ICIPANDWA 14

“Bonse Twapingula Ukuti”

Ifyo aba mwi bumba litungulula bacitile pa kuti bapingule umulandu wa kusembululwa, ne fyo ifyo bapingwile fyalengele ukuti ifilonganino fikatane

Ili lyashi lifumine pa Imilimo 15:13-35

1, 2. (a) Mepusho nshi ayacindama ayo ibumba litungulula ilya mu nshita ya batumwa lyali no kutontonkanyapo? (b) Finshi fya-afwile aba bwananyina pa kuti bapingule bwino uyu umulandu?

BONSE balelolela ukumfwa ifyo bali no kupingula uyu mulandu. Abatumwa na baeluda abali muli ulya muputule mu Yerusalemu baliloleshenye, kabili balilwike ukuti iyi yali ni nshita iyacindama nga nshi. Ilyashi lya kusembululwa lyalengele abantu batendeka ukwipusha amepusho yacindama pamo nga, bushe Abena Kristu bafwile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose? Bushe pali no kuba ubupusano pa baYuda na Bena Fyalo abasangwike Abena Kristu?

² Abaume abaletungulula balitontonkenye pa fishinka ifingi. Balitontonkenye pa masesemo ayaba mu Cebo ca kwa Lesa na pa malyashi babashimikile ayo Yehova alepala Abena Fyalo. Balilondolwele fyonse ifyo baishibe pali uyu mulandu ne fyo baletontonkanya. Balikwete ifishinka ifingi ifyalengele bapingule bwino uyu mulandu. Na kabili umupashi wa kwa Yehova walibafwile ukupingula bwino uyu mulandu. Nomba bushe aba baume bali no kukonka ifyo umupashi wabatungulwile?

3. Bushe kuti twanonkelamo shani nga twasambilila ilyashi ilyalembwa mu Imilimo icipandwa 15?

³ Pa kuti abali mwi bumba litungulula bakonke ifyo umupashi wali no kubatungulula balekabila ukuba ne citetekelo cakosa kabili balekabila ukuba abashipa. No mulandu wa kuti, ifyo bali no kupingula fyali no kulenga bashimapepo abaYuda ukubapata sana. Na kabili mu cilonganino mwali abaume bamo abalefwaya ukuti abantu ba kwa Lesa batwalilile ukulakonka Amafunde ya kwa Mose. Finshi ibumba litungulula lyali no kucita? Natumone. Muli lino lyashi, twalamona ifyo aba baume bacitile, ifyo ne Bumba Litungulula ilya Nte sha kwa Yehova muno nshiku licita. Na kabili, twalasambilila pa fyo twingabapashanya ilyo tulepingula pa fintu na lintu twakwata amafya nga Bena Kristu.

“Ifi Nafilingana ne fyo Bakasesema Balanda” (Imil. 15:13-21)

4, 5. Busesemo nshi Yakobo alandilepo ubwaba mu Cebo ca kwa Lesa?

⁴ Umusambi Yakobo, munyina kwa Yesu atendeke ukulanda.a Cimoneka kwati e wali ceyamani pali uku kukumana. Yakobo alisupawile ifyo ibumba lyalandile mu mashiwi yakwe. Yakobo aebele abaume abalongene ukuti: “Sumeone nalondolola bwino bwino ifyo pa muku wa kubalilapo Lesa apilibukiile ku bena fyalo pa kuti abulemo abantu abakwitilwa kwi shina lyakwe. Kabili ifi nafilingana ne fyo Bakasesema balanda.”—Imil. 15:14, 15.

⁵ Amashiwi ayo Sumeone nelyo Simone Petro alandile, e lyo ne fishinka ifyo Barnaba na Paulo balondolwele fifwile fyalyafwile Yakobo ukwibukisha amalembo ayalingene ne lyashi balelandapo. (Yoh. 14:26) Pa numa ya kulanda ukuti “Ifi nafilingana ne fyo Bakasesema balanda,” Yakobo alyambwile amashiwi ayaba pali Amose 9:11, 12. Pali ilya nshita ili buuku lyali pa mabuuku ya Malembo ya ciHebere ayo baleita ukuti “Bakasesema.” (Mat. 22:40; Imil. 15:16-18) Mwalamona ukuti amashiwi Yakobo ayambwile yalipusanako panono na mashiwi tusanga mwi buuku lya kwa Amose. Yakobo afwile ayambwile Amalembo ya ciGriki ayo bapilibwile ukufuma mu ciHebere ayo baleita ukuti Septuagint.

6. Finshi Amalembo yalandilepo pa lyashi balelanshanyapo?

⁶ Yehova aliseseme ukupitila muli kasesema Amose ukuti inshita ikesa ilyo akemya “insakwe iya kwa Davidi,” e kutila, umutande wa shamfumu uukafika fye na ku Mfumu ya Bufumu bwa kwa Mesia. (Esek. 21:26, 27) Bushe Yehova ali no kutwalilila ukulaumfwana fye no luko lwa baYuda? Awe nakalya. Ubusesemo bulanda no kuti “na bena fyalo bonse” bakabalonganika pamo kabili bakaba “abantu abetilwa kwi shina [lya kwa Lesa].” Ibukisheni ukuti e lyo fye Petro alandile ukuti Lesa “talengele paba ubupusano pali bena [Abena Kristu Abena Fyalo] na ifwe [Abena Kristu AbaYuda], lelo alibasangulwile imitima pa mulandu ne citetekelo cabo.” (Imil. 15:9) Kanshi Lesa alefwaya ukuti abaYuda e lyo na Bena Fyalo bene bakese mu Bufumu no kuba impyani sha Bufumu. (Rom. 8:17; Efes. 2:17-19) Aya amasesemo tayalandile ukuti Abena Kristu Abena Fyalo balingile ukusembululwa nelyo ukusanguka abaYuda pa kuti babe impyani sha Bufumu.

7, 8. (a) Finshi Yakobo alandile? (b) Ni mwi Yakobo aloseshe ilyo alandile aya mashiwi?

⁷ Ifyo Amalembo yalandilepo e lyo ne fishinka ifyo aumfwile, fyalengele ukuti Yakobo alande amashiwi yakonkapo pa kuti bambi batontonkanyepo. Atile: “E ico ine ndetila twicusha abena fyalo abalealuka no kutendeka ukubombela Lesa, lelo tubalembele fye ukuti baletaluka ku fyo batuula ku tulubi, ku bulalelale, ku fyatitilwa, na ku mulopa. Pantu ukufuma fye na kale, Mose balamulandapo mu misumba yonse, pantu balabelenga pali ena mu masunagoge lyonse pe sabata.”—Imil. 15:19-21.

⁸ Ilyo Yakobo alandile ukuti “e ico ine ndetila,” bushe alefwaya ukupatikisha aba bwananyina bambi ukukonka ifyo alefwaya pantu fye e wali ceyamani pali uku kukumana? Awe iyo! Ishiwi lya ciGriki ilyo bapilibula ukuti “ine ndetila” kuti lyapilibula no kuti “napingula ukuti” nelyo “ine ndetontonkanya ukuti.” Yakobo tale-eba ibumba lyonse ifya kucita, lelo alefwaya fye ukuti batontonkanyepo pa fyo alandile e lyo beshibe ifyo balapingula ukulingana ne fishinka ifyo baumfwile ne fyo Amalembo yalelanda.

9. Cinshi ifyo Yakobo alandile fyawamine?

⁹ Bushe ifyo Yakobo alandile fyali fye bwino? Ee fyali fye bwino, pantu abatumwa na baeluda balikonkele ifyo alandile. Fisuma nshi fyafuminemo? Ica kubalilapo ca kuti, ifyo basuminishenye ukucita tafyali na ‘kucusha,’ nelyo ‘ukulenga ifintu fyakosela,’ Abena Fyalo abasangwike Abena Kristu pa kulabapatikisha ukulakonka Amafunde ya kwa Mose. (Imil. 15:19; Bible wa Mushilo uwa mu 1983) Ica bubili ca kuti, ifyo bapingwile fyalangile ukuti balicindike kampingu ya baYuda abasangwike Abena Kristu, abalekutika pa myaka iingi uko “balebelenga pali ena [Mose] mu masunagoge lyonse pe sabata.”b (Imil. 15:21) Ukwabula no kutwishika, ifi bapingwile ukucita fyali no kulenga abaYuda na Bena Kristu Abena Fyalo ukulaumfwana. Ne cacindamisha ca kuti, Yehova Lesa alisekelele pantu ifyo bapingwile fyalilingene ne fyo alefwaya. Ala mwandini iyi yali ni nshila iisuma iya kupwisha ubwafya ubwali no konaula umutende no kwikatana mu filonganino fyonse ifya bantu ba kwa Lesa! Kabili ifilonganino muno nshiku kuti fyasambililako ku fyo abatumwa bacitile!

Ba Albert Schroeder balelanda ilyashi pa kulongana kwa bafuma mu fyalo ifingi ukwaliko mu 1998

10. Bushe Ibumba Litungulula ilya muno nshiku lipashanya shani ibumba litungulula ilya mu nshita ya batumwa?

¹⁰ Nga fintu twasambilile mu cipandwa cifumineko, aba mwi Bumba Litungulula ilya Nte sha kwa Yehova muno nshiku nabo bacita nga filya fine abali mwi bumba litungulula ilya mu nshita ya batumwa bacitile, pantu bafwaya ukuti Yehova, Kateka Wapulamo uwa fibumbwa fyonse e lyo na Yesu Kristu, Umutwe wa cilonganino, balebatungulula muli fyonse ifyo balecita.c (1 Kor. 11:3) Bacita shani ifi? Ba Albert D. Schroeder abali mwi Bumba Litungulula ukufuma mu 1974 ukufika lintu bapwile umulimo wabo pe sonde mu March 2006, batile: “Ibumba Litungulula lilakumana pali Citatu. Ilyo bashilatendeka ukulanshanya, balapepa ukulomba ukuti umupashi wa kwa Yehova ubatungulule. Balabikako sana amano ukushininkisha ukuti fyonse ifyo balecita na fyonse ifyo balepingulapo ukucita nafilingana ne fyo Icebo ca kwa Lesa, Baibo cilanda.” Ba Milton G. Henschel, ababombele imyaka iingi mwi Bumba Litungulula mpaka fye ilyo bapwishishe umulimo wabo pano isonde mu March 2003, baipwishe abalepwisha Isukulu lya Gileadi ilyalenga 101 icipusho cacindama ica kuti, “Bushe kwalibako icilonganino ca mapepo pano isonde umo abatungulula bakonka ifyo Icebo ca kwa Lesa Baibo cilanda ilyo bashilapingula ifya kucita?” Mufwile namwishiba ne casuko.

“Batume Abaume Bamo” (Imil. 15:22-29)

11. Bushe aba mwi bumba litungulula bacitile shani pa kuti ifilonganino fishibe ifyo bapingwile?

¹¹ Aba mwi bumba litungulula mu Yerusalemu bonse balisuminishenye pali ili lyashi lya kusembululwa. Nomba pa kuti aba bwananyina mu filonganino balekonka fimo fine, aba mwi bumba litungulula balingile ukwishibisha ifilonganino bwino bwino ifyo bapingwile uyu mulandu, kabili bali no kutemwa ilyo balecite ifyo, ukwabula ukubakalifya. Nomba bali no kucita shani ifi? Baibo itila: “Abatumwa na bakalamba pamo ne cilonganino conse bapingwile ukuti batume abaume bamo aba mwi bumba lyabo ku Antioke pamo na Paulo na Barnaba; batumine Yuda uo baleita no kuti Barisaba na Sila abali intungulushi pa ba bwananyina.” Na kabili balilembele kalata iyo balaishe aba baume pa kuti bakabelenge mu filonganino fyonse ifya ku Antioke, ku Siria na ku Kilikia.—Imil. 15:22-26.

12, 13. Mulandu nshi cawamine filya ibumba litungulula (a) lyatumine Yuda na Sila? (b) lyatumine kalata ku filonganino?

¹² Apo Yuda na Sila e bali “intungulushi pa ba bwananyina,” balifikilepo ukwimininako ibumba litungulula. Aba baume 4 bali no kulondolola bwino ukuti tabaishile fye mu kwasuka icipusho baipwishe kwi bumba litungulula, lelo baishile mukalanda amashiwi ayacindama pa fyo ibumba litungulula lyapingwile pa lyashi lya kusembululwa. Filya batumine aba “abaume” fyali no kulenga abaYuda abasangwike Abena Kristu abaleikala mu Yerusalemu baleumfwana sana na Abena Kristu Abena Fyalo abaleikala mu ncende ishalekanalekana. Ala balicitile bwino pa kutuma aba baume kabili ifi bacitile fyalangile fye ukuti balitemenwe aba bwananyina! Ne ci calilengele abantu ba kwa Lesa ukuba no mutende no kwikatana.

IMILIMO ABABA MWI BUMBA LITUNGULULA BABOMBA

Nga filya fine cali ku Bena Kristu mu nshiku sha batumwa, Inte sha kwa Yehova nabo batungululwa ne Bumba Litungulula umwaba abaume abaipeela kabili abasubwa no mupashi wa mushilo. Aba mwi Bumba Litungulula balakumana cila mulungu kabili baliba na mu makomiti 6 ayo twalalandapo. Cila komiti yalikwata imilimo ibomba.

Komiti ya Bakampanya ilalolekesha pa fikumine imilandu ya mu cilye, kabili nga cakabilwa, ilabomfya imilabasa ukulondolwela bwino abantu ifyo twasuminamo. Ilalolekesha na pa mafya ayakumine Inte sha kwa Yehova mu calo conse pamo nga, amasanso ayakalamba, nga balebacusha, e lyo na mafya yambi.
Komiti Isakamana aba mu Mulimo Waibela e isakamana ababomba pa maofeshi ya Nte sha kwa Yehova mwi sonde lyonse mu fyo bakabila, kabili ilabafwa ukukosha bucibusa bwabo na Yehova. Na kabili iyi komiti e itungulula no mulimo wa kwita ababombela pa Bethel.
Komiti ya Kusabankanya e yangalila umulimo wa kupulinta impapulo ishilanda pali Baibo, ukushisabankanya, no kushituma ku ncende ishalekanalekana mu calo conse. E ilolekesha pa fyo babomfya pa kupulinta impapulo, na pa fikuulwa ne fipe fimbi ifyo utubungwe twalekanalekana utwa Nte sha kwa Yehova tubomfya. Na kabili ilalolekesha na pa makuule ya maofeshi ya misambo, Amayanda ya Bufumu e lyo ne Fikuulwa fya Kulonganinamo Ukulongana Kukalamba. Na kabili iyi komiti e isakamana indalama tusangula pa kutungilila umulimo wa Bufumu.
Komiti ya Mulimo e yangalila umulimo wa kubila imbila nsuma, e lyo ne milandu iikumine baeluda mu filonganino, bakangalila ba muputule na bapainiya. Iyi komiti e ita abasangwa kwi Sukulu lya Gileadi pa kuti nga bapwisha amasambililo yabo bakalekosha ifilonganino no kulenga umulimo wa kubila imbila nsuma ukulalunduluka mwi sonde lyonse.
Komiti ya Kusambilisha e ipekanya amalyashi tukwata pa kulongana kwa muputule, ukwa citungu, na mu filonganino. E ipekanya na mavidio ne fyebo fya kukutikako ifilanda pali Baibo. Ilapekanya ne fyo basambilisha mwi Sukulu lya Gileadi ne Sukulu lya Bapainiya, ukubikako fye na masukulu yambi kabili e ipekanya na maprogramu ya fya kwa Lesa aya babombela pa Bethel.
Komiti ya Kulemba e yangalila umulimo wa kupekanya ifya kulya fya ku mupashi ifyo tubomfya mu cilonganino na lintu tulebila imbila nsuma. Iyi komiti e yasuka ifipusho ifyo abantu ababelenga Baibo bepusha, kabili ilangalila no mulimo wa kupilibula impapulo ishilanda pali Baibo mwi sonde lyonse. E ipituluka na mu mavidio na ma-autulaini ya malyashi.

Umupashi wa mushilo e utungulula Ibumba Litungulula ilyo lilepingula pa fintu. Kabili ababa muli ili bumba tabaimona ukuti e ntungulushi sha bantu ba kwa Yehova. Lelo nga fintu Abena Kristu bonse abasubwa ababa pe sonde bacita, nabo ‘balakonka Umwana wa mpaanga [Yesu Kristu] konse uko aya.’—Ukus. 14:4.

¹³ Muli kalata balilondolwele bwino bwino ifyo Abena Kristu Abena Fyalo balingile ukulacita, pa mulandu wa kusembululwa e lyo na pa fintu fimbi ifyo balingile ukulacita pa kuti Yehova alebapaala. Amashiwi ayali ayacindama sana muli kalata yaleti: “Umupashi wa mushilo watwafwa pa kuti tusalepo ukukanamutwika icisendo na cimbi, lelo ifyo mufwile ukulakonka ni fi, muletaluka ku fyo batuula ku tulubi, ku mulopa, ku fyatitilwa, na ku bulalelale. Nga muletalukililako fye kuli ifi, ifintu fikalamuwamina. Umutende ube na imwe!”—Imil. 15:28, 29.

14. Cinshi calenga ukuti abantu ba kwa Yehova babe abaikatana muli cino calo umo abantu bashaikatana?

¹⁴ Muno nshiku, Inte sha kwa Yehova ababa ukucila 8,000,000 mu filonganino ukucila pali 100,000 basumina fimo fine kabili balabombela pamo mwi sonde lyonse. Cinshi calenga ukuti babe abaikatana nangu ca kutila muli cino calo mwaisula fye ifimfulunganya na kapaatulula akalenga abantu ukukanaikatana? Icikalamba icalenga ca kuti, Yesu Kristu Umutwe wa cilonganino alatungulula icilonganino ukubomfya “umusha wa cishinka kabili uwashilimuka,” e kutila Ibumba Litungulula. (Mat. 24:45-47) Na cimbi icalenga ukuti bekatane ni co aba bwananyina isonde lyonse balaitemenwa ukumfwila ifyo Ibumba Litungulula libeba.

“Balisekelele Pantu Balibakoseleshe” (Imil. 15:30-35)

15, 16. Bushe aba bwananyina bacitile shani ilyo ibumba litungulula lyapingwile umulandu wa kusembululwa, kabili cinshi calengele ukuti bacite ifyo?

¹⁵ Ilyashi lyaba mwi buuku lya Imilimo lilanda no kuti ilyo abaume abafumine ku Yerusalemu bafikile ku Antioke, “balonganike aba bwananyina bonse babapeela na kalata.” Bushe aba bwananyina ba ku Antioke bacitile shani pa fyo ibumba litungulula lyalandile? “Ilyo babelengele [kalata], balisekelele pantu balibakoseleshe.” (Imil. 15:30, 31) Na kabili, Yuda na Sila “balilandile amalyashi ayengi aya kukoselesha kabili yalikoseleshe aba bwananyina.” Ifi Yuda na Sila bacitile filanga ukuti bali ni “bakasesema,” nga filya fine Paulo na Barnaba na bambi bali. Ishiwi lya kuti kasesema balibomfya nga balelanda pa muntu ule-eba abantu ifyo Lesa alefwaya.—Imil. 13:1; 15:32; Ukufu. 7:1, 2.

¹⁶ Ukwabula no kutwishika Yehova alipaalile fyonse ifyo bacitile pa kupwisha bwino bwino uyu mulandu wa kusembululwa. Cinshi calengele ukuti mufume ifisuma? Icalengele ni co ibumba litungulula lyalilondolwele bwino ifya kucita kabili lyacitile ifi pa nshita iyalinga, ifyo lyapingwile fyafumine mu Cebo ca kwa Lesa, kabili lyatungulwilwe no mupashi wa mushilo. Na cimbi icalengele ca kuti, balishibishe ifilonganino pa fyo bapingwile, ukubomfya inshila iisuma, iyalangile ukuti balitemenwe aba bwananyina.

17. Finshi fimo ifyo aba bwananyina bacitile ifyo bakangalila ba muputule muno nshiku bacita ilyo baletandalila ifilonganino?

¹⁷ Ibumba Litungulula ilya Nte sha kwa Yehova na lyo line lileba aba bwananyina mwi sonde lyonse ifya kucita pa nshita yalinga, kwati ni filya fine ibumba litungulula mu nshita ya batumwa lyacitile. Ilyo bapingula fimo, baleshibisha ifilonganino bwino bwino ifyo bapingwile. Inshila imo iyo beshibishishamo ifilonganino kupitila muli bakangalila ba muputule. Aba bamunyinefwe abaipeelesha ukutandalila ifilonganino, balalondolwela bwino aba mu cilonganino ifyo bafwile ukucita kabili balabakoselesha. Nga filya fyalecita Paulo na Barnaba, balabomba umulimo wa kubila imbila nsuma pa nshita iikalamba ‘kabili balasambilisha no kubila imbila nsuma ya cebo ca kwa Yehova, capamo na ba bwananyina bambi abengi.’ (Imil. 15:35) Na kabili ‘balilandile amalyashi ayengi aya kukoselesha kabili yalikoseleshe aba bwananyina,’ nga filya Yuda na Sila balecita.

18. Finshi abantu ba kwa Lesa bafwile ukucita pa kuti Yehova atwalilile ukubapaala?

¹⁸ Nomba apo twikala mwi sonde umo abantu bashumfwana, finshi aba mu filonganino muno nshiku bafwile ukulacita pa kuti batwalilile ukumfwana no kuba no mutende mwi sonde lyonse? Mwilaba ukuti pa numa umusambi Yakobo aishilelemba ukuti: “Amano ayafuma ku muulu yabalilapo ukulenga umuntu aba uwasanguluka, lyena yalenga aba uwa mutende, uushipampamina fye pa cintu cimo, uwa cumfwila . . . Kabili icisabo ca bulungami cibyalwa ilyo kuli umutende pa kuti abantu ba mutende bakanonkelemo.” (Yako. 3:17, 18) Tatwaishiba nga ilyo Yakobo alembele aya mashiwi aletontonkanya pa kukumana kwali mu Yerusalemu. Lelo nga fintu tusambilile mwi buuku lya Imilimo icipandwa 15, tatufwile no kutwishika ukuti Yehova apaala fye abantu bakwe nga bali abaikatana kabili nga baleumfwana.

19, 20. (a) Finshi filangilila ukuti mu cilonganino ca mu Antioke mwali umutende kabili baleumfwana? (b) Finshi Paulo na Barnaba batendeke ukucita?

¹⁹ Calimoneke fye apabuuta ukuti aba mu cilonganino ca mu Antioke balitendeke ukumfwana kabili mu cilonganino mwali umutende. Mu nshita ya kukansana na ba bwananyina abafumine ku Yerusalemu, aba bwananyina mu Antioke balitemenwe pali filya Yuda na Sila babatandalile, pantu ilyo “baikeleko inshita iinono, aba bwananyina balibalekele babwelelamo umutende ku babatumine,” e kutila, ukubwelela ku Yerusalemu.d (Imil. 15:33) Te kuti tutwishike ukuti aba bwananyina mu Yerusalemu na bo bene balisekelele ilyo baumfwile ifyo Yuda na Sila bashimike pa fyo baendele. Pa mulandu wa cikuuku icaibela ica kwa Yehova, fyonse fyalyendele fye bwino!

²⁰ Paulo na Barnaba, abashele mu Antioke, babikile amano ku mulimo wa kubila imbila nsuma, filya fine fye na bakangalila ba muputule muno nshiku bacita ilyo baletandalila ifilonganino. (Imil. 13:2, 3) Ala mwandini abantu ba kwa Yehova balipaalilwe icine cine pa kukwata aba bamunyinefwe! Nomba bushe milimo nshi na imbi iya kwa Yehova iyo aba bakabila ba mbila nsuma babili abacincila bali no kubomba, kabili bushe Yehova abapaalile shani? Tuli no kwasuka ici cipusho mu cipandwa cikonkelepo.

Umufyashi umwanakashi no mwana wakwe bali pa kulongana kwa citungu kabili balelolesha icitabo citila Ifipusho Abacaice Bepusha, ne Fyasuko Ifingabafwa ibuuku 2 — Abena Kristu muno nshiku balanonkelamo mu fya kulya fya ku mupashi ifyo Ibumba Litungulula na bemininako ili bumba babapekanishisha

YAKOBO—“MUNYINA WA KWA SHIKULU”

Yakobo, umwana umwaume uwa kwa Yosefe na Maria, e o babalilapo ukulumbula pa baice ba kwa Yesu. (Mat. 13:54, 55) Nalimo e wali umwana uwalenga bubili uwa kwa Maria. Yakobo akulile pamo na Yesu, alimwene uko Yesu alebomba umulimo wakwe, kabili afwile alishibe ne “fipesha mano” ifyo Yesu alecita. Lelo tatwaishiba nga alimweneko uko Yesu alecita ifi fipesha amano nelyo iyo. Nangu cibe fyo ilyo Yesu ali pano calo, Yakobo pamo na bamunyina “tabamutetekele.” (Yoh. 7:5) Nalimo Yakobo na o wine aletontonkanya nge fyo balupwa lwa kwe bamo baletontonkanya abaletila, Yesu “napena.”—Marko 3:21.

Nomba ilyo Yesu afwile, abuushiwa no kubuushiwa, bamunyina balimutetekele. Mu Malembo ya ciGriki balilumbulamo ba Yakobo na bambi batatu, lelo ukwabula no kutwishika ni kuli Yakobo munyina e ko Yesu amoneke ilyo ali pano isonde pa nshiku 40 pa numa ya kubuushiwa. (1 Kor. 15:7) Filya Yesu amoneke kuli Yakobo nalimo e fyalengele ukuti asumine ukutila umukalamba wakwe Yesu, ali Mwana wa kwa Lesa. Nampo nga ca kuti ici e calengele ukuti apilibuke nelyo iyo, ilyo papitile nalimo inshiku 10 ukutula apo Yesu ailile ku muulu, Yakobo, banyina na bamunyina balilongene pamo na batumwa mu muputule wa pa muulu mu kupepa.—Imil. 1:13, 14.

Mu kupita kwa nshita Yakobo aishileba uwacindikwa nga nshi mu cilonganino ca mu Yerusalemu, na kuba abantu balemumona ngo mutumwa, nelyo “uo batuma,” uwa muli cilya cilonganino. (Gal. 1:18, 19) Cimo icilanga ukuti Yakobo balimucindike sana ni co ilyo umutumwa Petro bamufumishe mu cifungo mu cipesha amano, aebele abasambi ukutila: “Kashimikileni Yakobo na ba bwananyina ifi fintu.” (Imil. 12:12, 17) Ilyo ilyashi lya kusembululwa lyafikile ku “batumwa na bakalamba” mu Yerusalemu, cimoneka kwati Yakobo e wali ceyamani pa balelanshanya. (Imil. 15:6-21) Nangu fye mutumwa Paulo alilandile ukuti Yakobo na Kefasi (Petro) e lyo no mutumwa Yohane ‘baishibikwe ukuti bali ni nceshi’ sha cilonganino ica mu Yerusalemu. (Gal. 2:9) Na lintu papitile imyaka, ilyo Paulo abwelelemo ku Yerusalemu ukufuma pa lwendo lwakwe ulwalenga butatu ulwa bumishonari, alondolwelele ‘Yakobo, na bakalamba bonse’ ifyacitike.—Imil. 21:17-19.

Uyu Yakobo uo Paulo aleita ati “munyina wa kwa Shikulu,” e walembele kalata nelyo ibuuku lya mu Baibo ilyakwata ishina lyakwe. (Gal. 1:19) Muli iyi kalata, Yakobo ali-icefeshe pa kuilondolola pantu talandile ukuti mutumwa nelyo ni munyina wa kwa Yesu, lelo alandile ukuti “musha wa kwa Lesa kabili uwa kwa Shikulu Yesu Kristu.” (Yako. 1:1) Kalata ya kwa Yakobo ilanga ukuti Yakobo na o alibikile sana amano mu kumona ifyo ifibumbwa fyapangwa ne fyo abantu baba, nga filya fine na Yesu ali. Pa kulondolola icine icaba mu Cebo ca kwa Lesa, Yakobo alebomfya ifintu ifyo abantu baishibe pamo nga amabimbi ya pali bemba, intanda sha mu muulu, icikabilila ca kasuba, amaluba, umulilo wa mpanga, ne nama isho bateka. (Yako. 1:6, 11, 17; 3:5, 7) Ifyo Lesa amulengele ukulemba pa fyo abantu baba ne fyo bacita, filatwafwa ukulaumfwana bwino na bantu.—Yako. 1:19, 20; 3:2, 8-18.

Amashiwi Paulo alembele ayaba pali 1 Abena Korinti 9:5 yalanga ukuti Yakobo alyupile. Baibo tayalanda ilyo Yakobo afwile ne fyo afwile. Lelo kalemba wa lyashi lya kale Josephus alembele ukuti pa numa fye ya mfwa ya Mulashi umwina Roma Porki Feste, nalimo mu 62 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, kabili ninshi Albinus talamupyana, Ananus (Anania) shimapepo mukalamba “alonganike bakapingula ba cilye ca Sanhedrini kabili aletele Yakobo pamo na bantu bambi. Uyu Yakobo ali ni munyina wa kwa Yesu uo baleita ukuti Kristu.” Ukulingana ne fyo Josephus alandile, Ananus “alibapeele umulandu wa kuti balitobele ifunde kabili babapingwile ukuti babapoole amabwe.”

a Moneni akabokoshi akaleti “Yakobo—‘Munyina wa kwa Shikulu,’” pe bula 112.

b Yakobo alicitile bwino pantu alilandile pa fyo Mose alembele umwali ne lyashi pa fyo Lesa aleumfwana na bantu bakwe ilyo kushilaba Amafunde. Ku ca kumwenako, ibuuku lya Ukutendeka lyalilondolola bwino bwino ifyo Lesa alanda pa mulopa, ubulalelale no kupepa utulubi. (Ukute. 9:3, 4; 20:2-9; 35:2, 4) E ico Yehova alilandile ifyo abantu bonse balingile ukulakonka, nampo nga baYuda nelyo Bena Fyalo.

c Moneni akabokoshi akaleti “Imilimo Ababa mwi Bumba Litungulula Babomba,” pe bula 110.

d Mu maBaibo yamo, pa cikomo 34 balibikapo amashiwi ayatila Sila ashele mu Antioke. (Baibele wa Mushilo iya mu 1956) Lelo, cimoneka kwati aya mashiwi baishileyalundako fye.