ICIPANDWA 25

“Ndetwala uyu Mulandu Kuli Kaisare!”

Paulo atusambilisha ifya kucingilila imbila nsuma

Ili lyashi lifumine pa Imilimo 25:1–26:32

1, 2. (a) Finshi fyacitikile Paulo? (b) Cipusho nshi ico twingepusha pali filya Paulo atwele umulandu kuli Kaisare?

ABASHILIKA balitwalilile ukulinda Paulo ilyo ali mu cifungo mu Kaisarea. Imyaka ibili ku numa ilyo Paulo aile ku Yudea, abaYuda balyeseshe imiku itatu ukuti bamwipaye. (Imil. 21:27-36; 23:10, 12-15, 27) Ukufika fye na pali ilya ine nshita abalwani bakwe balefwaya fye ukumwipaya. Ilyo Paulo amwene ukuti nalimo bali no kumupeela ku balwani bakwe, aebele Feste, Kateka umwina Roma ukuti: “Ndetwala uyu mulandu kuli Kaisare!”—Imil. 25:11.

² Bushe Yehova alefwaya ukuti Paulo atwale umulandu kuli Kaisare? Icasuko nacicindama sana kuli ifwe fwe balebila sana imbila ya Bufumu bwa kwa Lesa muli ino nshita ya ku mpela. Tulingile ukwishiba nga ca kuti ifyo Paulo acitile e fyo na ifwe twingacita ilyo ‘tulecingilila no kukosha imbila nsuma ukulingana ne funde.’—Fil. 1:7.

‘Ukwiminina pa Ntanshi ya Cipuna ca Kupingwilapo’ (Imil. 25:1-12)

3, 4. (a) Cinshi calengele abaYuda balombe ukuti Paulo bamutwale ku Yerusalemu, kabili apuswike shani? (b) Bushe Yehova afwa shani ababomfi bakwe aba muno nshiku, nga filya aafwile Paulo?

³ Feste aile ku Yerusalemu ilyo papitile fye inshiku shitatu ukutula apo bamusontele ukuba kateka wa citungu ca Yudea.a Ilyo afikile kulya, intungulushi sha bashimapepo na bakalamba ba baYuda shaliile kuli ena mu kupeela Paulo imilandu iikalamba iyalekanalekana. Balishibe ukuti ifi Feste e lyo bamusontele fye ukuba kateka, alefwaya ukuti bena pamo na baYuda bonse bamutemwe. E ico balombele Feste ukuti atume Paulo ku Yerusalemu, pa kuti e ko akayelubulwila. Lelo kwali ifyabipa ifyo balya balwani balepanga ukucita Paulo. Balepanga ukumwipaila mu nshila yafuma ku Kaisarea ukuya ku Yerusalemu. Feste alikene ukubacitila ifyo balefwaya, atile: “Lekeni tuile pamo ne ntungulushi shenu [ku Kaisarea] pa kuti shikayemupeela umulandu, nga ca kuti cine cine kwaliba umulandu aacita.” (Imil. 25:5) Na uno wine muku Paulo alipuswike.

⁴ Lyonse ilyo Paulo alekwata amafya, Yehova alemukosha ukubomfya Shikulu Yesu Kristu. Nga muleibukisha, Yesu aebele Paulo mu cimonwa ukuti: “Shipa!” (Imil. 23:11) Na muno nshiku mwine, ababomfi ba kwa Lesa balakwata amafya kabili balabatiinya ku balwani babo. Yehova tatucingilila ku mafya yonse ayo tukwata, lelo alatupeela amano na maka ya kushipikisha. Twalishiba ukuti lyonse fye Lesa wesu uwatutemwa alatupeela “amaka yacila aya bantunse.”—2 Kor. 4:7.

5. Finshi Feste acitile pa mulandu wa kwa Paulo?

⁵ Ilyo papitile inshiku, Feste “aikele pa cipuna ca kupingwilapo” mu Kaisarea.b Paulo na balemupeela imilandu baiminine pa ntanshi ya kwa Feste. Pa kubasuka pa milandu iya bufi iyo balemupeela, Paulo atile: “Nshapula mu Mafunde ya baYuda nangu ukubembukila itempele nelyo Kaisare.” Tapali ico Paulo alufyenye kabili balingile fye ukumuleka aleya. Bushe Feste aali no kupingula shani? Pa kuti abaYuda bamutemwe, aipwishe Paulo ati: “Bushe ulefwaya ukuya ku Yerusalemu e ko nkakupingwile pali ifi fintu?” (Imil. 25:6-9) Feste talingile no kwipusha ici cipusho pantu alishibe ukuti Paulo nga bamubwekesha ku Yerusalemu, ninshi abengamupingula, bantu balemupeela imilandu kabili ninshi te kuti ayepusuka iyo. Ico Feste alandiile ifi, alefwaya ukufyenga Paulo pa kuti abantu bamutemwe. Na kateka walipo kale, Ponti Pilato, acitile ifyapalako ilyo alepingula Yesu uwali umufungwa uwacindama nga nshi. (Yoh. 19:12-16) Bakapingula ba muno nshiku nabo kuti batufyenga pa kuti fye basekeshe abantu. E ico tatulingile ukupapa nga ca kuti ifilye fyatufyenga.

6, 7. Mulandu nshi Paulo alefwaila ukutwala umulandu kuli Kaisare, kabili Abena Kristu ba cine muno nshiku kuti bamupashanya shani?

⁶ Filya Feste alefwaya ukuti abaYuda e bo bapingule Paulo, nga calengele ukuti Paulo bamwipaye. E ico, Paulo abomfeshe insambu isho akwete apo ali mwina Roma. Aebele Feste ati: “Ine njiminine pa ntanshi ya cipuna ca kupingwilapo ica kwa Kaisare uufwile ukumpingula. Takuli icabipa nangu cimo ico nacita abaYuda, nge fyo na imwe bene mwishibe bwino. . . . Ndetwala uyu mulandu kuli Kaisare!” Umuntu nga alanda fye ukuti aletwala umulandu kuli Kaisare ninshi ni fyo fine takuli uwingakaanya. Feste alikomaile pa fyo alandile ati: “Apo ulefwaya ukutwala umulandu kuli Kaisare; ukaya kuli Kaisare.” (Imil. 25:10-12) Filya Paulo atwele umulandu ku cilye icikalamba, e fyo na Bena Kristu aba cine muno nshiku bacita. Abalwani besu nga ‘balebomfya amafunde pa kutucusha’ tulatwala imilandu ku filye ifikalamba pa kuti tucingilile imbila nsuma.c—Amalu. 94:20.

⁷ Pa numa ya kwikala mu cifungo ukucila pa myaka ibili pa milandu iyo ashacitile, Paulo balimusuminishe ukuti akayeilandila nga aya ku Roma. Lelo ilyo talaya, kateka na umbi alefwaya ukumumona.

Abantu bali mu cilye. Munyinefwe na loya wakwe e lyo na ba Nte bambi abali mu cilye tabalemoneka ukuba ne sansa. Abantu abashili Inte sha kwa Yehova bena balesekelela kabili baletasha na bacilalubulula. — Tulatwala imilandu ku filye ifikalamba nga batufyenga

“Nalicitile Ifyo Yesu Anjebele Ukucita” (Imil. 25:13–26:23)

8, 9. Mulandu nshi Imfumu Agripa yailile ku Kaisarea?

⁸ Ilyo papitile inshiku ishinono ukutula apo Paulo aebele Feste ukuti aletwala umulandu kuli Kaisare, Imfumu Agripa na nkashi yakwe Berenike balile “ku kuposha” no kutasha Feste ilyo bamusontele ukuba kateka.d Mu nshiku sha bena Roma nga kwaba umuntu uo basonta ukuba kateka, bakateka banankwe baleya mu kumuposha. Filya Agripa aile mu kutasha Feste pa fyo bamusontele ukuba kateka, alefwaya ukuti babe ifibusa kabili baleumfwana pa kuti ku ntanshi bakaleafwana.—Imil. 25:13.

BALATWALA IMILANDU KU FILYE FIKALAMBA PA KUCINGILILA UKUPEPA KWA CINE

Inte sha kwa Yehova limo balatwala imilandu ku filye fikalamba pa kuti tukwate ubuntungwa bwa kubila imbila nsuma ya Bufumu bwa kwa Lesa. Natulande pa fya kumwenako fibili.

Pa 28 March, mu 1938, Icilye Cikalamba ica ku Amerika calipitulwike mu mulandu uo icilye cimbi capingwile kabili capingwile ukuti Inte sha kwa Yehova abo baikete mu musumba wa Griffin, ku Georgia mu Amerika tabakwete umulandu pali filya balepeela abantu impapulo ishilanda pali Baibo. Uyu wali e mulandu wa kubalilapo pa milandu iingi iyo twatwele kuli cilya cilye pa nsambu isho twakwata isha kubila imbila nsuma.g

Umulandu umbi, wali wa kwa munyinefwe Minos Kokkinakis uwa ku Greece. Mu myaka ukucila 48, balimwikete imiku ukucila pali 60, kabili bamupeele umulandu wa kuti alefumya abantu uko balepepa. Balimulubulwishe pa miku 18. Balimukakile imyaka iingi, kabili pa myaka iingi aikele pa fishi ifyaba pali Bemba ya Aegean ifyabela ukutali sana. Ilyo bamwikete umuku wa kulekeleshako mu 1986, ifilye fikalamba ifya mu Greece fyapingwile munyinefwe ukuti ali no mulandu. Lyena atwele umulandu ku cilye cikalamba ica European Court of Human Rights (ECHR). Pa 25 May, mu 1993, ici cilye capingwile ukuti Ifilye fya mu Greece fyalikele pa nsambu sha kupepa isho munyinefwe akwata.

Inte sha kwa Yehova balitwala imilandu iingi kuli ici Cilye Cikalamba, kabili balicimfya mu milandu iingi. Takwaba akabungwe kambi, nampo nga ka mapepo nelyo iyo akatwala imilandu kuli ici cilye akacimfya imilandu iingi iya kucingilila insambu isho abantu bakwata.

Bushe na bambi balanonkelamo mu fyo Inte sha kwa Yehova bacimfya ilyo batwala imilandu ku filye? Ba Charles C.Haynes, balembele ukuti: “Bonse tufwile ukulatasha Inte sha kwa Yehova. Te mulandu ne miku iingi iyo babasaalula, ne yo babapatikisha ukufuma uko bekala nangu fye iyo babasansa, balatwalilila fye ukulwisha ukuti babasuminishe ukupepa pantu balikwata insambu sha kupepa, (ici cilalenga na ifwe bene twakwata ubutungwa bwa kupepa). Kabili nga bacimfya umulandu, ninshi na ifwe bonse twacimfya.”

g Belengeni icipande icilanda pa fyo Icilye Cikalamba ica mu America capingwile ukuti umuntu alikwata insambu sha maisosele, icali muli Awake! ya January 8, 2003, amabula 3 ukushinta ku 11.

⁹ Ilyo Feste ashimikile Imfumu Agripa pali Paulo, yalefwaya ukumfwa ifyo Paulo ali no kulanda. Ubushiku bwakonkelepo, aba bakateka babili baingile mu muputule wa kumfwilamo imilandu. Nangu ca kuti aba bantu bali ni bashimucindikwa kabili balifwele ifya kufwala fya lulumbi, amashiwi ayo umufungwa uo balelubulwisha aali no kulanda yali ayacindama nga nshi ukubacila.—Imil. 25:22-27.

10, 11. Bushe Paulo acitile shani pa kulanga ukuti alicindike Agripa, kabili finshi aebele iyi mfumu ukuti e fyo alecita kale?

¹⁰ Paulo alitashishe Imfumu Agripa pa fyo yamusuminishe kuilandila umwine. Alandile no kuti iyi mfumu yalishibe sana intambi e lyo ne fyo abaYuda balekansana. Lyena Paulo alondolwele ifyo aali kale, atile: “Nali umuFarise kabili abaFarise balakonka sana Amafunde.” (Imil. 26:5) Ilyo Paulo aali umuFarise alesubila ukuti bushiku bumo Mesia aali no kwisa. Apo nomba aali Mwina Kristu, alelanda ukwabula umwenso ukuti Yesu Kristu e Mesia uo balelolela pa myaka iingi. Pa mulandu wa kuti Paulo alelanda pa fyo Lesa alaile ukucitila ifikolwe fyabo e co bamutwalile ku cilye. Ena na balwani bakwe balishibe ukuti bushiku bumo Lesa aali no kufikilisha ifyo alaile ifikolwe fyabo. Ifyo Paulo alondolwele, fyalengele Agripa alafwaisha ukumfwa umulandu wa kwa Paulo.e

¹¹ Lyena Paulo alandile pa fyo kale alecusha Abena Kristu, atile: “Ine nalishininkishe ukuti nalingile ukucita ifintu ifingi pa kuti ishina lya kwa Yesu umwina Nasarete lilumbuka. . . Apo nalebafulilwa sana [e kutila abasambi ba kwa Kristu], naleya mu kucusha na baleikala mu misumba imbi.” (Imil. 26:9-11) Abantu abengi balishibe ukuti Ifyo Paulo alandile e fyo alecita. Balishibe ukuti alecusha sana Abena Kristu. (Gal. 1:13, 23) Kanshi nalimo Agripa alipapile mu mutima ati: ‘Cinshi calengele ukuti umuntu wa musango uyu aaluke?’

12, 13 (a) Bushe Paulo alondolwele ukuti cali shani pa kuti abe Umwina Kristu? (b) Bushe Paulo ‘alepanta shani ku fya kusonkwelako’?

¹² Paulo alyaswike ici cipusho mu mashiwi akonkeshepo ukulanda atile: “Ilyo twaleya, cilya akasuba kafika pa kati namwene ulubuuto ulwalebengeshima ukucila akasuba lwabyasha ukufuma mu muulu, kabili lwalinsanike pamo na bo nali nabo. Kabili ilyo bonse twawile panshi naumfwile ishiwi lilenjeba mu ciHebere aliti, ‘Sauli, Sauli, cinshi ulencushisha? Ifi ulepanta ifya kusonkwelako uleicusha fye.’ Lelo naipwishe nati: ‘Nimwe bani mwe Shikulu?’ E lyo Shikulu anjaswike ati: ‘Nine Yesu, uo ulecusha.’”f—Imil. 26:12-15.

¹³ Ifyo Paulo alecita ilyo ashilamona ici icimonwa fyali kwati ni nama iilepanta ku “fya kusonkwelako.” Nga filya fine inama iisenda ifipe iingaicena nga ilepanta ku fya kusonkwelako, e fyo Paulo na o bucibusa bakwe na Lesa bwaonaike filya alelwisha abalecita ifyo Lesa alefwaya. Ifi Yesu amoneke kuli Paulo ilyo aleya ku Damaseke, calengele ukuti Paulo uwalecita ifyabipa mukukanaishiba aaluke.—Yoh. 16:1, 2.

14, 15. Finshi Paulo alandile pa fyo aalwike?

¹⁴ Kwena Paulo alyalwike Sana. Ilyo alelanda kuli Agripa, atile: “Nalicitile ifyo Yesu anjebele ukucita muli cilya cimonwa, Nabalilepo ukubila imbila nsuma mu Damaseke. Lyena nabilile mu Yerusalemu, na mu calo conse ica Yudea. Nalibilile na ku bena fyalo pa kuti balapile kabili balecita ifilanga ukuti nabalapila pa kuti balukile kuli Lesa.” (Imil. 26:19, 20) Pa myaka iingi Paulo alibombele umulimo uo Yesu Kristu amupeele mu cimonwa ico amwene. Finshi fyafuminemo? Abaumfwile imbila nsuma iyo Paulo ashimikile, balilekele imisango yabo iyabipa, kabili iya bucenjeshi kabili ba-alukile kuli Lesa. Abantu ba-alukile kuli Lesa basangwike abantu abasuma kabili abalekonka amafunde ya calo.

¹⁵ Lelo, abaYuda abali abalwani ba kwa Paulo balipatile Paulo ica kuti tabalemona ne fisuma ifyo abantu abalealuka balecita. Paulo atile: “Ifi e fyalengele ukuti abaYuda banjikate ilyo nali mwi tempele kabili balefwaya ukunjipaya. Lelo pa mulandu wa kuti Lesa alingafwile, ukufika na lelo ncili ndebila imbila nsuma ku bapiina na ku bakankaala.”—Imil. 26:21, 22.

16. Kuti twapashanya shani Paulo ilyo tuleshimikila bakapingula na bakateka?

¹⁶ Na ifwe fwe Bena Kristu ba cine, tufwile ‘ukuiteyanya ukwasuka umuntu onse uwingatwipusha’ pe subilo lyesu. (1 Pet. 3:15) Ilyo tulelanda kuli bakapingula na bakateka, tulingile ukucita ifyo Paulo acitile kuli Agripa na Feste. Nga tuli no mucinshi ilyo tulebalondolwela ifyo icine ca mu Baibo calenga ifwe e lyo na bantu bambi ukwa-aluka, nalimo kuti twanasha imitima yabo.

“Kuti Walenga Naba Umwina Kristu” (Imil. 26:24-32)

17. Bushe Feste acitilepo shani pa fyo Paulo alandile, kabili finshi abantu bacita ifyapalana na fintu Feste acitile?

¹⁷ Ifyo Paulo alandile kuli aba bakateka babili fyalibafikile pa mutima. Umfweni icacitike: “Nomba ilyo Paulo alelanda ifi, Feste apundile ati: ‘Paulo naupena! Ukusambilila sana nakukupenya!’” (Imil. 26:24) Ifyo Feste acitile e fyo na bantu muno nshiku bacita. Abantu abengi muno nshiku bamona kwati abasambilisha icine icaba mu Baibo tabakwata amano. Abantu ba mu calo cilabafya ukusumina ifyo Baibo isambilisha ukuti abafwa bakabuuka.

18. Bushe Paulo ayaswike shani Feste, kabili finshi Agripa alandile?

¹⁸ Lyena Paulo aaswike Feste ukuti: “Nshipenene, mwe Balashi baFeste, lelo ifyo ndelanda fya cine kabili fya mano. Na kuba imfumu iyo ndeeba ifi fintu yalifishiba bwino kabili ninshininkisha ukuti tapali nangu cimo ico ishishibe. . . Mwe Mfumu Agripa, bushe mwalisumina mu fyalemba Bakasesema? Ninjishiba ukuti mwalisuminamo.” Agripa aebele Paulo ati: “Nga watwalilila ukulanda, mu kashita fye akonono kuti walenga naba Umwina Kristu.” (Imil. 26:25-28) Ifyo Imfumu yalandile, nampo nga yalandile mu bufumacumi nelyo iyo, filangilila ukuti ifyo Paulo aebele imfumu fyali-ifikile pa mutima.

19. Finshi Feste na Agripa balandile pa mulandu wa kwa Paulo?

¹⁹ Pa numa ya ifi, Agripa na Feste baliminine, icalelangilila ukuti icilye capwa. “Ilyo balefuma, balelanshanya abati: ‘Uyu muntu tacita umulandu wa kufwilapo nelyo uwakumukakilapo mu cifungo.’ Lyena Agripa aebele Feste ati: ‘Uyu muntu akaanatwala umulandu kuli Kaisare nga twamukakula.’” (Imil. 26:31, 32) Ifi balandile filanga ukuti balishibe ukuti Paulo wa kaele kabili ici cali no kulenga nalimo baleke ukupata Abena Kristu.

20. Cinshi twingalandila ukuti caliweme filya Paulo ailelubulula ku balashi?

²⁰ Cimoneka kwati pali aba bakateka balumbuka babili tapali uwasumine imbila nsuma iya Bufumu bwa kwa Lesa. Bushe umutumwa Paulo alicitile bwino pa kuyalubulula umulandu wakwe kuli Feste na Agripa? Ee, alicitile bwino. Filya Paulo ‘bamutwele ku shamfumu na ku balashi’ ba mu Yudea, calengele ukuti bakateka abena Roma abashali na kumfwa imbila nsuma pa mulandu ne cifulo bakwete, bakutike. (Luka 21:12, 13) Kabili, ifyamucitikile ne fyo aleshipikisha amafya fyalikoseshe bamunyina na bankashi mu cilonganino.—Fil. 1:12-14.

21. Fisuma nshi fingacitika nga twatwalilila ukulabila imbila nsuma nangu natukwata amafya?

²¹ Ifi fine e fyo caba na muno nshiku. Nga twatwalilila fye ukulabila imbila nsuma ya Bufumu nangu ca kuti natukwata amafya nangu baletucusha, mulafuma ifisuma. Pantu ici kuti calenga twabila imbila suma ku balashi ba buteko abo ca-afya ukulanda nabo pa mulandu ne cifulo bakwata. Nga tuletwalilila ukushipikisha kuti twakoselesha bamunyinefwe mu cilonganino, kabili kuti twalenga nabo baba abashipa ilyo balebila imbila nsuma ya Bufumu bwa kwa Lesa.

PORKI FESTE KATEKA WA CITUNGU UMWINA ROMA

Amalyashi ayalanda pali Porki Feste ayalembelwe na bantu abaikele pa nshita imo ine nankwe ayabako ukufika na lelo, yaba mwi buuku lya Imilimo ya Batumwa e lyo na mu ma buuku ayo Flavius Josephus alembele. Feste apyene Felikisi pali bukateka bwa citungu ca Yudea muli ba 58 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu. Kabili atekele fye imyaka ibili nelyo itatu afwa no kufwa.

Ifingi ifyo Feste alecita fyalelanga ukuti ali ni kateka uwacenjela kabili uwa mano, tali nga Felikisi uo apyene nelyo Albinus uwaishilemupyana. Ilyo Feste atendeke ukuteka, mu Yudea mwali ifipondo ifingi. Josephus atile, “Feste . . . alibombeshe ukukanda bonse abaleleta ifimfulunganya mu calo. E ico, aikete ifipondo ifingi no kufipaya.” Ilyo Feste aleteka, abaYuda balikuulile icibumba pa kuti Imfumu Agripa ilamona ifyalecitika pe tempele. Pa kubala Feste aebele abaYuda ukuti babongolole ici cibumba. Lelo abaYuda bamulombele ukuti batwale umulandu kuli Kateka Mukalamba Nero, e ico asukile abasuminisha.

Cimoneka kwati Feste alibikile sana amano mu kukanda ifipondo e lyo na baleimina ubuteko. Lelo pa mulandu wa kutila alefwaya ukulaumfwana na baYuda, alifililwe ukupingula bwino umulandu wa mutumwa Paulo.

IMFUMU HERODE AGRIPA 2

Agripa uo balandapo mu Imilimo icipandwa 25 ali ni Mfumu Herode Agripa 2, icishikulula ca kwa Herode Mukalamba, kabili ali mwana wa kwa Herode uwasanshile aba mu cilonganino ca mu Yerusalemu imyaka 14 ku numa. (Imil. 12:1) Agripa e wali kateka wa kulekeleshako ukuteka mu lupwa lwa kwa Herode.

Ilyo wishi afwile mu 44 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Agripa ali ne myaka 17 kabili aali ku Roma uko alesambilila kwi sano lya kwa Klaudi, imfumu ikalamba iya bena Roma. Bampanda mano ba mfumu bamwene ukuti Agripa acepa sana ukupyana wishi pa bufumu; e ico, basalile kateka umwina Roma ukuti e o apyane pa bufumu. Flavius Josephus atile nangu cali ifyo, ilyo Agripa ali acili ku Roma, aleafwa abaYuda kabili alebalandilako.

Nalimo mu 50 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Klaudi aebele Agripa ukulateka Chalcis kabili mu 53 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, amwebele ukulateka na Iturea, Trakoniti, e lyo na Abilene. Agripa bamwebele no kuti aleangalila itempele mu Yerusalemu, kabili balimupeele na maka ya kusala bashimapepo bakalamba aba baYuda. Nero uwapyene Klaudi aishilepeela Agripa ifitungu na fimbi ifya kuteka, amupeele Galili na Perea. Ilyo Agripa amonene na Paulo, ali mu Kaisarea pamo na nkashi yakwe Berenike, uwafumine ku mulume wakwe, imfumu ya ku Kilikia.—Imil. 25:13.

Mu 66 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ilyo Agripa afililwe ukulesha abaYuda ukwimina abena Roma, bacipondoka balimwimine na o, kanshi ico ali no kucita fye kuilunda ku bena Roma. Ilyo abena Roma bacimfishe abaYuda, kateka mupya, Vespasian, alambwile Agripa pa kumupeela ifitungu na fimbi.

a Moneni akabokoshi akaleti “Porki Feste Kateka wa Citungu Umwina Roma” pe bula 199.

b “Icipuna ca kupingwilapo” caleba apasansuka. Ici calelanga ukuti kapingula nga apingula umulandu ninshi capwa takwali uwa kwalula ifyo apingula. Pilato aikele pa cipuna ca kupingwilapo ilyo alepingula Yesu pa milandu iyo abantu bamupeele.

c Moneni akabokoshi akaleti “Balatwala Imilandu ku Filye Fikalamba pa Kucingilila Ukupepa kwa Cine Muno Nshiku,” pe bula 200.

d Moneni akabokoshi akaleti “Imfumu Herode Agripa 2,” pe bula 201.

e Filya Paulo aali Mwina Kristu, alicetekele ukuti Yesu ali ni Mesia. AbaYuda abakeene Yesu, bena balemona Paulo ukuti musangu.—Imil. 21:21, 27, 28.

f Umuntu umo uwasambilila sana ifya mu Baibo alandile pa mashiwi Paulo alandile aya kuti aali pa lwendo “cilya akasuba kafika pa kati,” ukuti: “Umuntu nga ali pa lwendo ilyo kukabile sana na kasuba kali pa kati, ninshi napamfiwa sana pantu abengi baletuusha pali iyi nshita. Kanshi kuti twamona ukuti Paulo alitemenwe sana ukucusha abasambi ba kwa Yesu.”