“Alebashimikila Sana”

1. Nani uo Paulo na banankwe bacetekele ukuti akulabafwa, kabili cinshi calengele bamucetekele?

UBWATO ubo balembelepo ukuti “Abana Baume ba kwa Seu,” bwaendele ukufuma pa cishi ca Melita icaba pali Bemba ya Mediterranean ukuya ku Italia. Ubu bwato ubukalamba bufwile bwasendele ingano. Ifi fyacitike mu 59 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu. Muli ubu bwato e mwali no mutumwa Paulo, umufungwa uo baleshindika ku mushilika, e lyo mwali na Bena Kristu banankwe, Luka na Alistaaki. (Imil. 27:2) Paulo na banankwe tabalepepa kuli bampundu abana baume ba kwa lesa wa baGriki Seu uo abale-ensha ubwato balelomba ukuti abafwilishe. (Imil. 28:11) Paulo na banankwe bena balebombela Yehova, uwatile Paulo ali no kuyabila imbila nsuma mu Roma no kuyaiminina ku cinso ca kwa Kaisare.—Imil. 23:11; 27:24.

2, 3. Bushe ubwato umwali Paulo bwaendele shani, kabili nani aleafwa Paulo pa lwendo lwakwe lonse?

² Ilyo papitile inshiku shitatu ukutula apo bafikile mu musumba wa Surakuse uwaba pa cishi ca Sisili kabili uwali uwacindama kwati fye ni Atena na Roma, ubwato bwalolele ku Regi, ku kapinda ka ku kulyo aka Italia. Lyena, umwela wa ku kapinda ka ku kulyo walengele ubwato bwaenda amakilomita 320 mu nshita fye iinono. Pa bushiku bwalenga shibili, ubwato bwailefika pa cabu ca Puteoli mu Italia (mupepi no musumba uo beta pali ino nshita ukuti Naples).—Imil. 28:12, 13.

³ Ilyo bafikile pali ici cabu, Paulo ashele fye ne ntamfu iinono pa kuti afike ku Roma, uko ali no kuyalubulula kuli Kateka Nero. “Lesa wa cisansamushi conse” ali na Paulo mu lwendo lwakwe lonse. (2 Kor. 1:3) Nge fyo twalamona, Lesa talekele ukwafwa Paulo, kabili Paulo na o talekele ukubombesha mu mulimo wakwe uwa bumishonari.

Paulo “Alitootele Lesa Kabili Alikoseleshiwe” (Imil. 28:14, 15)

4, 5. (a) Bushe Paulo na banankwe babapokelele shani mu Puteoli, kabili mulandu nshi bamupeelele sana ubuntungwa? (b) Mulandu nshi Abena Kristu balingile ukuba ne mibele iisuma nangu ca kuti bali mu cifungo?

⁴ Mu Puteoli, Paulo na banankwe ‘basangile aba bwananyina kabili babapapeete ukuti bekale nabo inshiku 7.’ (Imil. 28:14) Aba Bena Kristu balipokelele Paulo na banankwe no kubafwilisha mu fyo balekabila! Ukwabula no kutwishika, Paulo na banankwe nabo balikoseleshe sana balya aba bwananyina. Nomba mulandu nshi umufungwa uo balelonda no kulonda bamupeelele ubuntungwa bwa kwikala na bantu bambi? Nalimo icalengele ni co abena Roma abalemulonda balimucetekele sana.

⁵ Na pali ino nshita imibele iisuma iyo Abena Kristu bakwata ilalenga balebasuminisha ukucita ifintu ifyo bashisuminisha abafungwa bambi ukucita. Ku ca kumwenako, mu Romania, umwaume umo uo bakakile imyaka 75 pa mulandu wa kupokolola ifintu ku maka, alitendeke ukusambilila Icebo ca kwa Lesa kabili alyalwike. Abalelonda icifungo basukile balamutuma no kuya ku tauni mu kushita ifya kubomfya mu cifungo ukwabula no wa kumulonda! Nomba icacilapo ukuwama ca kuti imibele yesu iisuma ilalenga abantu bacindika Yehova.—1 Pet. 2:12.

6, 7. Bushe aba bwananyina aba ku Roma balangile shani ukuti balitemenwe sana Paulo na banankwe?

⁶ Pa kufuma mu Puteoli, ukuya ku Capua, Paulo na banankwe bafwile baendele amakilomita 50 pa makasa mu musebo uo baleita ukuti Umusebo wa Api, uwaile ku Roma. Uyu musebo baupangile na mabwe ayakalamba ayapaapatala, kabili abalepitamo baletamba bwino bwino impanga ya mu Italia, e lyo nga bafika mu ncende shimo na Bemba ya Mediterranean yalemoneka. Uyu musebo walepita na mwi lungu baleita ukuti Pontine Marshes, apali amakilomita 60 ukufuma mu Roma, kabili wapitile na pa Maliketi baleita ukuti Api. Luka alembele ukuti ilyo aba bwananyina mu Roma ‘baumfwile ukuti tuli mu nshila tuleisa,’ balitukonkele ukufika pa maliketi, e lyo bambi balitukonkele ukufika pa Mayanda ya Beni Yatatu, apali amakilomita 50 ukufuma ku Roma. Aba bwananyina balilangile ukuti balitemenwe sana Paulo na banankwe!—Imil. 28:15.

⁷ Pa Maliketi ya Api tapaweme ukutushishapo ku muntu uli pa bulendo uunakile. Horace, kalemba umwina Roma alandile pali iyi maliketi ati, “palesangwa sana abale-ensha amato na bene ba mayanda ya beni abali no musaalula.” Alembele no kuti “amenshi yali ne fiko.” Kabili ena alekaana no kulya ifya kulya fya pali iyi maliketi! Nangu pa maliketi tapaweme ukwikala, aba bwananyina abafumine ku Roma balikele no kulolela Paulo na banankwe pa kuti bende nabo intamfu iyashele.

8. Mulandu nshi Paulo atootele Lesa ‘ilyo fye amwene’ aba bwananyina?

⁸ Baibo itila “Ilyo Paulo abamwene alitootele Lesa kabili alikoseleshiwe.” (Imil. 28:15) Ilyo fye amwene aba bwananyina batemwikwa, bamo abo nalimo aishibe sana, Paulo alikoseleshiwe no kusansamushiwa. Mulandu nshi Paulo atootele Lesa? Alishibe ukutila ukutemwa kwaba pa fisabo fya mupashi. (Gal. 5:22) Na muno nshiku mwine, umupashi wa mushilo ulalenga Abena Kristu ukuipusulako kuli fimo pa kuti bafwilishe abanabo no kusansamusha abalekabila icisansamushi.—1 Tes. 5:11, 14.

9. Kuti twapashanya shani aba bwananyina abapokelele Paulo?

⁹ Na muno nshiku, umupashi wa mushilo ulalenga aba bwananyina baleba ne cileela kuli bakangalila ba muputule na ba bwananyina bambi ababomba umulimo wa nshita yonse. Ababomba umulimo wa nshita yonse balaipusula ifintu ifingi pa kuti fye balebombela Yehova inshita iikalamba. Ilyo kangalila wa muputule no mwina mwakwe nga alyupa bakatandalila icilonganino cenu, finshi mwingacitako pa kubatungilila no kubapokelela bwino? Bushe teti ciwame mwapekanya ukubomba nabo mu mulimo wa mwi bala? Nga mwacita ifi, na imwe bene mukapaalwa sana. Ku ca kumwenako, elenganyeni ifyo aba bwananyina ba ku Roma basansamwike ilyo balekutika kuli Paulo na banankwe ninshi balebashimikila fimo ifya kukosha icitetekelo.—Imil. 15:3, 4.

“Abantu Konse fye Balalanda Ifyabipa Pali ili Ibumba lya Mapepo” (Imil. 28:16-22)

10. Bushe imikalile ya kwa Paulo yali shani mu Roma, kabili finshi acitile ilyo afikile fye?

¹⁰ Ilyo Paulo na banankwe bafikile mu Roma, “Paulo balimusuminishe ukuti aleikalila e lyo umushilika umo alemulinda.” (Imil. 28:16) Abafungwa abashacitile imilandu iikalamba balebakakila ceni e lyo baikaka ku balebalinda. Paulo aali ni kabila wa mbila nsuma ya Bufumu, kanshi nangu bamukakile ceni, talekele ukubila imbila nsuma. E ico, pa numa ya kutushako pa nshiku shitatu, alongenye abakalamba ba baYuda mu Roma pa kuti ailondolole no kubila imbila nsuma.

11, 12. Ilyo Paulo alelanda na baYuda banankwe abali mu Roma, acitile shani pa kuti bemona kwati ali mulwani wabo?

¹¹ Paulo atile: “Mwe baume, bamunyinane, nangu nshacitile nangu cimo ku kukaanya abantu atemwa intambi sha fikolwe fyesu, napeelwe mu minwe ya bena Roma ngo mufungwa ukufuma ku Yerusalemu. Na bo bene, ilyo banjipukishe, balefwaisha ukunkakula, pantu nshali na mulandu wa kwipailwapo. Lelo ilyo abaYuda bakoselepo fye ukuti nikakulwa, na ine e pa kutwala umulandu kuli Kaisare, lelo te kukufwaya ukupeela abantu bandi umulandu.”—Imil. 28:17-19.

¹² Filya Paulo aitile abaYuda abo alelanda nabo ukuti “bamunyinane,” alefwaya ukubalanga ukuti tali mulwani wabo. (1 Kor. 9:20) Na kabili, alilondolwele bwino ukutila aile ku Roma mu kutwala umulandu kuli Kaisare, te mu kupeela abaYuda umulandu. Uyu wali e muku wa kubalilapo abaYuda mu Roma baumfwile ukuti Paulo natwala umulandu kuli Kaisare. (Imil. 28:21) Mulandu nshi abaYuda abali mu Yudea bashaebeleko abaYuda banabo mu Roma pali Paulo? Icitabo cimo citila: “Ubwato umwali Paulo bufwile bwali pa mato ayabalilepo ukufika mu Italia ilyo inshita ya mpepo yapitile, kabili abaleimininako abalashi ba baYuda mu Yerusalemu bafwile ilya nshita ninshi tabalafika, na kalata ine umwali uyu mulandu ninshi tailafika.”

13, 14. Bushe Paulo atendeke shani ukulanda pa mbila ya Bufumu, kabili kuti twamupashanya shani?

¹³ Paulo lyena alandile pa mbila ya Bufumu mu mashiwi ayalengele abaYuda bafwaye ukukutika. Atile: “E ico nalombele ukuti tumonane na imwe kabili inande na imwe, pantu pe subilo lya kwa Israele e po bankakiile iyi ceni.” (Imil. 28:20) Kwena, ili subilo lyashimpilwe pali Mesia no Bufumu bwakwe, ubo icilonganino ca Bena Kristu calebilapo. Intungulushi sha baYuda shayaswike ati: “Tulemona ukutila kuti cawama twayumfwila ifyo uletontonkanya, pantu cine cine twalishiba ukuti abantu konse fye balalanda ifyabipa pali ili ibumba lya mapepo.”—Imil. 28:22.

¹⁴ Ilyo twakwata ishuko lya kubila imbila nsuma, kuti twapashanya Paulo pa kubomfya amashiwi nelyo ifipusho ifingalenga abantu ukutontonkanya no kufwaya ukusambilila icine. Kuti twasambilila ifya kucita ifi nga ca kuti tulebelenga ifitabo pamo nga Ukupelulula Ukufuma Mu Malembo na Nonkelenimo mu Masambililo ya Isukulu lya Butumikishi Ilya Bulesa na katabo katila Mulebika Amano ku Kubelenga na ku Kusambilisha. Bushe mulabelenga inshi impapulo twalandapo?

Ifyo Twingasambililako Kuli Filya Paulo ‘Aleshimikila Sana’ (Imil. 28:23-29)

15. Fintu nshi 4 ifyo twingasambilila ku fyo Paulo aleshimikila?

¹⁵ Pa bushiku baumfwene ukulongana, abaYuda ba mu Roma “abengi” baile ku ng’anda uko Paulo aleikala. Lyena Paulo alibebele umulandu bamupeele, “ukufuma ulucelo ukufika icungulo alebalondolwela ili lyashi, pa kubalondolwela, alebashimikila sana pa Bufumu bwa kwa Lesa kabili pa kuti batetekele Yesu, alebeba ifyalembelwe mu Mafunde ya kwa Mose ne fyalembele Bakasesema.” (Imil. 28:23) Ku fyo Paulo abilile imbila nsuma kuli aba bantu tulasambililako ifintu 4. Ica kubalilapo, alelanda sana pa Bufumu bwa kwa Lesa. Icalenga bubili, ale-esha na maka ukulanda amashiwi ayo bengatemwa ukumfwa ilyo alebila nsuma. Icalenga butatu, alelanshanya na bantu ifyo Amalembo yalanda. Icalenga 4 ali-ipeleshe pa kubomba uyu mulimo pantu aleshimikila “ukufuma ulucelo ukufika icungulo.” Tufwile ukulapashanya Paulo! Cinshi cafuminemo? “Bamo batendeke ukusumina ifyo Paulo alelanda,” lelo bambi tabasumine. Luka alembele ukuti kwaishileba amalekano, na bantu “batendeke ukuya.”—Imil. 28:24, 25a.

16-18. Mulandu nshi Paulo ashapapiile ilyo abaYuda abali mu Roma bakeene ukumfwa imbila nsuma, kabili finshi tulingile ukucita abantu nga bakaana ukumfwa imbila nsuma?

¹⁶ Paulo tapapile pa fyo abantu bacitile ilyo abilile imbila nsuma pantu e fyo Baibo yasobele kabili na ku numa fyalimucitikilepo. (Imil. 13:42-47; 18:5, 6; 19:8, 9) E ico, aebele balya abaYuda abashalefwaya ukumfwa ukuti: “Umupashi wa mushilo walilungike ilyo waebele ifikolwe fyenu ukupitila muli Kasesema Esaya auti, ‘Kabiye webe aba bantu auti: ‘Ukumfwa mukomfwa, lelo tamwakeluke nakalya, kabili ukulolesha mukalolesha, lelo tamwakamone nakalya. Pantu imitima ya aba bantu yalikunkuma.’” (Imil. 28:25b-27) Ishiwi babomfeshe pa kubalilapo ilyo bapilibula ukuti “yalikunkuma,” lilanda pa mutima “uwakosa,” nelyo “uwafina,” ica kuti ne mbila ya Bufumu yafilwa ukwingila. (Imil. 28:27) Kanshi imitima yabo yalibipile nga nshi!

¹⁷ Pa kusondwelela, Paulo atile nangu ca kuti abaYuda tabaumfwile, ‘abena fyalo; bena bali no kumfwa.’ (Imil. 28:28; Amalu. 67:2; Esa. 11:10) Paulo alishibe bwino bwino ukutila ici cali no kucitika, pantu alimwene uko abena fyalo abengi balekutika ku mbila ya Bufumu!—Imil. 13:48; 14:27.

¹⁸ Nga filya Paulo acitile, abantu nga bakaana ukumfwa imbila nsuma tatufwile ukufuupuka. Na kuba, twalishiba ukutila bantu fye abanono e bakasanga inshila ya ku bumi. (Mat. 7:13, 14) Kabili, ilyo abalefwaya ukusambilila icine batendeka ukubombela Yehova pamo na ifwe, tufwile ukusekelela no kubapokelela ukufuma panshi ya mutima.—Luka 15:7.

“Alebasambilisha pa Bufumu bwa kwa Lesa” (Imil. 28:30, 31)

19. Fisuma nshi ifyo Paulo alecita ilyo alelolela ukuti bamupingule?

¹⁹ Luka alilandile pa fintu ifisuma ilyo alesondwelela ilyashi lyakwe. Atile: “Paulo aikele imyaka ibili iituntulu mu ng’anda yakwe iya kusonkela, kabili bonse abaleisa kuli ena alebapokelela bwino, alebasambilisha pa Bufumu bwa kwa Lesa na pali Shikulu Yesu Kristu ukwabula umwenso nangu panono, kabili takwali nangu umo uwalemulesha.” (Imil. 28:30, 31) Ili lyashi lilatukoselesha ukulapokelela abantu, ukuba ne citetekelo, no kuba abacincila!

20, 21. Landeniko pali bamo abanonkelemo mu fyo Paulo alebila imbila nsuma ilyo ali mu Roma.

²⁰ Pa bantu Paulo apokelele pali na Onesimu, umusha uwafumine ku Kolose uko abutwike shikulu wakwe. Paulo alyafwile Onesimu ukuba Umwina Kristu, kabili Paulo atile Onesimu asangwike ‘munyina uwa cishinka kabili uwatemwikwa.’ Na kuba, Paulo amulondolwele ukuti aishileba ‘umwana wakwe mu fya kwa Lesa, uo afyele.’ (Kol. 4:9; File. 10-12) Onesimu afwile alikoseleshe sana Paulo!a

²¹ Kwali na bambi abanonkelemo mu fisuma ifyo Paulo alecita. Paulo alembele ku Bena Filipi ukuti: “Ifyancitikile fyalilenga imbila nsuma yalunduluka, ica kuti icintubwingi nacishiba ukuti ndi mu cifungo pa mulandu wa kutetekela Kristu. Na bonse Abacingilila Kateka e lyo na bantu bambi abashala nabo nabeshiba. Nomba aba bwananyina abengi ababomba umulimo wa kwa Shikulu, nabaicetekela pa mulandu wa kuti ndi mu cifungo, kabili nabashipa ica kuti balebila icebo ca kwa Lesa ukwabula umwenso.”—Fil. 1:12-14.

22. Bushe Paulo abomfeshe shani inshita ilyo aali mu cifungo mu Roma?

²² Paulo alibomfeshe bwino inshita ilyo aali mu cifungo mu Roma. E mo alembeele amakalata ayacindama nga nshi ayaba mu Malembo ya Bena Kristu aya ciGriki pali ino nshita.b Abena Kristu ba kubalilapo balinonkelemo mu makalata Paulo alembele. Na ifwe bene muno nshiku fingi tusambilila ku makalata Paulo alembele pantu amashiwi ayo Lesa amulengele ukulemba yacili yalabomba na muno nshiku.—2 Tim. 3:16, 17

23, 24. Bushe Abena Kristu abengi muno nshiku bapashanya shani Paulo ilyo babakaka apabula umulandu?

²³ Ibuuku lya Imilimo talyalanda inshita Paulo afumine mu cifungo, lelo ilyo afumine mu cifungo ninshi balimukakapo imyaka 4, ibili mu Kaisarea na ibili mu Roma.c (Imil. 23:35; 24:27) Na lyo line, muli iyi myaka alitwalilile ukuba ne nsansa, no kubomba umulimo wa kwa Lesa na maka yakwe yonse. Na babomfi ba kwa Yehova muno nshiku, nangu babakakila pa mulandu ne fyo basuminamo, balatwalilila ukuba ne nsansa kabili tabaleka ukubila imbila nsuma. Tontonkanyeni pali ba Adolfo, abo bakakile mu Spain ilyo bakeene ukucitako fimo pa mulandu ne fyo basuminamo. Umulashi umo abebele ati: “Watupapusha, tulakucusha sana muno mu cifungo, nomba nga twakucusha sana, e lyo umwentula nga nshi no kulanda amashiwi ayasuma.”

²⁴ Mu kuya kwa nshita, munyinefwe Adolfo balimucetekele ica kuti tabaleisalamo mu muputule bamubikilemo mu cifungo. Abashilika balemutandalila no kumwipusha amepusho pali Baibo. Umushilika umo aleya na mu muputule wa ba Adolfo mu kubelenga Baibo, e lyo ba Adolfo e balecebaceba ukumona nga kulepita abashilika bambi. Kanshi cali kwati umufungwa e walelonda umushilika. Shi ica kumwenako ica aba baNte ba cishinka cilelenga tuleba abacincila no ‘kuba abashipa ica kuti tulebila icebo ca kwa Lesa ukwabula umwenso,’ nangu ifintu fyafye shani!

25, 26. Busesemo nshi ubo Paulo amwene bwafikilishiwa mu myaka fye nalimo 30, kabili ifyafikilishiwe fyapalana shani ne ficitika muno nshiku?

²⁵ Nga fintu twamona, ibuuku lya Imilimo lyalipwa bwino sana. Lyalanda pa mutumwa wa kwa Kristu uo bakakile ‘uwalesambilisha pa Bufumu bwa kwa Lesa’ kuli bonse abaleisa mu kumutandalila! Mu cipandwa ca kubalilapo, twabelengele umulimo Yesu apeele abasambi bakwe ilyo atile: “Ilyo umupashi wa mushilo ukesa pali imwe, mukapokelela amaka kabili mukaba inte shandi mu Yerusalemu, mu Yudea monse na mu Samaria, na ku mpela ya pano isonde.” (Imil. 1:8) Nomba, ilyo papitile imyaka mupepi na 30, Imbila pa Bufumu bwa kwa Lesa ninshi ‘yalibilwa ku cibumbwa conse ica mwi samba lya muulu.’d (Kol. 1:23) Kanshi umupashi wa kwa Lesa walikwata sana amaka!—Seka. 4:6.

²⁶ Na muno nshiku, umupashi wa kwa Lesa ulalenga bamunyina ba kwa Kristu abacili pe sonde, na babomfi banabo, “impaanga shimbi” ukutwalilila ‘ukulabila sana imbila nsuma’ pa Bufumu bwa kwa Lesa mu fyalo ukucila pali 230! (Yoh. 10:16; Imil. 20:24) Bushe mulabombako uyu mulimo apapela amaka yenu?