“Abukileni kuno ku Makedonia”

1-3. (a) Bushe umupashi wa mushilo watungulwile shani Paulo na banankwe? (b) Finshi twalalandapo?

ILYO abanakashi bafumine mu musumba wa Filipi uwali mu Makedonia, tapapitile ne nshita balifikile pa mumana unono uwa Gangites. Lyena baikele mu mbali ya mumana no kutendeka ukupepa kuli Lesa wa kwa Israele nga fintu balecita lyonse. Yehova alemona ifyo balemupepa.—2 Imila. 16:9; Amalu. 65:2.

² Pali iyi ine nshita, abaume bamo balimine ukufuma mu musumba wa Lustra uwali ku kapinda ka ku kulyo aka Galatia. Ukufuma ku Filipi ukufika ku Lustra pali amakilomita 800. Ilyo papitile nshiku, bafikile mu musebo uukalamba uwa bena Roma uwaile ku masamba ya citungu ca Asia ukwali sana abantu. Aba baume bali ni, Paulo, Sila na Timote kabili balefwaisha ukupita muli uyu musebo pa kuti bayefika ku Efese na ku misumba imbi uko abantu abengi balefwaya ukumfwa pali Kristu. Lelo ilyo bashilaima no kwima, umupashi wa mushilo walibaleseshe ukubila imbila nsuma mu Asia. Baibo tayalanda ifyo umupashi wa mushilo wabaleseshe. Yesu, ukupitila mu mupashi wa kwa Lesa, alefwaya ukutungulula Paulo na banankwe ukuti bapite mu Asia Minor, no kwabuka bemba wa Aegean Sea, mpaka bayafika na ku mbali ya mumana wa Gangites.

³ Na pali ino ine nshita kuti twasambililako ku fyo Yesu atungulwile Paulo na banankwe mu lwendo lwaibela ulwa ku Makedonia. E ico twalalanda pali fimo ifyacitike mu lwendo lwalenga bubili ulwa bumishonari ulwa kwa Paulo, ulwatendeke nalimo mu 49 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu.

“Lesa Alitwitile” (Imil. 16:6-15)

4, 5. (a) Finshi fyacitike kuli Paulo na banankwe ilyo bali mupepi na ku Bitunia? (b) Finshi abasambi bapingwile ukucita, kabili finshi fyafuminemo?

⁴ Ilyo Paulo na banankwe babakeenye ukubila imbila nsuma mu Asia, balimine no kuya ku kapinda ka ku kuso pa kuti bayebila imbila nsuma mu misumba yali ku Bitunia. Pa kuya kulya, bafwile baendele inshiku ishingi pa makasa mu misebo inono iyali mu citungu ca Frugia ne ca Galatia umushali sana abantu. Lelo, ilyo bapaleme ku Bitunia, Yesu na kabili alibakeenye ukubomfya umupashi wa mushilo. (Imil. 16:6, 7) Pali iyi nshita, aba baume bafwile tabaishibe ico umupashi walebakanisha. Balishibe ifyebo ifya kubila imbila nsuma ku bantu ne nshila ya kubililamo imbila nsuma, nomba tabaishibe ukwa kuya mu kubila imbila nsuma. Cali kwati balekonkonsha pa ciibi ca kwingilila mu Asia, nomba tababeswilile pa kuti bengile. Na kabili bakonkonseshe pa ciibi ca kuya ku Bitunia, lelo na mo mwine umupashi walibaleseshe ukuyabilamo imbila nsuma. Nangu cali ifi, Paulo alicetekele ukuti bushiku bumo bakabasuminisha ukubila imbila nsuma muli iyi misumba. Paulo na banankwe lyena bapingwile ukucita ifintu fimo ifyamoneke kwati tafyali bwino. Baile ku masamba no kwenda amakilomita 550. Bapitile mu misumba iingi mpaka bayafika ku cishi ca Troa, uko babomfeshe ubwato ukuya ku Makedonia. (Imil. 16:8) Pa numa ya ku mukaanya imiku iingi, pa muku walenga butatu alikonkonseshe pa ciibi na cimbi, ne ci iciibi caliswike.

⁵ Luka uwalembele ibuuku lya Mbila Nsuma uwali pamo na Paulo na banankwe ilyo bali mu Troa, alembele ukuti: “Ubushiku Paulo amwene icimonwa—umwina Makedonia umo aliminine alemupaapaata ati: ‘Abukileni kuno ku Makedonia mwise mutwafwe.’ Ilyo amwene fye icimonwa, twalimine twaya ku Makedonia, pantu twalimwene ukuti Lesa alitwitile ukuyabila imbila nsuma kuli bena.’”a (Imil. 16:9, 10) Paulo asukile aishiba uko bali no kuya mu kubila imbila nsuma. Paulo afwile alitemenwe sana pantu alifikile uko alingile ukuya! Aba baume 4 tabaikete na ku cani, ba-abukile ku Makedonia.

6, 7. (a) Finshi twingasambilila ku fyacitike pa lwendo lwa kwa Paulo? (b) Bushe ifyacitike pali ulu lwendo fitukoselesha shani?

⁶ Finshi twingasambilila kuli ili lyashi? Ibukisheni ukuti, ni lintu Paulo aimine ukuti aleya ku Asia e lyo umupashi wa kwa Lesa wamukenye, ni lintu Paulo apalamine ku Bitunia e lyo Yesu amukeenye ukwingila, kabili ni lintu Paulo afikile ku Troa e lyo Yesu amutungulwile ku Makedonia. Na muno nshiku mwine Yesu umutwe wa cilonganino alatutungulula mu nshila imo ine. (Kol. 1:18) Ku ca kumwenako, kuti limbi kale twatampa ukutontonkanya pa kubombako bupainiya nangu ukukuukila uko bakasabankanya ba mbila ya Bufumu bacepa sana. Lelo, ni lintu fye twatendeka ukucita ifingalenga twafikapo ukubomba umulimo tufwaya ukubomba, e lyo Yesu engatutungulula ukupitila mu mupashi wa kwa Lesa. Mulandu nshi? Tontonkanyeni pali ici cilangililo: Namutekenya kuti apindulula fye motoka ukuya ku kuso nangu ku kulyo nga ca kutila ile-enda. Na ifwe Yesu alatutungulula pa kuti tulebombesha mu mulimo wesu, lelo pa kuti atutungulule kano na ifwe tatwikele fye lelo tulecitapo fimo.

⁷ Finshi twingacita nga ca kuti tulebombesha lelo tuleumfwa kwati tapali ifilefumamo? Bushe tufwile ukufuupulwa no kulamona kwati umupashi wa kwa Lesa tauletutungulula? Awe. Ibukisheni ukutila Paulo na o te fyonse ifyo alefwaya ukuti acite ifyale-enda bwino. Lelo alitwalilile ukubombesha mpaka asanga iciibi icaiswike. Tufwile ukulaibukisha ukuti na ifwe bene nga ca kuti tulebombesha tukapalwa nga nshi.—1 Kor. 16:9.

8. (a) Londololeni ifyo umusumba wa Filipi wali. (b) Fisuma nshi fyacitike ilyo Paulo abilile imbila nsuma pa “cifulo ca mapepo”?

⁸ Ilyo bafikile mu citungu ca Makedonia, Paulo na banankwe baile mu musumba wa Filipi, umwali abatemenwe sana pa mulandu wa kuti bali bena Roma. Abali abashilika Abena Roma abaleikala mu musumba wa Filipi baleumfwa fye kwati baali mu Italy, pantu ifintu ifyali muli uyu musumba fyalipalene sana ne fyali mu Roma. Kunse ya musumba, ku lulamba lwa mumana unono, aba bamishonari balisangile incende uko bamwene ukuti e kwali “icifulo ca mapepo.”b Pa bushiku bwe Sabata, baile kuli ici cifulo kabili basangile abanakashi abengi nabalongana balepepa Lesa. Abasambi balikele kabili batendeke ukulanda na ba abanakashi. Lidia ali pa banakashi abalekutika, “kabili Yehova aliswile sana umutima wakwe.” Lidia alitemenwe sana ifyo asambilile kuli bamishonari ica kuti ena na ba mu ng’anda yakwe balibatishiwe. Lyena asendele Paulo na banankwe ku ng’anda yakwe no kwikala nabo.c—Imil. 16:13-15.

9. Bushe abantu abengi muno nshiku bapashanya shani Paulo, kabili mapaalo nshi bakwata?

⁹ Elenganyeni ifyo caweme ilyo Lidia abatishiwe! Paulo afwile alitemenwe sana filya asumine ‘ukwabukila ku Makedonia’ ilyo bamwebele ukuya kulya na filya Yehova amubomfeshe pamo na banankwe ku kwasuka amapepo ya balya banakashi abaletiina Lesa! Na pali ino nshita, kwaliba bamunyina na bankashi abengi, abaice na bakalamba, abashimbe na baba mu fyupo, abaya uko aba kubila imbila nsuma ya Bufumu bacepa sana. Kwena balakwata amafya, lelo aya mafya yamoneka fye ayanono nga ca kuti bayalinganya ku nsansa bakwata ilyo basanga abantu ababa nga Lidia, abapokelela icine ca mu Baibo. Bushe na imwe te kuti mutemwe ukwalulako imikalile pa kuti ‘mwa-abukila’ uko aba kubila imbila nsuma bacepa? Mukapaalwa sana nga mwacita ifi. Ku ca kumwenako, tontonkanyeni pali Aaron, munyina uuli ne myaka 23, uwakukiile ku calo cimo mu Central America. Ifyo alandile e fyo na bengi bomfwa. Atile: “Ukubombela ku calo cimbi kwalilenga nakoselako mu fya kwa Lesa e lyo no kupalama sana kuli Yehova. Na Kabili ukubila imbila nsuma kulawama sana pantu ndatungulula amasambililo ya Baibo ayali 8!”

“Ibumba Lyonse Lyalibemiine” (Imil. 16:16-24)

10. Bushe ifibanda fyalengele shani ifyo Paulo na banankwe balebomba fya-aluka?

¹⁰ Satana alifulilwe sana ilyo imbila nsuma yafikile ku bantu abengi muli ilya ncende umo abantu abashaifulila balecita ifyo ena ne fibanda fyakwe balefwaya. Na kuba, ifibanda e fyalengele ifintu fyaluke no kulenga abantu batendeke ukucusha Paulo na abo ali nabo. Ilyo Paulo na banankwe baleya uko abanakashi balepepela, umukashana umusha uwali ne cibanda kabili uwaleletela bashikulu wakwe indalama ishingi nga abuka, atwalilile ukukonka Paulo na banankwe, uku ninshi alebilikisha ati: “Aba babomfi ba kwa Lesa Uwapulamo, kabili balebila inshila ye pusukilo kuli imwe.” Icibanda cali muli uyu mukashana cifwile e calelenga alelanda aya mashiwi pa kuti cilemoneka kwati ifyo alesobela e lyo ne fyo Paulo alesambilisha fyalefuma kumo kwine. Ico cali no kulenga abaleumfwako ukukanabika amano ku fyalesambilisha abasambi ba cine aba kwa Kristu. E ico Paulo alifumishe icibanda muli uyu mukashana, no yu mukashana alilekele ukubuka.—Imil. 16:16-18.

11. Ilyo icibanda cafumine mu mukashana, cinshi cacitike kuli Paulo na Sila?

¹¹ Ilyo abene ba uyu umukashana uwali umusha bamwene ukuti tabakulamwenamo indalama muli ena, balifulilwe sana. Batwele Paulo na Sila pa maliketi apo bamafumu abaleimininako ubuteko bwa bena Roma balelubulwishisha abantu. Abene ba uyu musha balandile pa fintu ifingakalifya abena Roma. Nga kukonka ico balelandapo ca kuti: ‘Aba baYuda balefulunganya abantu pantu balesambilisha intambi isho ifwe fwe bena Roma tushikonka.’ Ilyo balandile fye aya mashiwi, “ibumba [lyali pa maliketi] lyalibemine [Paulo na Sila],” kabili bamafumu, balandile abati “babome ukubomfya inkonto.” Pa numa ya kuboma, babatwele ku cifungo. Uwalelinda icifungo abikile Paulo na Sila mu cifungo ca mu kati no kubika amakasa yabo mu makusu ninshi bali ne filonda. (Imil. 16:19-24) Ilyo uwalelinda icifungo aiseleko iciibi, mwalifitile ica kuti Paulo na Sila balefilwa ukumonana. Lelo Yehova alebamona.—Amalu. 139:12.

12. (a) Bushe abasambi baumfwile shani ilyo balebacusha, kabili cinshi calengele baleumfwa ifyo? (b) Ni nshila nshi Satana na bantu bakwe bacili balebomfya pa kukaanya umulimo wesu?

¹² Ku numa sana ilyo ici cishilacitika, Yesu aebele abasambi bakwe ukuti: “Bakamucusha.” (Yoh. 15:20) Kanshi ilyo Paulo na banankwe baile ku Makedonia, balishibe ukuti kukaba abakalabacusha. Ilyo abantu batampile ukubacusha, balishibe ukuti ni Satana walengele pantu ali ne cipyu, te pa mulandu wa kuti Yehova tabatemenwe. Na muno nshiku, Satana alatucusha nga filya fine acushishe Paulo na banankwe mu Filipi. Abapata ukupepa kwesu balatubepesha ubufi pa sukulu na pa ncito, ne ci cilenga abantu balatucusha. Mu fyalo fimo, abapata ukupepa kwesu balatutwala ku filye no kutubepesha ubufi. Ifi bacita ciba kwati balelanda abati: ‘Aba baNte balaleta icimfulunganya ku fyo basambilisha ifyo fwe “bacindika intambi” tushifwaya.’ Mu fyalo fimo, aba bwananyina balabapuma no kubabika mu fifungo. Lelo Yehova alamona ifyo babacita.—1 Pet. 3:12.

“Balibatishiwe Ilyo Line” (Imil. 16:25-34)

13. Mulandu nshi uwalelinda icifungo aipushishe ukuti: “Cinshi mfwile ukucita pa kuti mpusuke?”

¹³ Paulo na Sila bafwile balekabila inshita pa kuti bapuupuutuke ku fyacitike pali bulya bushiku. Nomba ilyo calefika pa kati ka bushiku, ninshi nabapuputuka ku mpumo ica kuti “baleimba pa kulumbanya Lesa.” Lyena mukupumikisha kwapitile icinkukuma icikalamba icatenseshe icifungo. Ilyo uwalelonda icifungo ashibwike, asangile ifiibi fya cifungo nafisuka, kabili alitiinine pantu amwene kwati abafungwa nababutuka. Apo alishibe ukuti bali no kumukanda pa kuleka abafungwa babutuka, “asomwene ulupanga lwakwe pa kuti aipaye.” Lelo Paulo abilikishe ati: “Wiyipaya, pantu bonse e mo tuli!” Uwalelinda icifungo aipwishe ukuti: “Cinshi mfwile ukucita pa kuti mpusuke?” Paulo na Sila te bali no kumupususha, ni Yesu ali no kumupususha. E ico bamwaswike abati: “Nga watetekela Shikulu Yesu, iwe na ba mu ng’anda yobe mukapusuka.”—Imil. 16:25-31.

14. (a) Bushe Paulo na Sila ba-afwile shani uwalelinda icifungo? (b) Bushe Paulo na Sila bapaalilwe shani filya bashipikishe ilyo balebacusha?

¹⁴ Bushe icipusho uwalelinda icifungo aipwishe cafumine panshi ya mutima? Paulo alishibe ukuti uyu muntu ali no bufuma cumi. Uwalelinda icifungo ali Mwina Fyalo, uushaishibe Amalembo. Ilyo ashilaba Umwina Kristu, alekabila ukwishiba no kusumina amasambililo ya kubalilapo aya mu Baibo. E ico Paulo na Sila batendeke ukumusambilisha “icebo ca kwa Yehova.” Ilyo balemusambilisha Amalembo, bafwile balilabileko na ku fyo impumo shakalipe. Lelo uyu mwaume alimwene ifilonda bakwete mu numa, kabili alibasambile ifilonda. “Lyena ena na ba mu ng’anda yakwe bonse balibatishiwe ilyo line.” Paulo na Sila balipaalilwe sana pa kushipikisha ilyo balebacusha!—Imil. 16:32-34.

15. (a) Bushe ba Nte abengi muno nshiku bapashanya shani Paulo na Sila? (b) Mulandu nshi tulingile ukutwalilila ukubwelela ku bekala mu cifulo tubombela?

¹⁵ Nga filya cali kuli Paulo na Sila, Abena Kristu abengi muno nshiku balabila imbila nsuma ilyo babakaka pa mulandu wa fyo basuminamo, kabili mulafuma ifisuma. Ku ca kumwenako, mu calo cimo umo babindile umulimo wesu, pa nshita imo baNte mupepi na hafu muli cilya calo, basambilile icine pali Yehova ilyo bali mu cifungo! (Esa. 54:17) Ibukisheni no kuti ni pa numa ya cinkukuma e lyo uwalelonda icifungo alombele ukuti bamwafwe. Na muno nshiku, abantu bamo abashifwaya ukumfwa imbila nsuma ya Bufumu, balakutika nga bakwata ubwafya ubukalamba ubo bashale-enekela. Nga ca kutila tuli no mute wa kubwelela ku bekala mu cifulo tubombela, ninshi tulelanga ukuti tulafwaya ukubafwa.

“Bushe Balefwaya Batutamfye mu Bumfisolo?” (Imil. 16:35-40)

16. Ilyo Paulo na Sila babomine, ifintu fya-alwike shani ubushiku bwakonkelepo?

¹⁶ Pa bushiku bwakonkelepo, bamafumu batile Paulo na Sila bafume mu cifungo. Lelo Paulo atile: “Batufopawilile pa bantu ukwabula ukutulubulwisha nangu ca kuti tuli bena Roma, e lyo batubika na mu cifungo. Nomba bushe balefwaya batutamfye mu bumfisolo? Awe iyo! Lekeni abene e bo bese batufumye.” Ilyo bamafumu baishibe ukuti Paulo na Sila baali bena Roma, “balitiinine,” pantu balishibe ukuti balikele pa nsambu sha aba baume.d E ico Ifintu fyalyalwike. Abasambi babomine pa cintubwingi, kanshi bamafumu balingile ukulomba ubwelelo pa cintubwingi pene. Bapaapeete Paulo na Sila ukuti bafume mu Filipi. Aba basambi balikonkele ifyo babebele, lelo ilyo bashilaya, balibalile bakoselesha abasambi abapya abaile balefulilako fye.

17. Cinshi icacindama ico abasambi bapya bafwile basambilile ilyo bamwene ifyo Paulo na Sila bashipikishe?

¹⁷ Bamafumu abacindika insambu Paulo na Sila bakwete ifi bali bena Roma, nalimo nga tababomine ifikoti. (Imil. 22:25, 26) Lelo ku basambi bali mu Filipi nga camoneke kwati Paulo na Sila babomfeshe insambu shabo pa kuti bena becula pa mulandu wa kwa Kristu. Acibe fi, bushe icitetekelo ca basambi abashali bena Roma nga cali shani? Pantu bena ifunde talyali na kubacingilila ku mpumo. Kanshi filya Paulo na Sila bashipikishe ilyo babakandile, fyalengele Abena Kristu abapya bamona ukutila abasambi ba kwa Kristu balashipikisha nga balebacusha. E lyo filya Paulo na Sila baebele bamafumu ukuti bacindike insambu bakwete ifi bali bena Roma, balengele caishibikwa ukuti ico bamafumu bacitile calilubene sana. Ico cifwile calengele bamafumu ukukanacusha abasambi bambi no kulenga ifunde ukubacingilila ku bengafwaya ukubacusha ku ntanshi.

18. (a) Bushe muno nshiku baeluda bapashanya shani Paulo? (b) Bushe tucita shani pa “kucingilila no kukosha imbila nsuma” pali lelo?

¹⁸ Muno nshiku baeluda mu cilonganino na bo balasambilisha bakapepa banabo ku fyo bacita. Balaitemenwa ukucita fyonse ifyo bafwaya Abena Kristu banabo ukulacita. Nga filya fyacitile Paulo, na ifwe tulamona ilyo cingalinga ukubomfya insambu twakwata pa kucingilila ukupepa kwesu. Ilyo cakabilwa, tulatwala umulandu ku filye fya cikaya, na ku filye fikalamba mu calo cesu, e lyo na ku filye fimona pa milandu ya mu fyalo ifingi nga tulefwaya abantu balecindika insambu shesu isha kupepa. Ico tuila ku filye, te kufwaya ifintu mu bwikashi fyaluke, lelo, tufwaya ‘ukucingilila no kukosha imbila nsuma ukulingana ne funde,’ nga filya Paulo alembeele icilonganino ca mu Filipi ilyo papitile imyaka 10 ukutula apo bamukakile kulya. (Fil. 1:7) Na lyo line, te mulandu ne fyo icilye capingula, tulatwalilila ‘ukubila imbila nsuma,’ konse uko umupashi watutungulula ukuya nga filya Paulo na banankwe balecita.—Imil. 16:10.