ICIPANDWA 23

“Umfweni Ifyo Nalamweba Ukuti ine Nshili no Mulandu”

Paulo acingilila icine ku bantu abakalipe e lyo ne cilye ca Sanhedrini

Ili lyashi lifumine pa Imilimo 21:18–23:10

1, 2. Finshi umutumwa Paulo aile mu kucita ku Yerusalemu, kabili mafya nshi aali no kukwata?

ELENGANYENI ukuti Paulo nabwela mu Yerusalemu kabili alepita mu tumisebo twa mu musumba umushalepita sana abantu. Mu Yerusalemu mwalicitike ifintu ifingi ifyakumine abantu ba kwa Lesa. E ico abengi abaleikala muli uyu musumba baleumfwa icilumba pa fyo uyu musumba wacindeme. Paulo alishibe ukuti Abena Kristu abengi mu Yerusalemu balebika sana amano ku fyo umusumba wacindeme, e co balefililwa ukwaluka nangu ca kutila inshila Yehova aleumfwaninamo na bantu bakwe yalyalwike. Ilyo Paulo ali mu Efese apangile ukuya ku Yerusalemu pa kuti atwale ifyo aba bwananyina abapiina balekabila. Nomba ilyo afikile kulya asangile ukuti aba bwananyina balekabila sana ukwishiba bwino ifya kwa Lesa. (Imil. 19:21) Nangu ca kuti alishibe ukuti bali no kumusansa, alefwaya sana ukwafwa aba bwananyina.

² Mafya nshi Paulo aali no kukwata mu Yerusalemu? Ubwafya bumo bwali no kufuma ku basambi ba kwa Kristu, abashatemenwe ifyo baumfwile pali Paulo. Lelo ubwafya ubukalamba bwali no kufuma ku balwani ba kwa Kristu. Baali no kubepesha Paulo ubufi, ukumupuma e lyo no kufwaya ukumwipaya. Nangu ca kuti ifi fyalibipile sana, fyali no kulenga Paulo ailandila umwine ukuti tali na mulandu. Ifyo Paulo aali uwaicefya, uwashipa, e lyo ne citetekelo akwete ilyo akwete aya mafya kuti fyakosha Abena Kristu muno nshiku. Natumone ifyo fingabakosha.

“Batendeke Ukucindika Lesa” (Imil. 21:18-20a)

3-5. (a) Bushe ni bani abo Paulo akumene nabo mu Yerusalemu, kabili finshi balanshenyepo? (b) Finshi twingasambilila ku fyo Paulo alandile na baeluda ilyo bakumene mu Yerusalemu?

³ Ilyo papitile ubushiku bumo ukutula apo bafikile mu Yerusalemu, Paulo na bo aali nabo, baile mu kumona bakangalila ba cilonganino. Tapaba umutumwa nangu umo uo balumbula muli ili lyashi, icilangilila ukuti pali iyi nshita nalimo abatumwa bonse ninshi baliya mukubombela ku fyalo fimbi. Lelo, Yakobo munyina wa kwa Yesu ena aali mu Yerusalemu. (Gal. 2:9) Cimoneka kwati Yakobo e wali ceyamani ilyo Paulo “na bakalamba bonse” balongene.—Imil. 21:18.

⁴ Paulo aliposeshe baeluda e lyo alabalondolwela fyonse “ifyo Lesa acitiile abena fyalo ukupitila mu mulimo wa kubila imbila nsuma uo alebomba.” (Imil. 21:19) Afwile alikoseleshe sana aba bwananyina. Na ifwe muno nshiku tulatemwa sana nga twaumfwa ifyo umulimo wa kubila imbila nsuma ule-enda bwino mu fyalo fimbi.—Amapi. 25:25.

⁵ Nalimo ilyo Paulo alebalondolwela ifyo cali, alilandile na pa misangulo iyo aletele ukufuma ku Europe. Abalekutika ku fyo Paulo alebashimikila bafwile balitemenwe sana pa fyo bamunyinabo mu fyalo fimbi bababikileko amano. Baibo itila ilyo baeluda baumfwile ifyo Paulo abashimikile, “batendeke ukucindika Lesa”! (Imil. 21:20a) Na muno nshiku mwine bamunyinefwe balatemwa nga ca kuti aba bwananyina babafwilisha mu fyo balekabila nelyo ba bakoselesha ilyo kuli amasanso nangu ilyo balwele.

Abengi Bacili “Balicincila mu Kukonka Amafunde” (Imil. 21:20b, 21)

6. Bwafya nshi ubo baeluda baebele Paulo?

⁶ Lyena baeluda baebele Paulo ukuti mu Yudea mwali ubwafya ubwamukumine. Batile: “Munyinefwe, mona, abaYuda abatetekela bengi; kabili bonse balicincila mu kukonka Amafunde. Lelo balyumfwa ukuti usambilisha abaYuda bonse ababa mu bena fyalo ukuti belakonka Amafunde ya kwa Mose. Ubeba ukuti belasembulula abana babo nelyo belakonka intambi isho tukonka ukufuma na kale.”a—Imil. 21:20b, 21.

7, 8. (a) Finshi Abena Kristu abengi mu Yudea bashaishibe bwino? (b) Mulandu nshi twingalandila ukuti ifyo balya Abena Kristu abaYuda baletontonkanya tabwali busangu?

⁷ Cinshi calengele ukuti Abena Kristu abengi batwalilile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose, nangu ca kuti apo aya mafunde yapwilile palipitile ne myaka ukucila 20? (Kol. 2:14) Mu 49 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ilyo abatumwa na bakalamba bakumene mu Yerusalemu balitumine kalata ku filonganino no kulondolola ukuti Abena Fyalo abasangwike Abena Kristu tabalingile ukusembululwa, kabili tabalingile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose. (Imil. 15:23-29) Lelo ilya kalata tayalandile pa baYuda abasangwike Abena Kristu, kabili abengi tabaishibe no kuti Amafunde ya kwa Mose yalilekele ukubomba.

⁸ Bushe filya baYuda balekonka amafunde ya kwa Mose, calolele mu kuti tabalingile ukuba Abena Kristu? Awe. Pantu tabalepepa tulesa twa bufi e lyo batwalilila ukulakonka intambi balekonka pa kupepa utu tulesa pa numa ya kuba Abena Kristu. Yehova e wapeele abaYuda Amafunde ya kwa Mose ayo bacindike sana. Kanshi aya Amafunde tayabipile nangu fye panono. Lelo aya amafunde yali mu cipangano ca kale e lyo Abena Kristu bena bali mu cipangano cipya. Icipangano ce funde calilekele ukubomba mu kupepa kwasanguluka. AbaYuda abasangwike Abena Kristu abali abacincila mu kukonka Amafunde, tabaishibe ukuti nomba balingile ukuleka ukuyakonka kabili tabacetekele sana ne cilonganino ca Bena Kristu. Balingile ukwalula ifyo baletontonkanya pa kuti balekonka ifyo Lesa alefwaya pali iyi nshita.b—Yer. 31:31-34; Luka 22:20.

“Ifyo Baumfwile . . . te fya Cine” (Imil. 21:22-26)

9. Finshi Paulo alesambilisha pa Mafunde ya kwa Mose?

⁹ Inge lyashi ilyasalangene ilya kuti Paulo alesambilisha abaYuda abasalanganine mu bena fyalo ukuti ‘belasembulula abana babo ne lyo belakonka intambi isho balekonka ukufuma na kale,’ bushe lyali lya cine? Paulo aali mutumwa ku Bena Fyalo, kabili alilondolwelele bwino bwino Abena Fyalo ukuti tabalingile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose. Alilandile no kuti abalepatikisha Abena fyalo ukuti bafwile fye ukusembululwa pa kuti bakonke Amafunde ya kwa Mose balilubile. (Gal. 5:1-7) Paulo na kabili alebila imbila nsuma na ku baYuda abaleikala mu misumba iyo aletandalila. Alelondolwela abaleumfwa imbila nsuma alebila ukuti imfwa ya kwa Yesu yalifumishepo Ifunde kabili umuntu pa kuti abe uwalungama alingile ukukwata icitetekelo, te kulakonka Amafunde ya kwa Mose iyo.—Rom. 2:28, 29; 3:21-26.

10. Finshi Paulo alesambilisha pa mafunde ifilanga ukuti alelangulukilako abantu?

¹⁰ Lelo, Paulo talekosapo fye ukuti bonse baleke ukukonka intambi sha baYuda shonse, pamo nga ukusefya isabata no kukanalya ifya kulya fimo. (Rom. 14:1-6) Kabili, tabikileko ifunde lya kukaanya nangu ukusuminisha ukusembululwa. Na kuba Paulo alisembulwile Timote pantu talefwaya abaYuda ukukaana Timote pa mulandu wa kutila bawishi bali baGriki. (Imil. 16:3) Cila muntu alingile ukuisalila nampo nga ali no kusembululwa nelyo iyo. Paulo aebele abena Galatia ukuti: “Ukusembululwa nelyo ukukanasembululwa takwaba kantu, kano icitetekelo icilenga umuntu alacita ifilanga ukuti alikwata ukutemwa.” (Gal. 5:6) Nomba umuntu nga asembululwa pa kuti alekonka Amafunde nelyo pa mulandu wa kutontonkanya ukuti e lyo Yehova alamutemwa, ninshi umuntu wa musango uyo takwata icitetekelo.

11. Finshi baeluda baebele Paulo ukucita, kabili finshi nalimo alingile ukucita pa kuti akonke ifyo bamwebele? (Moneni futunoti.)

¹¹ Nangu ca kuti ifyo abaYuda baumfwile pali Paulo tafyali fya cine, balitwalilile fye ukukalipa. E ico baeluda baebele Paulo ukuti: “Natukwata abaume 4 abalapa umulapo kuli Lesa. Senda aba baume uyesangululwa pamo nabo ukulingana no lutambi, ubalipilileko pa kuti bababeye umushishi. Lyena bonse bakeshiba ukuti ifyo baumfwile pali iwe te fya cine, bakomfwa no kuti imyendele yobe isuma kabili ulakonka Amafunde.”c—Imil. 21:23, 24.

12. Bushe Paulo alangilile shani ukuti talepampamina fye pa fyo alefwaya kabili alicitile ifyo baeluda bamwebele?

¹² Paulo afwaya, nga alikeene ukucita ifyo bamwebele kabili nga abebele no kuti te wakwete ubwafya, lelo abakwete ubwafya Bena Kristu abaYuda abalefwaya sana ukulakonka Amafunde ya kwa Mose. Paulo aleitemenwa ukucita ifyo aba bwananyina balefwaya, kulila fye tafipusene na mashinte ya mafunde. Inshita imo ku numa, alembele ukuti: “Ku bakonka amafunde naishileba ngo ukonka amafunde, pa kuti nonke abakonka amafunde.” (1 Kor. 9:20) Pali iyi nshita Paulo alicitile ifyo baeluda ba mu Yerusalemu bamwebele ne ci calengele aba “ngo ukonka amafunde.” Ifi Paulo acitile e fyo na ifwe tulingile ukulacita, tulingile ukulaumfwila baeluda kabili tatulingile ukulapampamina fye pa fyo tulefwaya.—Heb. 13:17.

Ifikope: 1. Paulo alecita ifyo baeluda ba mu Yerusalemu balemweba ukucita. 2. Ilyo kuli uku kumana kwa baeluda, munyinefwe umo alelolesha ilyo baeluda banankwe baleimya amaboko. — Paulo nga amona ukuti tapali amashinte ya mu Baibo ayo aletoba aleitemenwa ukucita ifyo abantu bambi balefwaya. Bushe na imwe e fyo mucita?

IFYO CALEBA PA KUTI UMUNTU ABE UMWINA ROMA

Abalashi ba buteko bwa bena Roma ilingi line balesuminisha amabuteko ya cikaya ukulaitungulula mu milandu iingi. Kanshi na baYuda baleitungulula abene mu fintu ifingi. Ico abena Roma baingilile mu mulandu wa kwa Paulo ni co icimfulunganya icaimine ilyo Paulo aingile mwi tempele cali no kuleta ubwafya ku bantu abaleikala mu calo.

Ubuteko bwa bena Roma bwalikwete sana amaka pa bantu abashali bena Roma abaleikala mu fitungu ifyo bwaleteka. Lelo ifyo bwalebomba ne milandu ya bantu abali abena Roma fyena fyalepusana.f Umuntu nga aba umwina Roma balemusunga ukulingana na mafunde konse uko aya mu fitungu ifyo abena Roma baleteka. Ku ca kumwenako, ifunde lyalileseshe ukukaka nelyo ukupuma umwina Roma uo bashilapingula, pantu abasha ebo balecita ifyo. Abena Roma balikwete ne nsambu sha kutwala umulandu kuli Kaisare nga ca kuti tabatemenwe ifyo kateka wa citungu apingula.

Kwali inshila ishingi isho abantu balebelamo abena Roma. Inshila ya kubalilapo, umuntu aleba Umwina Roma nga afyalwa ku bafyashi abena Roma. Bakateka limo balepeela ifitupa fya kuba umwina Roma ku bantu bamo nelyo bonse abaleikala mu misumba nelyo ifitungu ifyo abena Roma baleteka, pa mulandu ne milimo balebomba. Umusha uwalipiile umwina Roma pa kuti alubuke, umusha uo balubwile ku mwina Roma, nelyo umushilika uushali umwina Roma uwabombele mu bashilika abena Roma pa myaka iingi, lelo uwaleka ubushilika, alikwete insambu sha kusanguka umwina Roma. Cimoneka kwati limo balesuminisha no kushita insambu sha kuba umwina Roma. E mulandu wine umukalamba wa bashilika Klaudi Lusia aebeele Paulo ati: “Nashitile nsambu sha kuba umwina Roma pa mutengo uukalamba.” Lelo Paulo amwebele ati: “Ine nafyelwe fye nasho.” (Imil. 22:28) Kanshi umo pa fikolwe fya kwa Paulo afwile ali umwina Roma, nangu ca kutila tacaishibikwa ifyo asangwike umwina Roma.

f Mu nshita ya batumwa, mu Yudea mwali fye abena Roma abanono, pantu muli ba 200 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, e lyo abaleikala mu fitungu fyonse ifyaletekwa na bena Roma babasuminishe ukuba abena Roma.

“Talinga Ukuba no Mweo!” (Imil. 21:27–22:30)

13. (a) Cinshi calengele ukuti abaYuda bamo balete icimfulunganya mwi tempele? (b) Bushe Paulo bamupuswishe shani?

¹³ Ifintu tafyaendele bwino ilyo Paulo afikile pe tempele. Ilyo inshiku sha kufikilisha umulapo shali mu kupwa, abaYuda abafumine ku Asia balimwene Paulo, kabili bamubepeshe ubufi bwa kuti aleingisha Abena Fyalo mwi tempele, ne ci calengele ukuti kube ifimfulunganya. Umukalamba wa bashilika abena Roma akanaisa bwangu, Paulo nga balimupumine imfwila. Lelo umukalamba wa bashilika abena Roma alimwikete, amubika na mu cifungo. Paulo ali no kwikala mu cifungo ukucila pa myaka 4. Kwena Paulo ali acili mu bwafya. Ilyo umukalamba wa bashilika aipwishe abaYuda ico balefwaila ukuma Paulo, bamupeele imilandu iyalekanalekana. E ico, pa mulandu wa cimfulunganya umukalamba wa bashilika alifililwe ukwishiba icishinka. Calyafishe sana ica kuti basukile bafumyapo Paulo no kumutwala kumbi. Ilyo Paulo na bashilika abena Roma bali mu kwingila umwaleikala abashilika, Paulo alombele umukalamba wa bashilika ati: “Napaapaata nsuminisheni ukulandako na bantu.” (Imil. 21:39) Umukalamba wa bashilika alimusuminishe kabili Paulo alilondolwelele abantu ifyo asuminamo ukwabula umwenso.

14, 15. (a) Finshi Paulo alondolwelele abaYuda? (b) Finshi umukalamba wa bashilika abena Roma acitile pa kuti eshibe ico abaYuda bakalipile?

¹⁴ Paulo abalilepo ukulanda ati: “Umfweni ifyo nalamweba ukuti ine nshili no mulandu.” (Imil. 22:1) Paulo alandile kwi bumba mu ciHebere, e calengele no kuti ibumba litalale tondolo. Alilondolwele ukwabula no kupita mu mbali icalengele ukuti abe umusambi wa kwa Kristu. Paulo alilondolwele ifishinka ifyo abaYuda balingile ukufwailishapo nga balefwaya. Uwasambilishe Paulo aali ni Gamaliele uwali uwalumbuka kabili Paulo alecusha sana abasambi ba kwa Kristu, nga fintu bamo pali bena baishibe. Lelo ilyo aaleya ku Damaseke, alimwene icimonwa ca kwa Kristu ninshi alibuushiwa ku bafwa. Abali pamo na Paulo balimwene ulubuuto kabili balyumfwile ne shiwi, lelo tabaumfwile bwino bwino ifyo lyalelanda. (Imil. 9:7; 22:9) Pa numa ya ifi Paulo alipofwile kabili abali nankwe e bamutungulwile ku Damaseke. Iyo bali mu Damaseke, Anania uo abaYuda abaleikala muli uyu musumba baishibe, aliposeshe Paulo mu cipesha mano atendeka no kumona na kabili.

¹⁵ Lyena Paulo abebele ukuti ilyo abwelele ku Yerusalemu, lintu aingile mwi tempele alimwene Yesu na kabili. Ilyo alandile fye ifi, abaYuda balifulilwe nga nshi kabili batendeke ukubilikisha abati: “Ipayeni uyu muntu, pantu umuntu wa musango uyu talinga ukuba no mweo!” (Imil. 22:22) Pa kuti Paulo bemwipaya, umukalamba wa bashilika amutwele umo abashilika baleikala. Apo umukalamba wa bashilika alefwaya sana ukwishiba icalengele ukuti abaYuda bakalipe, alandile ukuti bome Paulo ifikoti pa kuti asokolole ifyo acitile. Lelo, Paulo, abalondolwelele ukuti mwina Roma kabili alikwete insambu shaba mu mafunde ya bena Roma. Na muno nshiku ababomfi ba kwa Yehova balabomfya amafunde ya calo pa kuti bengatwalilila ukulapepa Lesa. (Moneni akabokoshi akaleti “Ifyo Caleba pa Kuti Umuntu abe Umwina Roma” pe bula 184, na kaleti “Balatwala Imilandu ku Filye Fikalamba pa Kucingilila Ukupepa kwa Cine Muno Nshiku” pali lino line ibula.) Ilyo umukalamba wa bashilika aishibe ukuti Paulo ali mwina Roma alilwike ukuti alingile ukufwayako inshila imbi pa kuti Paulo alande ico abaYuda bamupatiile. Ubushiku bwakonkelepo atwele Paulo mu cilye cikalamba ica baYuda ica Sanhedrini, ico balongenye fye mu kampampa pa kuti balande pali uyu mulandu.

IMILANDU IYO INTE SHA KWA YEHOVA BATWALA KU FILYE MUNO NSHIKU

Nga filya ifyacitile umutumwa Paulo, Inte sha kwa Yehova mu fyalo ifyalekanalekana nabo balatwala imilandu ku filye pa kuti amabuteko yaleke ukubakaanya ukubomba umulimo wa kubila imbila nsuma. Balabombesha sana ‘ukucingilila no kukosha imbila nsuma ukulingana ne funde.’—Fil. 1:7.

Mu myaka ya ba 1920 na ba 1930 Inte sha kwa Yehova abengi balibakakile pa mulandu wa kupeela abantu impapulo ishilanda pali Baibo. Ku ca kumwenako ilyo umwaka wa 1926 walefika, mu filye fya mu German mwali imilandu 897 iyo bali tabalalubulula. Ifi imilandu iyo balekabila ukulubulula yafulile, fyalengele ukuti pe ofeshi lya Nte sha kwa Yehova mu Germany bapange Dipartimenti Ilolekesha pa Milandu iyalekanalekana. Muli ba 1930, bamunyinefwe abengi nga nshi balebekata cila mwaka mu calo ca United States pa mulandu wa kubila imbila nsuma ku ng’anda ne ng’anda. Mu 1936, iyi mpendwa yalikulile ica kuti yafikile kuli 1,149. Pa kutila baleafwa bamunyinefwe bwino bwino, balipangile Dipartimenti Ilolekesha pa Milandu mu United States. Ukufuma mu 1933 ukufika ku 1939, Inte sha kwa Yehova mu Romania balikwete imilandu 530 iyo balelubulula mu filye. Lelo ilyo batwale imilandu ku Cilye Cikalamba ica mu Romania balicimfishe imilandu iingi. Ifi filacitika mu fyalo ifingi.

Inte sha kwa Yehova balabapeela imilandu nga bakaana ukuitumpa mu fikansa fya calo pa mulandu wa kuti kampingu yabo taibasuminisha. (Esa. 2:2-4; Yoh. 17:14) Abalwani babo balababepesha ukutila balemina ubuteko, ne ci cilalenga limo babakaanya ukulongana no kubila imbila nsuma. Nangu cibe fyo ino nshita amabuteko ayengi yalishiba ukuti Inte sha kwa Yehova tabemina ubuteko.g

g Nga mulefwaya ukwishiba imilandu iyo Inte sha kwa Yehova bacimfya mu fyalo ifyalekanalekana, belengeni icipandwa 15 mu citabo citila Ubufumu bwa kwa Lesa Bwalitendeka Ukuteka! Ne icipandwa 30 mu citabo citila Jehovah’s Witnesses—Proclaimers of God’s Kingdom.

“Ine Ndi MuFarise” (Imil. 23:1-10)

16, 17. (a) Londololeni ifyacitike ilyo Paulo alandile ku cilye ca Sanhedrini. (b) Bushe Paulo alangishe shani ukuti ali uwaicefya ilyo bamumine?

¹⁶ Pa kutampa ukulanda ku cilye ca Sanhedrini ukuti tali na mulandu, Paulo atile: “Mwe baume, bamunyinane, ine naliba na kampingu iisuma pa ntanshi ya kwa Lesa ukufika na buno bushiku.” (Imil. 23:1) Baibo ilanda ukuti ilyo alandile fye aya amashiwi, “shimapepo mukalamba Anania aebele abaiminine mupepi na Paulo ukuti bamume pa kanwa.” (Imil. 23:2) Ifi bacitile wali musalula sana! Na kabili ifi bacitile fyalelanga fye ukuti Paulo balimufyengele pantu ilyo talalanda no kulanda bamupingwile ukuti wa bufi! E mulandu wine Paulo alandiile ukuti: “Lesa alakuuma we cibumba cashingulwako impemba we! Ulempingula ukulingana na Mafunde, lelo iwe ulepula mu Mafunde yene aya, pantu ule-eba abantu ukuti bangume.”—Imil. 23:3.

¹⁷ Bamo abaiminine mupepi bacitile kwati ifyo Paulo alandile fyali bapeseshe sana amano, lelo ifyo shimapepo mukalamba ena alandile fyali fye bwino! E ico batile: “Bushe ulesaalula shimapepo mukalamba uwa kwa Lesa?” Ifyo Paulo abaswike fyalibalangile ifyo ali uwaicefya ne fyo acindike Amafunde ya kwa Lesa. Abaswike ukuti: “Bamunyinane, nshacishiba ukuti ni shimapepo mukalamba. Pantu amalembo yatila, ‘Wilapontela intungulushi ya bantu bobe.’”d (Imil. 23:4, 5; Ukufu. 22:28) Apo pene Paulo alyalwile ne nshila ya kulandilamo. Apo alimwene ukuti abatekele icilye ca Sanhedrini baFarise na baSaduke, alandile ati: “Mwe baume, bamunyinane, ine ndi muFarise, umwana wa baFarise. Pe subilo lya kubuuka kwa bafwa e po balempingwila.”—Imil. 23:6.

Munyinefwe alebila imbila nsuma kuli shimapepo kabili uyu shimapepo alelolekesha mu Baibo ya kwe. — Nga filya Paulo alecita na ifwe tulalanshanya na bantu abapepa kumbi pa fintu ifyo twingasuminishanyamo nabo pa kuti tubile imbila nsuma kuli bena

18. Mulandu nshi Paulo alandile ukuti ali muFarise, kabili bushe na ifwe kuti twamupashanya shani ilyo tulelanshanya na bantu?

¹⁸ Mulandu nshi Paulo alandiile ukuti muFarise? Mulandu wa kuti aali “mwana wa baFarise” abali mwi bumba lya mapepo ilya baFarise. Kanshi abengi kuti bamumona ukuti muFarise.e Nomba mulandu nshi Paulo alandiile ukuti na o alisumine mu kubuuka nga baFarise? Bamo batila abaFarise basumine ukuti umweo wa muntu tawalefwa no kuti imyeo ya balungama ikabwelela mu mibili ya bantu na kabili. Ifi te fyo Paulo ena asumine. Asumine mu kubuuka uko Yesu alesambilisha abantu. (Yoh. 5:25-29) Na lyo line, Paulo alisumine mu fyo abaFarise basumine ukuti umuntu nga afwa kuti aisakwata umweo na kabili, lelo tasumine ifyo abaSaduke basuminemo, ukuti takwaba ukubuuka. Na ifwe e fyo twingacita nga tulelanshanya na baKatolika nelyo aba ba mu macalici yambi. Kuti twabeba ukuti na ifwe twalisumina muli Lesa. Nangu ca kuti bena, basumina ukuti muli Lesa umo mwaba abene batatu, ifwe twasumina muli Lesa uo Baibo yalandapo. Lelo bonse, twaishiba ukuti Lesa ena e ko aba.

19. Cinshi calengele ukuti mu cilye ca Sanhedrini mube icifulunganya?

¹⁹ Ifyo Paulo alandile fyalengele icilye ca Sanhedrini ukupaatukana. Baibo itila: “Mu cilye mwaimine icimfulunganya icikalamba kabili bakalemba bamo aba mu kabungwe ka baFarise baliimine balalanda bukali bukali abati: ‘Uyu muntu tatumusangile no mulandu; lelo nga ca kutila mupashi ulandile nankwe nelyo nga ni malaika alandile nankwe . . . ’” (Imil. 23:9) Ukulanda ukuti malaika alandile na Paulo cintu ico abaSaduke bashali na kumfwa, pantu tabasumiine muli bamalaika! (Moneni akabokoshi akaleti “Abasaduke na BaFarise.”) Icimfulunganya calikulile ica kuti umukalamba wa bashilika abena Roma na kabili alipokolwele umutumwa Paulo. (Imil. 23:10) Lelo ubwafya Paulo akwete tabwapwile. Finshi fyali no kucitikila umutumwa Paulo nomba? Tuli no kumfwilapo na fimbi mu cipandwa cikonkelepo.

ABASADUKE NA BAFARISE

AbaFarise na baSaduke yali mabumba yabili ayashaleumfwana. Aba muli aya mabumba yabili e bafulile sana mu cilye ca Sanhedrini. Ici icilye cali e cilye cikalamba ica baYuda kabili e caletungulula ifitungu fya baYuda. Kalemba we lyashi lya kale Flavius Josephus atile, ubupusano ubukalamba ubwali pali aya mabumba yabili bwa kuti abaFarise balepatikisha abantu ukulakonka intambi ishingi, lelo abaSaduke bena balefwaya ukutila abantu balekonka fye Amafunde ya kwa Mose. AbaFarise na baSaduke bonse balipatile sana Yesu.

Cimoneka kwati abaSaduke, abashalefwaya ukukutika ku fyo abantu bambi balelanda, bali ba mu lupwa lwa bashimapepo kabili Anasi na Kayafa abalipo bashimapepo bakalamba nabo bali muli iyi ine mipepele ya baSaduke iyakwete sana amaka. (Imil. 5:17) Josephus alandile ukuti, nangu ca kuti abasaduke balikwete sana amaka pa bantu, “bakankaala fye e balesumina ifyo balesambilisha.”

Abantu abengi balekonka amafunde ya baFarise. Lelo amafunde yabo yalikosele sana, pamo nga ifunde lya kusangululwa, ne ci calengele abantu ukulamona Amafunde ukuti yalyafya ukukonka. AbaFarise baletila ifintu fyonse fyalilingilwa kabela kabili basumine no kutila icintu cimo cilafuma mu muntu nga afwa, kabili ici cine cintu e cikalambulwa nelyo ukukandwa. Nomba abaSaduke bena ifi te fyo basuminemo.

a Apo abaYuda abali Abena Kristu bali abengi sana, kufwile kwali ifilonganino ifingi ifyalelonganina mu mayanda.

b Ilyo papitile fye imyaka iinono, umutumwa Paulo alilembele kalata ku AbaHebere, umo alondolwele ifyo icipangano cipya cacilile icipangano ca kale. Muli ilya kalata, alilangilile ukuti icipangano cipya, e capyene pa cipangano ca kale. Paulo alilondolwele bwino uyu mulandu ica kuti Abena Kristu abaYuda balishibe ifyo bengalondolwela bwino abaYuda banabo ukuti Amafunde ya kwa Mose yalilekele ukubomba. Na kabili afwile alikoseshe sana icitetekelo ca aba Abena Kristu abalebika sana amano ku Mafunde ya kwa Mose.—Heb. 8:7-13.

c Abasambilila sana ifya mu Baibo batila nalimo aba baume balilapile umulapo wa buNasiri. (Impe. 6:1-21) Kwena pali iyi nshita, Amafunde ya kwa Mose ayo balekonka pa kulapa uyu umulapo, ninshi yalileka ukubomba. Na lyo line, Paulo afwile atontonkenye ukuti te cilubo ukufikilisha umulapo uo aba baume balaile kuli Yehova. E ico, taali na kulufyanya nga abalipilila fyonse ifyalefwaikwa no kuya na bo. Tatwaishiba umulapo uo aba baume balapile, lelo Paulo nga tasumine ukuya mu kutuula ilambo lya nama (nga filya abaNasiri balecita), pantu alishibe ukuti ilambo lya musango uyo talyali no kubasangulula ku membu. Ilambo lya kwa Kristu lyalengele amalambo ya musango uyu ukukanakwata amaka ya kufuta imembu. Icishinka ico twaishiba ca kuti Paulo tacitile icili conse icali no kulenga kampingu yakwe yalamucusha.

d Bamo batila Paulo talemwenekesha e calengele ukuti eishiba ukuti ni shimapepo mukalamba ale-eba. E lyo limbi icalengele ni co palikokwele sana apo afumiine mu Yerusalemu ica kuti taishibe no wali shimapepo mukalamba pali ilya nshita. Nangu Paulo tamwene fye uwaebele abantu ukuti bamuume pantu kwali abantu abengi.

e Mu 49 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ilyo abatumwa na bakalamba balelanshanya pa lyashi lya Bena Fyalo nga ca kuti balingile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose nelyo iyo, Abena Kristu bamo abaalipo ilyo balelanshanya, kale bali “bali mwi bumba lya mapepo ilya baFarise nomba aba-alwike abasambi.” (Imil. 15:5) Cimoneka kwati abantu baleita balya Abena Kristu ukuti abaFarise.