1. Cinshi ico umo uwa bamalaika cinelubali asokolola kuli Yohane?

ICIPYU calungama ca kwa Yehova cilingile ukupongololwa ukufika ku kupwililika, inweno sha ciko cinelubali! Lintu malaika wa mutanda aitulwile ulunweno lwakwe pa cifulo ca Babiloni wa pa kale, mu kulinganako calangishe ukupuma Babiloni Mukalamba ilyo ificitika fyasela mu kwangufyanya ukulola ku bulwi bwa kupelako bwa Armagedone. (Ukusokolola 16:1, 12, 16) Mu kupalako, ni malaika umo wine uyo nomba wafisulula umulandu na fintu Yehova aputunkanya amapingushi yakwe yalungama. Yohane aikatwa no kusunguka pa cintu aumfwa mu kukonkapo no kumona: “E lyo umo wa muli bamalaika cinelubali abaali ne nweno cinelubali aishilelanda kuli ine, ati, Isa kuno nkulange ukusekwa kwa mwanakashi cilende mukalamba uwaikala pa menshi ayengi, uo ishamfumu sha pe sonde shacitile nankwe ubulalelale, na baikala pe sonde bakolelwe umwangashi wa bulalelale bwakwe.”—Ukusokolola 17:1, 2.

2. Bushininkisho nshi bwabako ubwa kuti “cilende mukalamba” (a) tali Roma wa pa kale? (b) tali makwebo yakalamba? (c) lubali lwa butotelo?

² “Cilende mukalamba”! Mulandu nshi we lumbo lya kutulumusha ifyo? Ni ani uyo mwanakashi? Bamo baishibisha uyu cilende wa cimpashanya na Roma wa pa kale. Lelo Roma ali maka ya bupolitiki. Uyu cilende acito bulalelale ne shamfumu sha pe sonde, kabili ico mu kumonekesha cisanshamo ishamfumu sha Roma. Pa mbali ya ico, pa numa ya bonaushi bwakwe, “ishamfumu sha pe sonde” shasoswa ukuloosha impatapata yakwe. E ico, umwanakashi te kuti abe amaka ya bupolitiki. (Ukusokolola 18:9, 10) Ukulundapo, apo umwanakashi alooshiwa na ba makwebo ba mu calo, te kuti acite icikope ca makwebo yakalamba. (Ukusokolola 18:15, 16) Nangu cibe fyo, tulabelenga, ukuti ‘ku cibelesho cakwe ica kupepe mipashi inko shonse shalilufiwe.’ (Ukusokolola 18:23, NW) Ici cicilenga ukumfwika ukuti cilende mukalamba alingile ukuba ulubali lwa butotelo lwa mu kusaalala kwa calo.

3. (a) Mulandu nshi cilende mukalamba engapashanya icacila pe Calici lya ciRoma Katolika nelyo Kristendomu onse? (b) Fifundisho nshi fya cina Babiloni fili no kusangwa mu mabutotelo yaseeka aya ku Kabanga pamo pene na mu fyakaniko ifya Kristendomu? (c) Cinshi ico kardinala wa Roma Katolika John Henry Newman asumine ukulosha ku fifundisho fyafula fya Kristendomu, ukusefya, ne fibelesho? (Mona utulembo twa pe samba.)

³ Lubali nshi lwa butotelo? Bushe Licalici lya Roma Katolika, nge fyo bamo baeba? Nelyo bushe ni Kristendomu onse? Iyo, afwile ukuba uwakula pali bonse aba nga engalufya inko shonse. Umwanakashi aba, mu cishinka, buteko bwa calo bonse fye ubwa butotelo bwa bufi. Intulo yakwe mu nkama sha Babiloni yalangililwa mu kuti ififundisho fya cina Babiloni ifingi ne fibelesho fyaba ifyaseeka mu mabutotelo ukushinguluke sonde. Ku ca kumwenako, ukusumina muli bumunshifwa bwa mweo wa muntu, muli helo wa kulunguluka, na muli bulesa butatu bwa milungu buli no kusangwa mu mabutotelo ya ku Kabanga yaseeka pamo pene na mu fyakaniko fya Kristendomu. Ubutotelo bwa bufi, bwatootwa ukucila pa myaka 4,000 yapitapo mu musumba wa pa kale wa Babiloni, bwalunduluka ukufika ku kukulisha kwa muno nshiku uko ukwitwa, mu kulingisha, Babiloni Mukalamba.a Mulandu nshi, nangu ni fyo, alondolwelwa mwi shiwi lya kulenga ubutolo lya “cilende mukalamba”?

4. (a) Ni mu nshila nshi umo Israele wa pa kale acitile ubulalelale? (b) Ni mu nshila nshi yapulamo umo Babiloni Mukalamba acitila ubulalelale?

⁴ Babiloni (nelyo Babele, lipilibula “Ukupelenganishiwa”) afikile pa nsonshi ya kukula mu nshita ya kwa Nebukadnesari. Bwali buteko bwa bupolitiki no butotelo ukukwata ukucila pe kana lya matempele no tumacalici. Bushimapepo bwakwe bwabomfeshe amaka yakalamba. Nangula Babiloni aleko kubapo apalepa pamo nga amaka ya calo, Babiloni Mukalamba wa butotelo alibako, kabili ukukonka icipasho ca pa kale, acili alafwaya ukusonga no kumumunga imilandu ya mapolitiki. Lelo bushe Lesa alisuminisha ubutotelo mu mapolitiki? Mu Malembo ya ciHebere, Israele asoselweko ukuisangula cilende lintu abimbilwe mu kupepa kwa bufi kabili lintu, mu cifulo ca kucetekela muli Yehova, acitile ukupangana ne nko. (Yeremia 3:6, 8, 9; Esekiele 16:28-30) Babiloni Mukalamba na kabili alacito bulalelale. Icapulamo, alicita conse cintu apima ukuwaminwa mu kuti anonke ukusonga na maka pa shamfumu shiteka ishe sonde.—1 Timote 4:1.

5. (a) Kumonekesha nshi uko intungulushi sha butotelo shiipakisha? (b) Mulandu nshi ukufwaisha kwa kulumbuka kwa mu calo kwabela ukupinkana kwalungatana ukwa mashiwi ya kwa Yesu Kristu?

⁵ Ilelo, intungulushi sha butotelo mu kubwekeshabwekeshapo shilombelesha icifulo casumbuka mu kamfulumende, kabili mu fyalo fimo, balakana muli kamfulumende, ukukwata fye ne fifulo mu cabinet. Mu 1988 bashibutotelo ba ciProtestanti baishibikwa babili babutukile icifulo ca bupresidenti mu United States. Intungulushi muli Babiloni Mukalamba batemwa ukumonekesha; ifikope fyabo ilingi fimoneka mu nyunshi sha cintubwingi nga babishanya na bapolitishani balumbuka. Mu kucilana, Yesu asengawike ukuibimba mu mapolitiki kabili atile ku lwa basambi bakwe: “Tabali ba pano isonde, ifyo na ine nshili wa pano isonde.”—Yohane 6:15; 17:16; Mateo 4:8-10; mona kabili Yakobo 4:4.

‘Bucilende’ bwa Kasuba ka Muno Nshiku

6, 7. (a) Ni shani fintu Parti ya kwa Hitler wa ciNazi yaishile ku maka mu Germany? (b) Ni shani fintu ukusuminishanya uko Vatican acitile na Nazi Germany kwaafwilishe Hitler mu kutuninkisha kwakwe ukwa kuteke calo?

⁶ Ukupitila mu kuyobeka kwakwe mu mapolitiki, cilende mukalamba aleto bulanda bushingashimikwa ku mutundu wa muntu. Languluka, ku ca kumwenako, ifishinka fyali ku numa ya kwima kwa kwa Hitler ku maka mu Germany—ifishinka fyabipisha ifyo bamo bengatemwa ukufuuta mu fitabo fya lyashi lya kale. Mu May 1924 Parti ya ciNazi yakwete ifipuna 32 mu German Reichstag (Iŋanda ya Mafunde). Mu May 1928 ifi fyalicepele ukufika ku fipuna 12. Nangu cibe fyo, Ukubwelela pa nshi Kukalamba mu fya Bunonshi kwafimbilikishe icalo mu 1930; ukukonka pali kwene, abaNazi bacitile ukupupuutuka kukalamba, ukunonka 230 ukufuma mu fipuna 608 mu kusala kwa ciGerman kwa mu July 1932. Mu kwangufyanya pa numa, uwali akatanshi chancellor Franz von Papen, Mushika wa buPapa, aishile ku kwaafwa abaNazi. Ukulingana na bakalemba ba lyashi, von Papen aelengenye Ubuteko bupya bwa Mushilo ubwa ciRoma. Ukuba kwakwe kwipi mu cifulo nga chancellor kwali kufilwa, e co nomba aenekele ukukwata amaka ukupitila mu baNazi. Ukufika mu January 1933, alonganike ukwaafwiwa kwa kwa Hitler ukufuma kuli bakanabesa ba maindastri, kabili ukupitila mu kubeleleka kwabamo umucenjelo ashininkishe ukuti Hitler abele chancellor wa Germany pa January 30, 1933. Umwine wine acitilwe vice-chancellor kabili abomfiwe kuli Hitler ukunonka ukwafwilisha kwa mbali sha ciKatolika sha Germany. Mu kati ka myeshi ibili iya kunonka amaka, Hitler apashile parliamenti, atwele intungulushi amakana shalekaanya ku nkambi sha kucushiwilwamo, kabili atampile kampeini wa pabuuta uwa kutitikisha abaYuda.

⁷ Pa July 20, 1933, ukusekelela kwa Vatican mu kwima kwa maka ya buNazi kwalangishiwe lintu Kardinala Pacelli (uyo pa numa waishileba Papa Pius XII) asaine ukusuminishanya mu Roma pa kati ka Vatican na Nazi Germany. Von Papen asaine icalembwa pamo ngo waleimininako Hitler, na Pacelli muli fyo abikile pali von Papen icisaamo casumbuka ica bupapa ica Grand Cross of the Order of Pius.b Mu citabo cakwe Satan in Top Hat, Tibor Koeves alembele ici, ukulanda ati: “Ukusuminishanya kwali kucimfya kukalamba kwa kwa Hitler. Camupeele ukwafwilisha kwa kubalilapo ukwa mibele apokelele ukufuma ku calo ca ku nse, kabili uku ukufuma ku ntulo yasumbukisha.” Ukusuminishanya kwafwaile ukuti Vatican ifumye ukwaafwilisha kwa iko ku Akabungwe ka Pa Kati aka ciKatolika mu Germany, muli fyo ukusuminisha akabungwe kamo aka kwa Hitler “ubuteko bweka fye.”c Mu kulundapo, icikomo ca kuko ica 14 calandile ati: “Ukusontwa kwa bashikofu bakalamba, bashikofu, na bapalako kukalafuma lyeka fye lintu kafinala, walashikwa ku Buteko, ashininkisha mu kulinga ukuti takuli kutwishika mu kulosha ku kulanguluka kwa cinkumbawile ukwa bupolitiki.” Ukufika ku kupwa kwa 1933 (“Umwaka wa Mushilo” wabilishiwe kuli Papa Pius XI), ukwafwilisha kwa Vatican kwasangwike ica kusangwilako cikalamba mu kutuninkisha kwa kwa Hitler ku kuteke calo.

8, 9. (a) Ni shani fintu Vatican pamo pene ne Calici lya ciKatolika na bashibutotelo ba fiko baankwile ku bunkalwe bwa Nazi? (b) Kulandapo nshi uko bashikofu ba ciKatolika wa ku Germany bapeele ku kutendeka kwa Nkondo ya Calo iya II? (c) Cinshi cafumine mu kwampana kwa butotelo na mapolitiki?

⁸ Nangu ikama lya bashimapepo na abashimbe banakashi aba butotelo bailishenye ku bubi bwa kwa Hitler—no kuculilapo—Vatican pamo pene ne Calici lya ciKatolika ne mpuka ya liko ya bashibutotelo bapeeleko ukwaafwilisha kwacincila nelyo ukwa mu mutalalila ku bunkalwe bwa Nazi, ubo bwamwene nge ca kucingililo ukulwisha ukulunduluka kwa komyunismu wa calo. Ukwikala bwino bwino mu Vatican, Papa Pius XII alekele Ukwipayaululwa pa baYuda no kupakasa kwakaluka pa Nte sha kwa Yehova na bambi ukutwalilila ukwabulo kulengululwa. Caba icapusanako ukuti Papa John Paul II, pa kutangilila Germany mu May 1987, engalumbanya ukwiminina kwalelwisha ubuNazi ukwa kwa shimapepo umo uwafumaluka. Cinshi ico amakana yambi aya ntungulushi sha butotelo isha ku Germany balecita mu kati ka kuteka kwa kwa Hitler kwa munsokwe? Kalata wa bupasita walembelwe kuli bashikofu ba ciKatolika aba ku Germany mu September 1939 pa kubuuka kwa Nkondo ya Calo iya II apayanya ukusanikila pali iyi nkonta. Mu lubali ibelengwa ukuti: “Muli ili awala lya kapeleko tulekonkomesha abashilika besu ba ciKatolika ukucita umulimo wabo mu cumfwila kuli Fuehrer no kuba abaiteyanya ukupeela ilambo ubuntu bwabo bonse. Tuleipukisha ku ba Citetekelo ukuilunda mu mapepo yakaba ica kuti Ubutungulushi bwa Bulesa butungulule iyi nkondo ku kufumaluka kwapaalwa.”

⁹ Ukwampana kwa ciKatolika kwa musango yo kulangisha umusango wa bulalelale ubo ubutotelo bwaingilamo mu myaka yapita 4,000 mu kusembeleka Ubuteko bwa bupolitiki mu kunonka amaka no kumwenamo. Ukwampana kwa musango yo ukwa butotelo no bupolitiki fyaluminisha imicitile ya nkondo, ukupakasa, no kupelelwa kwa buntunse pa cipimo cakulisha. Ifyo umutundu wa muntu wingaba uwa nsansa pa kuti ubupingushi bwa kwa Yehova pali cilende mukalamba nabupalama. Shi na bukaputunkanishiwe bwangu!

Ukwikala pa Menshi Ayengi

10. “Amenshi ayengi” ayo Babiloni Mukalamba aloleshako ku kucingililwa cinshi, kabili cinshi cilecitika kuli yene?

¹⁰ Babiloni wa pa kale aikele pa menshi ayengi—Umumana wa Yufrate ne minyangala yafulisha. Ifyali ukucingilila kuli wene pamo pene ne ntulo ya makwebo yaleleta ubusambashi, ukufikila lintu fyakamine mu bushiku bumo. (Yeremia 50:38; 51:9, 12, 13) Babiloni Mukalamba na o alolesha ku “menshi ayengi” ukumucingilila no kumusambasha. Aya amenshi ya cimpashanya yaba “misango ya bantu, na mabumba, ne nko, na ba ndimi,” uko e kuti, amakana yonse aya mamilioni ya bantunse pali abo ateka no kufuma kuli abo apoka ukwaafwilisha kwa fyuma. Lelo aya menshi na yo yalekama, nelyo ukufumyako ukwaafwilisha.—Ukusokolola 17:15; linganyako Ilumbo 18:4; Esaya 8:7.

11. (a) Ni shani fintu Babiloni wa pa kale ‘alengele isonde lyonse ukukolwa’? (b) Ni shani fintu Babiloni Mukalamba ‘alenge sonde lyonse ukukolwa’?

¹¹ Ukulundapo, Babilioni wa pa kale alondolwelwe ngo “lukombo lwa golde mu minwe ya kwa Yehova, ulwa kulenga pano isonde ponse ukukolwa.” (Yeremia 51:7) Babiloni wa pa kale apatikishe inko sha mu bwina mupalamano ukumina inumbwilo sha cipyu ca kwa Yehova lintu ashicimfishe mu kulwisha, mu kubalenga ukunakuka nga bantu bakolwa. Muli uko kuloshako, ali icibombelo ca kwa Yehova. Babiloni Mukalamba, na o, alicita ukucimfya ukufika ku cipimo ca kuba ubuteko bwa mu kusaalala kwa calo. Lelo mu kushininkisha tali cibombelo ca kwa Lesa. Ukucila, abombela “ishamfumu sha pe sonde” abo acita na bo ubulalelale bwa butotelo. Alikusha ishi shamfumu mu kubomfya ififundisho fyakwe fya bufi ne fibelesho ficita ubusha ukusunga icinabwingi ca bantu, “abaikala pe sonde,” ukunakuka nga bantu bakolwa, ukunakila ukwabulo kukanako kuli bakateka babo.

12. (a) Ni shani icipimfya ca Babiloni Mukalamba mu Japan cashingemwe no kusumya kwa mulopa uwingi mu kati ka Nkondo ya Calo iya II? (b) Ni shani “amenshi” mu kwafwilisha Babiloni Mukalamba yafumishiwe mu Japan, kabili mu kuba na ca kufumamo nshi?

¹² Japan wa buShinto apayanya ica kumwenako camonekesha muli ici. Umushilika waluminishiwa uwa ku Japan acipimo kuba umucinshi wasumbukisha ukupeela ubumi bwakwe pali kateka—umulungu wapulamo Shinto. Mu kati ka Nkondo ya Calo iya II, bamo abashilika ba ku Japan 1,500,000 bafwile mu bulwi; mupepi fye na ku muntu, baloleshe ukucimba nge caseebana. Lelo pamo nge ca kufumamo ca kucimfiwa kwa Japan, Kateka Hirohito apatikishiwe ukukaana ukuitunga kwakwe kwa bulesa. Ici cafuminemo ukufumako kwamonekesha ukwa “menshi” yafwilisha icipimfya ca Shinto ca Babiloni Mukalamba—eya, pa numa buShinto bwasuminishe ukusumya kwa mbeketi sha mulopa pa cisebele ca nkondo mu Pacific! Uku kunasha kwa kusonga kwa Shinto na kabili kwaiswile inshila mu myaka ya nomba line ku bena Japan bacila pali 120,000, icinabwingi cikalamba abali kale baShinto na baBuddha, ukusanguka abatumikishi baipeela, ababatishiwa aba kwa Shikulu Mulopwe Yehova.

Ukucila ukushisha ukupepe filubi kwa musango yo, “Yehova Wa maka yonse” akonkomesha Abena Kristu ati: “Fumeni mwi bumba lyabo, mupaatukeko, . . . kabili mwiikatako ku cishasanguluka.”—2 Abena Korinti 6:14-18.

[Akabokoshi pe bula 237]

Churchill asansalika ‘Bucilende’

Mu citabo cakwe The Gathering Storm (1948), Winston Churchill ashimike ukuti Hitler asontele Franz von Papen nga minisita wa ku Germany ku Vienna ku “kubongolola nelyo ukunonka abantu baletungulula amapolitiki ya Austria.” Churchill ayambula minisita wa U.S. mu Vienna ngo ulesosa ulwa kwa von Papen ukuti: “Mu musango wapamisha kabili uwabeshamo umupampamina . . . Papen atwalililo kunjebo kuti . . . ali uwapingulapo ukubomfya ukulumbuka kwakwe nga Katolika musuma ukunonka ukusonga kwa bena Austria ukupala Kardinala Innitzer.”

Pa numa Austria abe nacimba na bashilika ba kwa Hitler babe nabanyantukila mu Vienna, kardinala wa ciKatolika Innitzer akambishe ukuti amacalici ya mu Austria yonse yapupushe imendela ya swastika, balishe inyenjele shabo, no kupepela Adolf Hitler mu kucindika ubushiku bwa kufyalwa kwakwe.

[Akabokoshi ne Cikope pe bula 238]

Pe samba lya uyu mutwe, icipande cakonkapo camoneke mu kulembwa kwa ntanshi kwa The New York Times ya December 7, 1941:

‘IPEPO LYA NKONDO’ LYA BUTEKO

“Bashikofu ba ciKatolika pa Fulda Balombe Paalo no Kucimfya . . .

Ukubungana kwa bashikofu ba ciGermany ba ciKatolika balongene mu Fulda kwatasha ukutendekwa kwe ‘pepo lya nkondo’ lyaibela ilili no kubelengwa ku kutendeka na ku kupwa kwa milimo ya bulesa yonse. Ipepo lipaapaata Lishuko ukupaala ifita fya ciGermany no kucimfya no kucingilila kukalamba ku myeo no butuntulu bwa fita fyonse. Bashikofu balundilepo ukufunda bashibutotelo bonse ukusunga no kwibukisha mu lyashi lyaibela lya pa Mulungu mu kucefyako umuku umo mu mweshi abashilika ba ku Germany ‘pa mulundu, pali bemba na mu mwela.’”

Icipande califumishiwe mu kulembwa kwa pa numa kwa nyunshipepala. December 7, 1941, bwali e bushiku lintu umunankwe wa mu bulwi uwa kwa Nazi Germany, Japan, asanshile amato ya U.S. pa Pearl Harbour.

[Akabokoshi pe bula 244]

“Amashina ya Miponto”