“Konkanyapo fye Ukushimikila Abantu, Wiikala Tondolo”

1-3. Mulandu nshi umutumwa Paulo ailile ku Korinti, kabili mafya nshi akwete?

MU KUPWA kwa mwaka wa 50 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Umutumwa Paulo aile ku Korinti, umusumba umwali sana amakwebo umwaleikala abaGriki, abena Roma e lyo na baYuda abengi.a Paulo taile ku Korinti mu kushita, ukushitisha nelyo ukufwaya incito. Lelo icalengele aye ku Korinti, kubomba umulimo uwacindama sana uwa kubila imbila nsuma ya Bufumu bwa kwa Lesa. Alingile ukusanga umwakwikala, nomba talefwaya ukuba icisendo ku bantu. Talefwaya bambi ukulamona kwati alingile ukulalila mu mulimo wa kubila imbila nsuma. Nomba ali no kucita shani pa kuti aleisakamana?

² Paulo alishibe ukupanga amatenti. Ukupanga amatenti kwalyafishe, lelo alefwaisha ukubomba uyu mulimo pa kuti fye aleisakamana mu mikalile. Bushe ali no kusanga incito muli uyu musumba umwafulile sana abantu? Bushe ali no kusanga umwakwikala umusuma? Nangu ca kuti Paulo alikwete aya mafya, abikile sana amano ku mulimo aendele uwa kubila imbila nsuma.

³ Paulo alikokwele mu Korinti kabili pa mulandu wa mulimo abombele uwa kubila imbila nsuma, abengi balitetekele. Finshi twingasambilila ku fyo Paulo abombele mu Korinti, ifyo twingabomfya pa kubila imbila nsuma pa Bufumu bwa kwa Lesa mu fifulo tubilamo imbila nsuma?

“Balebomba Umulimo wa Kupanga Amatenti” (Imil. 18:1-4)

4, 5. Bushe ni kwi Paulo aleikala ilyo aile ku Korinti, kabili mulimo nshi alebomba pa kuti aleisakamana? (b) Bushe nalimo Paulo aishibe shani ukupanga amatenti?

⁴ Ilyo papitile inshita inono ukutula apo Paulo afikile mu Korinti, alikumenye abaYuda babili abatemenwe ukupokelela sana abeni, umulume ali ni Akula e lyo umukashi ali ni Prisila nelyo Priska. Akula na Prisila baile ku Korinti ilyo Kateka Klaudi aebele “abaYuda bonse ukuti bafume mu Roma.” (Imil. 18:1, 2) Akula na Prisila baebele Paulo ukuti baleikala nankwe mu ng’anda mu mwabo e lyo no kulabomba pamo nankwe. Baibo itila: “Apo bonse balebomba umulimo umo wine, [Paulo] atendeke ukwikala ku mwabo kabili alebombela pamo nabo, pantu balebomba umulimo wa kupanga amatenti.” (Imil. 18:3). Mu ng’anda ya ulu lupwa ulwali ulwa cikuuku kabili ulwalepokelela bwino abeni, e mo Paulo atwalilile ukwikala ilyo alebila imbila nsuma mu Korinti. Nalimo ilyo Paulo aleikala na Akula na Prisila e lyo alembele amakalata yamo ayaishileba muli Baibo.b

⁵ Cali shani pa kuti Paulo uwali umusambi wa kwa Gamaliele, asambilile no kupanga amatenti? (Imil. 22:3) Cimoneka kwati abaYuda mu nshita ya batumwa balesambilisha abana babo imilimo nangu ca kuti aba abana bali abasambilila sana. Paulo nalimo asambilile uyu mulimo wa kupanga amatenti ilyo ali umwaice pantu afumine ku Tarsi ku Kilikia ukwalefuma sana cilicium. Iyi cilicium yalefuma ku masako ya mbushi kabili e yo balepangilako amatenti. Bushe finshi balecita pa kupanga amatenti? Limo balepanga insalu iyo balepangilamo amatenti, e lyo limo baleputula no kubila iyi nsalu iyali iyakalabana kabili iyakosa pa kuti bapangemo amatenti. Kanshi uyu mulimo wali uwakosa.

6, 7. (a) Bushe Paulo alemona shani umulimo wa kupanga amatenti, kabili cinshi cilanga ukutila Akula na Prisila nabo baleumona nge fyo Paulo aleumona? (b) Bushe Abena Kristu muno nshiku bacita shani pa kuti balepashanya Paulo, Akula na Prisila?

⁶ Paulo talemona ukupanga amatenti kwati e mulimo wacindama sana uo alebomba. Alebomba uyu mulimo pa kuti fye ulemwafwa ukuisakamana mu mikalile ilyo alebomba umulimo wa kubila imbila nsuma ‘ukwabula amalipilo.’ (2 Kor. 11:7) Bushe Akula na Prisila balemona shani umulimo balebomba uwa kupanga amatenti? Apo bali Bena Kristu, bafwile balemona uyu mulimo nge fyo Paulo aleumona. Na kuba ilyo Paulo afumine ku Korinti mu 52 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Akula na Prisila balimukonkele ku Efese, kabili mu ng’anda yabo e mo icilonganino ca mu Efese calelonganina. (1 Kor. 16:19) Ilyo papitile inshita balibwelelemo ku Roma e lyo pa numa baya na kabili ku Efese. Akula na Prisila bali abacincila, balibikile ifya Bufumu pa ntanshi kabili bali-ipeeleshe ukubombela bambi, ne ci calengele ukuti “ifilonganino fyonse ifya bena fyalo filebatootela.”—Rom. 16:3-5; 2 Tim. 4:19.

⁷ Abena Kristu muno nshiku balapashanya Paulo, Akula na Prisila. Na muno nshiku bakasabankanya abacincila balabombesha ‘pa kuti betwika uuli onse icisendo ca ku basunga.’ (1 Tes. 2:9) Icawama ca kutila abengi ababomba umulimo wa nshita yonse balabombako incito iishibapoosela inshita iikalamba nelyo iya kubomba fye pa ciputulwa cimo mu mwaka pa kuti baleisakamana. Nga fintu Akula na Prisila bacitile, ababomfi ba kwa Yehova abengi balapokelela bakangalila ba muputule mu mayanda yabo. Bonse abatwalilila “ukupokelela abeni” balimona ukuti balabakoselesha sana no kubakosha nga bapokelela ba kangalila ba muputule.—Rom. 12:13.

“Abena Korinti Abengi . . . Balitetekele” (Imil. 18:5-8)

8, 9. Bushe finshi Paulo acitile ilyo abaYuda balemukaanya, kabili ni kwi aile mu kubila imbila nsuma?

⁸ Ilyo Sila na Timote bafumine ku Makedonia ne fya bupe, e lyo camoneke sana ukutila Paulo alemona umulimo wa kupanga amatenti ngo wa kumwafwa fye ukubomba umulimo wa kubila imbila nsuma. (2 Kor. 11:9) Ilyo bafikile fye Paulo “Paulo atendeke ukubila sana pa cebo ca kwa Lesa.” (Imil. 18:5) Nangu ca kutila alibikile amano yonse mu kubila imbila nsuma ku baYuda, kwali abatendeke ukumucusha. Paulo pa kulangisha ukuti tali na kuba no mulandu pa fyo abaYuda bakeene icebo ca kwa Lesa pali Kristu icali no kubapususha, akuntile ifya kufwala no kweba abalemukaanya ukutila: “Umulopa wenu ube pa mitwe yenu. Ine ndi wa kaele. Ukufuma nomba nakulaya ku bena fyalo.”—Imil. 18:6; Esek. 3:18, 19.

⁹ Nomba ni kwi Paulo ali no kulabila imbila nsuma? Tito Yusti umwaume umwina fyalo uwasangwike umuYuda, alipokelele Paulo mu ng’anda yakwe. Ing’anda yakwe yashintene ne sunagoge. E ico Paulo afumine mwi sunagoge no kuya ku ng’anda ya kwa Yusti. (Imil. 18:7) Paulo atwalilile ukwikala mu ng’anda ya kwa Akula na Prisila ilyo ali mu Korinti, lelo mu ng’anda ya kwa Yusti e mo alebombela umulimo wa kubila imbila nsuma.

10. Finshi filanga ukuti Paulo talebila fye imbila nsuma ku bena fyalo?

¹⁰ Bushe amashiwi ya kwa Paulo aya kutila ali no kulaya ku bena fyalo yalepilibula ukuti alifumisheko amano ku baYuda bonse na basangwike abaYuda nangu fye ni balya abalefwaya ukumfwa imbila nsuma? Awe te mo yalolele. Ica kumwenako fye, “Krispi umukalamba we sunagoge alitetekele Shikulu, pamo na bonse aba mu ng’anda yakwe.” Cimoneka kwati abengi abaleisa kwi sunagoge nabo balitetekele pantu Baibo itila: “Na bena Korinti abengi abaumfwile balitetekele no kubatishiwa.” (Imil. 18:8) E ico mu ng’anda ya kwa Tito Yusti e mo icilonganino cipya ica Bena Kristu mu Korinti catendeke ukulalonganina. Nga ca kuti Luka alembele ili lyashi nga fintu alelemba lyonse e kutila ukutantika ifintu ukulingana no mo fyakonkanine, ninshi abaYuda nelyo abena fyalo abasangwike abaYuda, baishileba Abena Kristu pa numa lintu Paulo akuntile ifya kufwala fyakwe. Ici icacitike cilanga ukuti umutumwa Paulo aleitemenwa ukwaluka.

11. Bushe Inte sha kwa Yehova pali ino nshita bapashanya shani Paulo ilyo balebila imbila nsuma ku bantu abatila Bena Kristu?

¹¹ Mu fyalo ifingi muno nshiku, amacalici yalilimba sana imishila kabili yalikwata sana amaka ica kuti abantu bakonka fye ifyo yalefwaya. Mu fyalo fimo, bamishonari aba mu macalici balilenga abantu abengi nga nshi ukutendeka ukupepa mu macalici yabo. Abapepa muli aya macalici, ilingi line balakonka intambi nga fintu abaYuda abaleikala mu Korinti mu nshita ya batumwa balecita. Nga filya Paulo alecita, tulabila imbila nsuma ku bantu ba musango yo, kabili tulabomfya amalembo ayo baishiba pa kuti twingabafwa ukwishiba icine caba mu Baibo. Nangu fye ni lintu bakaana ukumfwa imbila nsuma nelyo intungulushi shabo isha mapepo shiletucusha, tulatwalilila fye ukubila imbila nsuma. Muli aba bantu ‘abacincila mu kubombela Lesa; lelo te pa mulandu wa kwishiba bwino icine,’ mwaliba abengi aba abaicefya kabili abafwaya ukwishiba icine.—Rom. 10:2.

“Muli uno Musumba Mwaliba Abantu Bandi Abengi.” (Imil. 18:9-17)

12. Finshi Paulo bamulaile mu cimonwa?

¹² Nga ca kutila Paulo aletwishika nga ca kuti alingile ukutwalilila ukubila imbila nsuma mu Korinti, afwile alilekele ukutwishika pa bushiku Shikulu Yesu amonekele kuli ena mu cimonwa no kumweba ati: “Witiina, lelo konkanyapo fye ukushimikila abantu, wiikala tondolo, pantu ndi nobe, kabili takuli uukakusansa pa kuti akucite icabipa; pantu muli uno musumba mwaliba abantu bandi abengi.” (Imil. 18:9, 10) Ici cimonwa cifwile calimukoseshe sana! Shikulu umwine alaile Paulo ukuti ali no kumucingilila ku masanso, kabili amwebele no kuti mu musumba mwali abantu abengi abalefwaya ukumfwa imbila nsuma. Bushe finshi Paulo acitilepo pa cimonwa amwene? Tubelenga ukuti: “Aikele kulya umwaka umo ne myeshi 6, alesambilisha abantu icebo ca kwa Lesa.”—Imil. 18:11.

13. Cinshi cacitike ico nalimo Paulo aletontonkanyapo ilyo alepalamina ku cipuna ca bupingushi, lelo aishibe shani ukuti ifyacitikile Stefani tafyali na kumucitikila?

¹³ Pa numa ya kwikala umwaka umo mu Korinti, na kabili Shikulu alilengele Paulo ashininkisha ukuti ali no ku mwafwa. “AbaYuda balyumene akapi e lyo baimina Paulo. Lyena bamutwele ukwali icipuna ca kupingwilapo,” ico baleita ati beʹma. (Imil. 18:12) Bamo batila ici cipuna cali apasansuka kabili bacipangiile na marbele ya bluu e lyo ne yabuuta kabili baliciyemfeshe bwino bwino. Nalimo ici cipuna ca beʹma cali mupepi na maliketi mu Korinti. Ku ntanshi ya beʹma kwali incende iikalamba apo ibumba lya bantu abalinga lingalonganina. Abashula ifintu mu mushili batila nalimo icipuna ca bupingushi cali fye intamfu iinono ukufuma kwi sunagoge kabili kanshi nalimo cali fye mupepi ne ng’anda ya kwa Yusti. Ilyo Paulo alepalamina ku cipuna ca beʹma, afwile aletontonkanya pa fyo abantu bapoolele Stefani amabwe, uwabalilepo ukufwa pa mulandu wa kuba Inte ya kwa Yesu. Paulo uo baleita pali ilya nshita ukuti Sauli, alisuminisheko “ukuti bepaye Stefani.” (Imil. 8:1) Bushe filya fyacitikile Stefani e fyali no kucitikila Paulo? Awe nakalya, pantu balimulaile ukutila: “Takuli uukakusansa.”—Imil. 18:10.

14, 15. (a) Mulandu nshi abaYuda bapeele Paulo, kabili cinshi Galio alandiile ukuti Paulo takwete umulandu? (b) Finshi abaYuda bacitile kuli Sostene, kabili nalimo cinshi caishiletika pa numa?

¹⁴ Finshi fyacitike ilyo Paulo afikile ku cipuna ca bupingushi? Kapingula uwali pali ci cipuna ca bupingushi ali mulashi wa ku Akaya uo baleita ati Galio umukalamba wa kwa Seneca, umwina Roma uwasambilile amano ya bantunse. AbaYuda bapeele Paulo umulandu wa kuti: “Uyu muntu alelenga abantu balepepa Lesa mu nshila iyapusana na mafunde.” (Imil. 18:13) AbaYuda balepilibula ukuti Paulo alepula mwi funde pantu alelenga abantu baba Abena Kristu. Lelo, Galio asangile ukutila Paulo tacitile “icilubo” kabili tali na mulandu “uukalamba.” (Imil. 18:14) Galio talefwaya nangu panono ukuibimba mu malyashi ya baYuda. Twalishiba ici cishinka pantu ilyo Paulo talalanda icili conse pa kuti aicingilile, Galio alandile fye ukuti Paulo takwete umulandu! Abamubepeshe ubufi balikalipe nga nshi. Bapwishishe ubukali bwabo pali Sostene, nalimo uwapyene Krispi, uwali umukalamba we sunagoge. Baikete Sostene “no kumupuma ninshi bali mupepi na pali icipuna ca kupingwilapo.”—Imil. 18:17.

¹⁵ Mulandu nshi Galio ashaleseshe abantu ukupuma Sostene? Nalimo Galio atontonkenye ukuti Sostene e wali umukalamba we bumba ilyalefwaya ukusansa Paulo kanshi cali fye bwino ukuti bamupume. Nampo nga e calengele ukuti bamupume nelyo iyo, icacitike calengele ukuti pa numa kucitike fimo ifisuma. Muli kalata ya kubalilapo iyo Paulo alembele ku cilonganino ca ku Korinti ninshi palipita ne myaka iingi, alandile pa muntu umo uo baleita ati Sostene, atile ali ni munyinabo. (1 Kor. 1:1, 2) Bushe uyu Sostene e ulya bapumine mu Korinti? Nga ca kuti e o, ninshi filya ifyabipa ifyamucitikile nalimo e fyalengele ukuti asanguke Umwina Kristu.

16. Bushe amashiwi ya kwa Shikulu aya kuti, “Witiina, lelo konkanyapo fye ukushimikila abantu, wiikala tondolo pantu ndi nobe,” yatwafwa shani ilyo tulebila imbila nsuma?

¹⁶ Mwilaba ukuti ni pa numa lintu abaYuda bakene imbila iyo Paulo alebila, e lyo Shikulu Yesu aebele Paulo ukutila: “Witiina, lelo konkanyapo fye ukushimikila abantu, wiikala tondolo pantu ndi nobe.” (Imil. 18:9, 10) Tufwile ukulaibukisha aya amashiwi, maka maka ilyo abantu bakaana ukukutika ku mbila nsuma tulebila. Muleibukisha ukuti Yehova alamona imitima ya bantu ababa no bufumacumi kabili alabaleta kuli ena. (1 Sam. 16:7; Yoh. 6:44) Ala aya mashiwi yalatukosha nga nshi pa kuti twingatwalilila abacincila mu mulimo wesu uwa kubila imbila nsuma! Cila mwaka abantu abengi nga nshi balabatishiwa. Na kuba cila bushiku kulaba abengi aba batishiwa. Bonse abomfwila ifunde lya “kulenga abantu ba mu nko shonse baleba abasambi,” Yesu abalaya ukuti: “nakulaba na imwe inshiku shonse mpaka na ku mpela ya calo.”—Mat. 28:19, 20.

“Yehova Nga Atemwa” (Imil. 18:18-22)

17, 18. Finshi Paulo nalimo aletontonkanyapo ilyo ali mu bwato aleya ku Efese?

¹⁷ Tatwaishiba nga ca kuti ifyo Galio acitile ku balwani ba kwa Paulo fyalilengele aba mu cilonganino ca Bena Kristu mu Korinti icali fye icipya ukwikala mu mutende. Lelo Paulo alikele kulya “inshiku ishingi” ilyo ashilashalikapo aba bwananyina mu Korinti. Mu April mu 52 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Paulo apangile ukuya ku Siria, ukuyaninina ubwato pa cabu ca Kenkerea apalepele amakilomita 11 ku kabanga ka Korinti. Ilyo Paulo ashilafuma mu Kenkerea, “alibeyele umushishi pantu alilapile umulapo.”c (Imil. 18:18) Pa numa asendele Akula na Prisila no kunina ubwato ukupita pali Bemba ya Aegean ukuya ku Efese mu Asia Minor.

¹⁸ Ilyo Paulo alefuma no bwato ku Kenkerea, afwile aletontonkanya pa fyo abombele ilyo ali mu Korinti. Aleibukisha ifintu ifisuma ifingi ifyacitike ilyo ali kulya ifyalengele abe sana ne nsansa. Alibombele bwino sana mu myeshi 18 iyo ali kulya. Icilonganino ca kubalilapo mu Korinti calipangilwe kabili balelonganina mu ng’anda ya kwa Yusti. Pa baishileba Abena Kristu paali Yusti, Krispi no lupwa lwakwe, e lyo na bantu bambi abengi. Paulo alitemenwe sana aba Bena Kristu abapya abo aafwile ukuba Abena Kristu. E mulandu wine abalembelee kalata umo abebele ukuti bali ni kalata iyalembelwe pa mutima wakwe. Na ifwe bene tulatemwa sana abantu abo twa-afwile ukwishiba ukupepa kwa cine. Ala tulatemwa nga nshi ukumona aba bantu ababa kwati makalata!—2 Kor. 3:1-3.

19, 20. Finshi Paulo acitile ilyo afikile fye mu Efese, kabili finshi twasambililako ukuti e fyo tufwile ukucita nga tulefwaya ukubomba umulimo wa kwa Lesa?

¹⁹ Ilyo Paulo afikile ku Efese, mu kwangufyanya fye alitendeke ukubila imbila nsuma. “Aingile mwi sunagoge, alalanshanya na baYuda.” (Imil. 18:19) Pali iyi nshita Paulo aikele fye inshita iinono mu Efese. Nangu ca kutila aba bwananyina balimupapaatile ukwikala inshita iitaliko, “alikeene.” Ilyo aleshalikapo abena Efese abebele ukutila: “Yehova nga atemwa, nkabwela na kabili.” (Imil. 18:20, 21) Kanshi Paulo alishibe ukuti umulimo wa kubila imbila nsuma mu Efese wali uukalamba sana. Umutumwa Paulo apangile ukubwelelako, lelo ashilile fyonse mu maboko ya kwa Yehova. Bushe na ifwe tatufwile ukulacita nge fyo Paulo acitile? Ilyo tulefwaya ukubomba imilimo iyalekanalekana iya kwa Lesa tufwile ukulaitendekelako. Lelo tufwile ukulashintilila pali Yehova ukuti atwafwe kabili tufwile ukulacita ifintu ukulingana ne fyo afwaya.—Yako. 4:15.

²⁰ Ilyo Paulo ashile Akula na Prisila mu Efese, aninine ubwato aya ku Kaisarea. Cimoneka kwati alifikile na ku Yerusalemu pa kuti engashalikapo icilonganino icali kulya. (Imil. 18:22) Ukufuma kulya aile ku Antioke ya ku Siria, uko aleikala inshita iikalamba. Pa bulendo bwakwe ubwa bumishonari ubwalenga bubili, Paulo alyendele bwino kabili alibombele bwino. Nomba bushe ali no kubomba shani pa lwendo lwakwe ulwa bumishonari ulwa kulekeleshako?