Satana abomfya aba mapepo abatupata ukutunka abantu pa kuti baletucusha. Nga filya Paulo acitile, abantu ba kwa Lesa aba muno nshiku na bo kuti babomfya insambu isho bakwata nga abekala calo ukuya ku filye pa kuti fingabacingilila ukubomfya amafunde.
“Ninjipekanya Ukuipokolola” (Imil. 23:35–24:21)
10. Milandu nshi iikalamba iyo bapeele Paulo?
10 Mu Kaisarea “Basungile Paulo mwi sano lya kwa Herode kabili balemulinda,” ilyo balelolela ukuti abamupeele imilandu bese ukufuma ku Yerusalemu. (Imil. 23:35) Pa numa ya nshiku 5, balifikile, kabili pali bena pali Shimapepo Mukalamba Anania, Tertuli ndubulwila, e lyo ne bumba lya baume abakalamba. Ica ntanshi, Tertuli alumbenye Felikisi pa fisuma ifyo alecitila abaYuda, alandile aya mashiwi pa kuti kateka amutemwe.b Lyena Tertuli, atampile ukulanda umulandu uo batekeele icilye. Atile, Paulo “lisakamika kabili alalenga abaYuda konse uko baikala pano isonde baleimina ubuteko. E ntungulushi ya mipepele ya bena Nasarete. Alefwaya no kukowesha itempele, e ico twalimwikete.” AbaYuda nabo “balisuminisheko ukuti ifyo Tertuli alandile fya cine.” (Imil. 24:5, 6, 9) Imilandu iyo bamupeela iya kuti alalenga abantu baimina ubuteko, ni ntungulushi ya mipepele iyabipa, kabili alekowesha ne tempele, yali iikalamba ica kutila kuti bamupingula no kufwa.
11, 12. Finshi Paulo alandile pa kukana imilandu bamupeele?
11 Lyena, Paulo balimwebele ukuti alandepo. Abalilepo ukulanda ati, “ninjipekanya Ukuipokolola.” Alikeene imilandu yonse iyo bamupeele. Umutumwa Paulo takoweshe itempele, kabili talelenga abantu baleimina ubuteko. Alondolwele ukuti ‘palipitile imyaka iingi,’ ukutula apo afumine ku Yerusalemu, kabili aishile mu “kuleta ifya bupe” ku Bena Kristu abalecula pa mulandu wa cipowe no kubacusha. Paulo alondolwele ukuti ilyo talaingila mwi tempele, ‘ali-isangulwile ukulingana no lutambi’ no kuti alyeseshe na maka “ukukanacita ifyabipa kuli Lesa na ku bantu.”—Imil. 24:10-13, 16-18.
12 Lelo ico fye Paulo asumine ca kuti alebombela Lesa wa fikolwe fyakwe umulimo wa mushilo “muli iyi ine iyo baleti mipepele” iyo bapatile. Lelo alondolwele ukuti alisumine “fyonse ifyaba mu mafunde ne fyalembwa mu mabuuku ya Bakasesema.” E lyo kabili alisumine ukuti “abalungama na bashalungama bakabuushiwa” nge fyo na balemupeela imilandu nabo basumine. Lyena, Paulo aebele abalemupeela imilandu ukuti: “Aba bene abali pano balekeni balande umulandu bansangile na o ilyo naiminine mu cilye ca Sanhedrini, kano fye amashiwi ayo nalandile ninshi ninjikatisha ishiwi ilyo naiminine pa ntanshi yabo aya kuti: ‘Pa kubuushiwa kwa bafwa e po balempingwila!’”—Imil. 24:14, 15, 20, 21.
13-15. Kuti twapashanya shani Paulo ilyo tulelubulula pa ntanshi ya balashi?
13 Ifyo Paulo acitile na ifwe e fyo tulingile ukucita nga ca kuti batutwala ku balashi pa mulandu wa kupepa kwesu e lyo batubepesha ukuti tulalenga abantu ukuleta ifyongo, ukwimina ubuteko, no kuti imipepele twabamo ibi sana. Pa kulanda kuli kateka, Paulo tatendeke ukulanda ifisuma pali kateka nga filya Tertuli acitile pa kuti fye kateka amutemwe. Paulo aali uwatekanya kabili uwa mucinshi. Alisalile amashiwi ya kulanda no kulondolola bwino bwino ifishinka fyonse. Paulo alandile ukuti “abaYuda . . . aba ku citungu ca Asia” abamupeele umulandu wa kuti alikoweshe itempele tabaalipo, kabili ukulingana ne funde balingile ukubapo pa kuti engomfwa imilandu iyo bamupeele.—Imil. 24:18, 19.
14 Cimo icacindama ico Paulo acitile, kulondolola bwino ifyo asuminemo, ifyali mu Cebo ca kwa Lesa. Umutumwa Paulo alishipile kabili alilandile na kabili ukuti alisumine mu kubuuka kwa bafwa, nangu ca kuti ili lyashi e lyaletele icimfulunganya mu Sanhedrini. (Imil. 23:6-10) Ilyo Paulo alelubulula, alilandile sana pe subilo lya kubuuka. Mulandu nshi? Pantu alebila imbila nsuma pali Yesu na pa kubuuka kwakwe nomba balya balwani tabasumiine ukuti Yesu alibuukile ku bafwa. (Imil. 26:6-8, 22, 23) Na kuba icalengele ukuti kube ubu ubwafya, cishinka ca kuti Yesu alibushiwe ku bafwa.
15 Amashiwi Yesu alandile yalatukoselesha sana kabili yalalenga twaba abashipa nga filya Paulo ali. Yesu aebele abasambi bakwe ukuti: “Abantu bonse bakamupata pa mulandu we shina lyandi. Lelo uukashipikisha ukufika na ku mpela e ukapusuka.” Bushe tufwile ukusakamana pa fyo tulingile ukulanda? Awe, pantu Yesu atulaile ukuti: “Ilyo bakalamutwala ku cilye, mwikasakamikwa pa fyo mukalanda; lelo conse ico umupashi wa mushilo ukamweba ukulanda, e co mukalande, pantu te imwe mukalalanda lelo mupashi wa mushilo.”—Marko 13:9-13.
“Felikisi Alitiinine” (Imil. 24:22-27)
16, 17. (a) Bushe finshi Felikisi acitile ilyo alelubulwisha Paulo? (b) Mulandu nshi nalimo Felikisi aumfwilile umwenso, lelo mulandu nshi atwalilile ukulamonana na Paulo?
16 Uyu tawali muku wa kubalilapo uo Umulashi Felikisi aumfwile pa fyo Abena Kristu basuminemo. Baibo itila: “Apo Felikisi, alishibe bwino bwino iyi mipepele ya ba Nshila [ifi e fyo baleita Abena Kristu pali ilya nshita], aebele abantu ukuti balolele. Abebele ati: ‘Ilyo Lusia umukalamba wa bashilika akesa, e lyo nkapingula umulandu wenu.’ Kabili aebele umushilika ukuti Paulo atwalilile ukuba umufungwa, lelo akwateko ubuntungwa, kabili baleleka abantu bakwe baleisa mu kumwafwa mu fyo alekabila.”—Imil. 24:22, 23.
17 Ilyo papitileko inshiku, Felikisi, no mwina mwakwe Drusila, uwali muYuda, batumine aba kuyaita Paulo pa kuti bomfwe “uko Paulo alelondolola ifyo abantu bafwile ukucita pa kuti basumine muli Kristu Yesu.” (Imil. 24:24) “Nomba ilyo Paulo alelanda pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa, Felikisi alitiinine.” Nalimo icalengele atiine ni co alecita ifyabipa kabili kampingu yakwe yalemucusha. E calengele ukuti ebe Paulo ukuti aleya, amwebele ati: “Pali ino nshita kuti waya, lelo ilyo nkakwata inshita nkakwita na kabili.” Felikisi alitwalilile ukulamonana na Paulo, te pa mulandu wa kuti alefwaya ukwishiba icine, lelo ni co alemona kwati Paulo kuti amupeelako amafisakanwa.—Imil. 24:25, 26.
18. Mulandu nshi Paulo aebele Felikisi no mwina mwakwe pa “pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa”?
18 Mulandu nshi Paulo alandile na Felikisi no mwina mwakwe “pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa”? Nga muleibukisha, balefwaya ukwishiba “ifyo abantu bafwile ukucita pa kuti basumine muli Kristu Yesu.” Apo Paulo alishibe ukuti aba bantu balecita ifyabipa, bali bankalwe, kabili bali no lufyengo, alefwaya ukuti beshibe bwino bwino ifyo bonse abalefwaya ukuba abasambi ba kwa Yesu balingile ukuba. Ifyo Paulo alandile fyalilangilile bwino bwino ukuti ifyo Felikisi no mwina mwakwe balecita fyalipusene sana ne fyo Lesa afwaya abantu balecita. Ifyo abebele fifwile fyalengele baishiba ukuti abantunse bonse bafwile ukulatiina Lesa mu fyo batontonkanya, mu fyo balanda, na mu fyo bacita. Na kabili balingile ukwishiba ukuti ifyo Lesa akabapingula fyalicindama ukucila ifyo bena bali no kupingula Paulo. E mulandu wine ‘Felikisi atiinine’!
19, 20. (a) Ilyo tulebila imbila nsuma, kuti twacita shani nga twasanga abantu abalemoneka kwati balefwaya ukusambilila icine lelo abashifwaya ukwalula imibele yabo? (b) Twaishiba shani ukuti Felikisi tatemenwe Paulo?
19 Ilyo tulebila imbila nsuma, kuti twasanga abantu ababa nga Felikisi. Pa kubala kuti balemoneka kwati balefwaya ukusambilila icine, kanshi tabalefwaya ukwalula imibele yabo. Tufwile ukucenjela na bantu ba musango uyu. Lelo kuti twabalondolwela amafunde ya kwa Lesa ayalungama mu nshila isuma nga filya Paulo acitile. Nalimo icine kuti calenga ba-aluka. Lelo nga twaishiba ukuti tabalefwaya ukuleka imisango yabo iyabipa, tulabasha no kufwayako bambi abalefwaya ukusambilila icine.
20 Baibo ilalenga twaishiba ifyali mu mutima wa kwa Felikisi, itila: “Ilyo papitile imyaka ibili, Porki Feste alipyene Felikisi; kabili pa mulandu wa kuti Felikisi alefwaya abaYuda bamutemwe, ashiile Paulo mu cifungo.” (Imil. 24:27) Felikisi tatemenwe Paulo. Alishibe ukuti “Aba Nshila” tabaleleta ubusangu nelyo ukwimina ubuteko. (Imil. 19:23) Alishibe no kuti Paulo tapulile mwi funde nangu fye limo ilya bena Roma. Lelo, Felikisi tafumishe umutumwa Paulo mu cifungo pantu alefwaya “abaYuda bamutemwe.”
21. Cinshi cacitike kuli Paulo ilyo Porki Feste atampile ukuteka, kabili bushe mashiwi nshi ayalemukosha?
21 Nga fintu Baibo ilanda mu cikomo ca kulekeleshako ica Imilimo icipandwa 24, ilyo Porki Feste apyene Felikisi pali bukateka ninshi Paulo acili mu cifungo. Kanshi ukutula fye ilyo line, uyu mutumwa washipa ‘balemutwala ku shamfumu na ku balashi’ abalekanalekana mu kumulubulwisha. (Luka 21:12) Nga fintu tuli no kumona, Paulo alilandile pa fyo asuminemo kuli kateka uwakwatishe amaka pali ilya nshita. Paulo tanenwike te mulandu ne fyamucitikile. Ukwabula no kutwishika amashiwi ayo Yesu amwebele aya kuti: “Shipa!” yalemukosha.
a Moneni akabokoshi akaleti “Felikisi—Uwaleteka Icitungu ca Yudea,” pe bula 193.
b Tertuli alitashishe Felikisi pa kulenga mu calo mwaba “umutende.” Nomba icishinka cali ca kuti ilyo Felikisi aleteka mu Yudea tamwali sana umutende nga filya cali ilyo bakateka bambi baleteka ninshi abaYuda tabalasangukila ubuteko bwa bena Roma. Kabili filya alandile ukuti abaYuda ‘baletotela nga nshi’ pa buyantanshi ubo Felikisi aletele mu calo, bwali bufi bwakapela makufi. Icishinka cali ca kuti abaYuda abengi balipatile sana Felikisi pantu alebatekela ku munga we fwafwa, kabili abalefwaya ukwimina ubuteko, alebakanda icabipisha.—Imil. 24:2, 3.
-
-
“Shipa!”Ukulabila Sana pa Bufumu bwa kwa Lesa
-
-
ICIPANDWA 24
“Shipa!”
Paulo alipuswike ku balefwaya ukumwipaya kabili ali-ilandile umwine kuli Felikisi
Ili lyashi lifumine pa Imilimo 23:11–24:27
1, 2. Mulandu nshi Paulo ashapapiile pa fyo balemucusha mu Yerusalemu?
ILYO Paulo bamupuswishe ku bantu abalefwaya ukumwipaya mu Yerusalemu, balimubikile mu cifungo na kabili. Uyu mutumwa wacincila tapapile pa fyo abantu mu Yerusalemu balemucusha. Balimwebele libela ukuti ‘bakamukaka mu cifungo kabili akakwata amacushi” muli uyu musumba. (Imil. 20:22, 23) Nangu ca kuti Paulo taishibe amacushi na yambi ayo ali no kukwata, alishibe ukuti ali no kutwalilila ukucula pa mulandu we shina lya kwa Yesu.—Imil. 9:16.
2 Nangu fye ni bakasesema abali mu cilonganino ca Bena Kristu balisokele Paulo ukuti bakamukaka “kabili bakamupeela ku bena fyalo.” (Imil. 21:4, 10, 11) Pali iyi nshita ninshi tapalakokola ukutula apo abaYuda bafwaile ukumwipaya, e lyo kabili ninshi tapalakokola ukutula apo aba mu cilye ca Sanhedrini bafwaile ‘ukumulya akanama kabishi’ ilyo balekansanina pa mashiwi ayo alandile. Nomba Paulo balimukakile mu cifungo kabili abashilika abena Roma balemulinda. Bali no kumulubulwisha no kumupeela imilandu. (Imil. 21:31; 23:10) Kanshi alekabila aba kumukoselesha!
3. Ni bani batukoselesha pa kuti twingatwalilila ukulabila imbila nsuma?
3 Apo tuleikala mu nshiku sha kulekelesha twalishiba ukuti “bonse abafwaya ukulapepa Lesa mu mikalile yabo ukupitila muli Kristu Yesu bakalabacusha.” (2 Tim. 3:12) Pa kuti tutwalilile ukulabila imbila nsuma, ilingi line tulakabila abakutusansamusha. Ala tulatasha nga nshi pa fyo “umusha wa cishinka kabili uwashilimuka” atukoselesha pa nshita iyalinga ukubomfya impapulo no kulongana. (Mat. 24:45) Yehova alitulaya ukuti abalwani bonse aba mbila nsuma tabakacimfye. Tabakalofye ababomfi bakwe bonse kabili tabakaleshe umulimo wa kubila imbila nsuma. (Esa. 54:17; Yer. 1:19) Nomba finshi fyacitikile umutumwa Paulo? Bushe kwali abamukoseleshe pa kuti atwalilile ukulabila sana imbila nsuma nangu ca kuti balemulwisha? Nga ca kuti kwali abamukoseleshe, ninshi ni bani kabili acitile shani?
Apusuka ku ‘Balapile Umulapo Kabili Abapangene’ (Imil. 23:11-34)
4, 5. Bushe Paulo bamukoseleshe shani kabili mulandu nshi twingalandila ukuti bamukoseleshe pa nshita yalinga?
4 Ilyo umutumwa Paulo apuswike ku ba mu cilye ca Sanhedrini, ubushiku bwakonkelepo, mu nshita ya bushiku, balimukoseleshe nga nshi. Baibo itila: “Shikulu aishile kuli ena e lyo amweba ati: ‘Shipa! Pantu filya fine wabilile sana imbila nsuma pali ine mu Yerusalemu, e fyo ufwile ukubila na mu Roma.’” (Imil. 23:11) Ifi Paulo bamukoseleshe kuli Yesu fyalengele eshibe ukuti ali no kupusuka. Alishibe ukuti taali na kufwa mpaka fye akaye ku Roma ku kuyabila imbila nsuma pali Yesu.
“Abaume ukucila pali 40 bakabelamina Paulo.” —Imilimo 23:21
5 Paulo balimukoseleshe pa nshita yalinga. Ubushiku bwakonkelepo abaYuda ukucila pali 40 “balipangene no kulapa umulapo wa kuti, tabali no kulya nangu ukunwa mpaka bepaye Paulo.” Ifi ‘bapangene no kulapa umulapo,’ filanga fye ukuti balya baYuda balefwaya sana ukwipaya Paulo. Batile, nga bafilwa ukufikilisha ifyo bapangile, ninshi ifyabipa fikabacitikila. (Imil. 23:12-15) Baebele intungulushi sha bashimapepo na bakalamba ukuti babweshe Paulo mu kulubulula pa kuti cikabe kwati balefwaya ukwishiba ifishinka na fimbi pali ena. Nomba balefwaya ukumubelamina no kumwipaya ilyo talafika ku cilye ca Sanhedrini.
6. Bushe ifyo balepanga ukwipaya Paulo fyaishileishibikwa shani, kabili finshi abaice bengasambilila ku mwipwa wa kwa Paulo?
6 Lelo umwipwa wa kwa Paulo, alyumfwile ifyo balepanga kabili alyebele Paulo. Paulo na o aebele umwipwa wakwe ukuti aye-eba Klaudi Lusia umukalamba wa bashilika abena Roma. (Imil. 23:16-22) Ala Yehova alitemwa abaice abashipa nga filya fyali umwipwa wa kwa Paulo uo bashalumbula ishina. Abaice ababika ubumi bwabo mu kapoosa mweo pa kuti bapokolole abantu ba kwa Lesa, kabili ababombesha mu mulimo wa Bufumu pa kuti ulelunduluka.
7, 8. Finshi Klaudi Lusia acitile pa kuti Paulo bemusansa?
7 Ilyo fye Klaudi Lusia, uwaletungulula abashilika 1,000, aumfwile ukuti kwali abalefwaya ukwipaya Paulo, aebele abashilika 470 kumo na ba pali bakabalwe na balesenda amafumo pa kuti bafume mu Yerusalemu bulya bwine bushiku no kushindika Paulo ku Kaisarea pa kuti tabamusanshile. Ilyo bafikile kulya bamutwele kuli Kateka Felikisi.a Nangu ca kuti mu Kaisarea mwali abaYuda abengi, abafulilemo sana bali Bena Fyalo. Muli uyu musumba mwali umutende, tamwali nga mu Yerusalemu, umo abantu balecita ifimfulunganya kabili umo bapatile abantu abo bashalepepa nabo. Kaisarea e wali umusumba ukalamba uwa citungu ca Yudea umwaleikala umulashi wa buteko bwa bena Roma, kabili muli uyu musumba mwali amaofeshi yakalamba aya bashilika abena Roma abali mu Yudea.
8 Lusia alikonkele ifunde lya bena Roma, e mulandu wine atumine kalata kuli Felikisi umo alondolwele ifyo umulandu wali. Alandile ukuti ilyo aumfwile ukuti Paulo mwina Roma, alimupokolwele ku baYuda “abalefwaya ukumwipaya.” Lusia atile Paulo takwete umulandu uuli onse “uwakufwilapo nelyo uwa kumukakilapo mu cifungo,” lelo pa mulandu wa fyo abaYuda balepanga ukumucita, e co Lusia amutumiine ku mulashi Felikisi pa kuti engomfwa imilandu iyo bamupeele, no kumupingula.—Imil. 23:25-30.
9. (a) Bushe Paulo bamwikele shani pa nsambu shakwe isha bwina Roma? (b) Cinshi cingalenga ukuti tubomfye insambu isho twakwata nga abekala calo?
9 Bushe ifyo Lusia alembele fyali fishinka? Iyo. Alefwaya ukuti umulashi amutemwe. Tapuswishe Paulo pa mulandu wa kuti ali mwina Roma. Na kabili, Lusia talondolwele ati alyebele abashilika ukuti bakake Paulo “amaceni yabili,” no kuti alyebele abashilika ukuti “bamuume ifikoti pa kuti asokolole ifyo acitile.” (Imil. 21:30-34; 22:24-29) Ifyo Lusia acitile fyali kwikala pa nsambu sha kwa Paulo uwali umwina Roma. Muno nshiku Satana abomfya aba mapepo abatupata ukutunka abantu pa kuti baletucusha. Nga filya Paulo acitile, abantu ba kwa Lesa aba muno nshiku na bo kuti babomfya insambu isho bakwata nga abekala calo ukuya ku filye pa kuti fingabacingilila ukubomfya amafunde.
“Ninjipekanya Ukuipokolola” (Imil. 23:35–24:21)
10. Milandu nshi iikalamba iyo bapeele Paulo?
10 Mu Kaisarea “Basungile Paulo mwi sano lya kwa Herode kabili balemulinda,” ilyo balelolela ukuti abamupeele imilandu bese ukufuma ku Yerusalemu. (Imil. 23:35) Pa numa ya nshiku 5, balifikile, kabili pali bena pali Shimapepo Mukalamba Anania, Tertuli ndubulwila, e lyo ne bumba lya baume abakalamba. Ica ntanshi, Tertuli alumbenye Felikisi pa fisuma ifyo alecitila abaYuda, alandile aya mashiwi pa kuti kateka amutemwe.b Lyena Tertuli, atampile ukulanda umulandu uo batekeele icilye. Atile, Paulo “lisakamika kabili alalenga abaYuda konse uko baikala pano isonde baleimina ubuteko. E ntungulushi ya mipepele ya bena Nasarete. Alefwaya no kukowesha itempele, e ico twalimwikete.” AbaYuda nabo “balisuminisheko ukuti ifyo Tertuli alandile fya cine.” (Imil. 24:5, 6, 9) Imilandu iyo bamupeela iya kuti alalenga abantu baimina ubuteko, ni ntungulushi ya mipepele iyabipa, kabili alekowesha ne tempele, yali iikalamba ica kutila kuti bamupingula no kufwa.
11, 12. Finshi Paulo alandile pa kukana imilandu bamupeele?
11 Lyena, Paulo balimwebele ukuti alandepo. Abalilepo ukulanda ati, “ninjipekanya Ukuipokolola.” Alikeene imilandu yonse iyo bamupeele. Umutumwa Paulo takoweshe itempele, kabili talelenga abantu baleimina ubuteko. Alondolwele ukuti ‘palipitile imyaka iingi,’ ukutula apo afumine ku Yerusalemu, kabili aishile mu “kuleta ifya bupe” ku Bena Kristu abalecula pa mulandu wa cipowe no kubacusha. Paulo alondolwele ukuti ilyo talaingila mwi tempele, ‘ali-isangulwile ukulingana no lutambi’ no kuti alyeseshe na maka “ukukanacita ifyabipa kuli Lesa na ku bantu.”—Imil. 24:10-13, 16-18.
12 Lelo ico fye Paulo asumine ca kuti alebombela Lesa wa fikolwe fyakwe umulimo wa mushilo “muli iyi ine iyo baleti mipepele” iyo bapatile. Lelo alondolwele ukuti alisumine “fyonse ifyaba mu mafunde ne fyalembwa mu mabuuku ya Bakasesema.” E lyo kabili alisumine ukuti “abalungama na bashalungama bakabuushiwa” nge fyo na balemupeela imilandu nabo basumine. Lyena, Paulo aebele abalemupeela imilandu ukuti: “Aba bene abali pano balekeni balande umulandu bansangile na o ilyo naiminine mu cilye ca Sanhedrini, kano fye amashiwi ayo nalandile ninshi ninjikatisha ishiwi ilyo naiminine pa ntanshi yabo aya kuti: ‘Pa kubuushiwa kwa bafwa e po balempingwila!’”—Imil. 24:14, 15, 20, 21.
13-15. Kuti twapashanya shani Paulo ilyo tulelubulula pa ntanshi ya balashi?
13 Ifyo Paulo acitile na ifwe e fyo tulingile ukucita nga ca kuti batutwala ku balashi pa mulandu wa kupepa kwesu e lyo batubepesha ukuti tulalenga abantu ukuleta ifyongo, ukwimina ubuteko, no kuti imipepele twabamo ibi sana. Pa kulanda kuli kateka, Paulo tatendeke ukulanda ifisuma pali kateka nga filya Tertuli acitile pa kuti fye kateka amutemwe. Paulo aali uwatekanya kabili uwa mucinshi. Alisalile amashiwi ya kulanda no kulondolola bwino bwino ifishinka fyonse. Paulo alandile ukuti “abaYuda . . . aba ku citungu ca Asia” abamupeele umulandu wa kuti alikoweshe itempele tabaalipo, kabili ukulingana ne funde balingile ukubapo pa kuti engomfwa imilandu iyo bamupeele.—Imil. 24:18, 19.
14 Cimo icacindama ico Paulo acitile, kulondolola bwino ifyo asuminemo, ifyali mu Cebo ca kwa Lesa. Umutumwa Paulo alishipile kabili alilandile na kabili ukuti alisumine mu kubuuka kwa bafwa, nangu ca kuti ili lyashi e lyaletele icimfulunganya mu Sanhedrini. (Imil. 23:6-10) Ilyo Paulo alelubulula, alilandile sana pe subilo lya kubuuka. Mulandu nshi? Pantu alebila imbila nsuma pali Yesu na pa kubuuka kwakwe nomba balya balwani tabasumiine ukuti Yesu alibuukile ku bafwa. (Imil. 26:6-8, 22, 23) Na kuba icalengele ukuti kube ubu ubwafya, cishinka ca kuti Yesu alibushiwe ku bafwa.
15 Amashiwi Yesu alandile yalatukoselesha sana kabili yalalenga twaba abashipa nga filya Paulo ali. Yesu aebele abasambi bakwe ukuti: “Abantu bonse bakamupata pa mulandu we shina lyandi. Lelo uukashipikisha ukufika na ku mpela e ukapusuka.” Bushe tufwile ukusakamana pa fyo tulingile ukulanda? Awe, pantu Yesu atulaile ukuti: “Ilyo bakalamutwala ku cilye, mwikasakamikwa pa fyo mukalanda; lelo conse ico umupashi wa mushilo ukamweba ukulanda, e co mukalande, pantu te imwe mukalalanda lelo mupashi wa mushilo.”—Marko 13:9-13.
“Felikisi Alitiinine” (Imil. 24:22-27)
16, 17. (a) Bushe finshi Felikisi acitile ilyo alelubulwisha Paulo? (b) Mulandu nshi nalimo Felikisi aumfwilile umwenso, lelo mulandu nshi atwalilile ukulamonana na Paulo?
16 Uyu tawali muku wa kubalilapo uo Umulashi Felikisi aumfwile pa fyo Abena Kristu basuminemo. Baibo itila: “Apo Felikisi, alishibe bwino bwino iyi mipepele ya ba Nshila [ifi e fyo baleita Abena Kristu pali ilya nshita], aebele abantu ukuti balolele. Abebele ati: ‘Ilyo Lusia umukalamba wa bashilika akesa, e lyo nkapingula umulandu wenu.’ Kabili aebele umushilika ukuti Paulo atwalilile ukuba umufungwa, lelo akwateko ubuntungwa, kabili baleleka abantu bakwe baleisa mu kumwafwa mu fyo alekabila.”—Imil. 24:22, 23.
17 Ilyo papitileko inshiku, Felikisi, no mwina mwakwe Drusila, uwali muYuda, batumine aba kuyaita Paulo pa kuti bomfwe “uko Paulo alelondolola ifyo abantu bafwile ukucita pa kuti basumine muli Kristu Yesu.” (Imil. 24:24) “Nomba ilyo Paulo alelanda pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa, Felikisi alitiinine.” Nalimo icalengele atiine ni co alecita ifyabipa kabili kampingu yakwe yalemucusha. E calengele ukuti ebe Paulo ukuti aleya, amwebele ati: “Pali ino nshita kuti waya, lelo ilyo nkakwata inshita nkakwita na kabili.” Felikisi alitwalilile ukulamonana na Paulo, te pa mulandu wa kuti alefwaya ukwishiba icine, lelo ni co alemona kwati Paulo kuti amupeelako amafisakanwa.—Imil. 24:25, 26.
18. Mulandu nshi Paulo aebele Felikisi no mwina mwakwe pa “pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa”?
18 Mulandu nshi Paulo alandile na Felikisi no mwina mwakwe “pa bulungami, pa kuilama na pa bupingushi ubwali no kwisa”? Nga muleibukisha, balefwaya ukwishiba “ifyo abantu bafwile ukucita pa kuti basumine muli Kristu Yesu.” Apo Paulo alishibe ukuti aba bantu balecita ifyabipa, bali bankalwe, kabili bali no lufyengo, alefwaya ukuti beshibe bwino bwino ifyo bonse abalefwaya ukuba abasambi ba kwa Yesu balingile ukuba. Ifyo Paulo alandile fyalilangilile bwino bwino ukuti ifyo Felikisi no mwina mwakwe balecita fyalipusene sana ne fyo Lesa afwaya abantu balecita. Ifyo abebele fifwile fyalengele baishiba ukuti abantunse bonse bafwile ukulatiina Lesa mu fyo batontonkanya, mu fyo balanda, na mu fyo bacita. Na kabili balingile ukwishiba ukuti ifyo Lesa akabapingula fyalicindama ukucila ifyo bena bali no kupingula Paulo. E mulandu wine ‘Felikisi atiinine’!
19, 20. (a) Ilyo tulebila imbila nsuma, kuti twacita shani nga twasanga abantu abalemoneka kwati balefwaya ukusambilila icine lelo abashifwaya ukwalula imibele yabo? (b) Twaishiba shani ukuti Felikisi tatemenwe Paulo?
19 Ilyo tulebila imbila nsuma, kuti twasanga abantu ababa nga Felikisi. Pa kubala kuti balemoneka kwati balefwaya ukusambilila icine, kanshi tabalefwaya ukwalula imibele yabo. Tufwile ukucenjela na bantu ba musango uyu. Lelo kuti twabalondolwela amafunde ya kwa Lesa ayalungama mu nshila isuma nga filya Paulo acitile. Nalimo icine kuti calenga ba-aluka. Lelo nga twaishiba ukuti tabalefwaya ukuleka imisango yabo iyabipa, tulabasha no kufwayako bambi abalefwaya ukusambilila icine.
20 Baibo ilalenga twaishiba ifyali mu mutima wa kwa Felikisi, itila: “Ilyo papitile imyaka ibili, Porki Feste alipyene Felikisi; kabili pa mulandu wa kuti Felikisi alefwaya abaYuda bamutemwe, ashiile Paulo mu cifungo.” (Imil. 24:27) Felikisi tatemenwe Paulo. Alishibe ukuti “Aba Nshila” tabaleleta ubusangu nelyo ukwimina ubuteko. (Imil. 19:23) Alishibe no kuti Paulo tapulile mwi funde nangu fye limo ilya bena Roma. Lelo, Felikisi tafumishe umutumwa Paulo mu cifungo pantu alefwaya “abaYuda bamutemwe.”
21. Cinshi cacitike kuli Paulo ilyo Porki Feste atampile ukuteka, kabili bushe mashiwi nshi ayalemukosha?
21 Nga fintu Baibo ilanda mu cikomo ca kulekeleshako ica Imilimo icipandwa 24, ilyo Porki Feste apyene Felikisi pali bukateka ninshi Paulo acili mu cifungo. Kanshi ukutula fye ilyo line, uyu mutumwa washipa ‘balemutwala ku shamfumu na ku balashi’ abalekanalekana mu kumulubulwisha. (Luka 21:12) Nga fintu tuli no kumona, Paulo alilandile pa fyo asuminemo kuli kateka uwakwatishe amaka pali ilya nshita. Paulo tanenwike te mulandu ne fyamucitikile. Ukwabula no kutwishika amashiwi ayo Yesu amwebele aya kuti: “Shipa!” yalemukosha.
a Moneni akabokoshi akaleti “Felikisi—Uwaleteka Icitungu ca Yudea,” pe bula 193.
b Tertuli alitashishe Felikisi pa kulenga mu calo mwaba “umutende.” Nomba icishinka cali ca kuti ilyo Felikisi aleteka mu Yudea tamwali sana umutende nga filya cali ilyo bakateka bambi baleteka ninshi abaYuda tabalasangukila ubuteko bwa bena Roma. Kabili filya alandile ukuti abaYuda ‘baletotela nga nshi’ pa buyantanshi ubo Felikisi aletele mu calo, bwali bufi bwakapela makufi. Icishinka cali ca kuti abaYuda abengi balipatile sana Felikisi pantu alebatekela ku munga we fwafwa, kabili abalefwaya ukwimina ubuteko, alebakanda icabipisha.—Imil. 24:2, 3.
-