-
Umusumba Ukalamba WapomonwaUkusokolola—Akalume ka Kuko Kakalamba Nakapalama!
-
-
Umwangashi Usonga Ukufwaisha
13. (a) Ni shani malaika wa maka eta ukusakamana ku cipimo casaalala ica bucilende bwa Babiloni Mukalamba? (b) Bucisenene nshi bwaseekele muli Babiloni wa pa kale ubusangwa muli Babiloni Mukalamba?
13 Malaika wa maka mu kukonkapo aita ukusakamana ku cipimo calunduluka ca bucilende bwa Babiloni Mukalamba, abilisha ati: “Ico abena fyalo fyonse nabanwako umwangashi wa cipyu ca bulalelale bwakwe;a ne shamfumu sha pe sonde nashicita nankwe ubulalelale, na ba makwebo [benda, “NW”] ba pe sonde nabanonke fyuma ku maka ya kuipakisha kwakwe kwa bucisenene.” (Ukusokolola 18:3) Asambilishe nko shonse isha mutundu wa muntu mu nshila shakwe sha butotelo bushasanguluka. Muli Babiloni wa pa kale, ukulingana na kalemba wa lyashi lya kale umu Greek Herodotus, umukashana umo na umo alefwaikwa ukupoosa bunacisungu bwakwe mu kupepa kwa mwi tempele. Ukubola kwa kwampana kwa bwamba kwabamo ukusanguka kwalangishiwa kuli buno bushiku mu fyabaswa fyaonaulwa ku nkondo fya ciBuddha pa Angkor Wat mu Kampuchea na mu matempele pa Khajuraho, India, ifilangisha lesa wa ciHindu Vishnu nashingulukwa ne fya kumoneka fya muselu fyabamo icitemwishi. Mu United States, ukusokololwa kwa bucisenene ukwatenseshe bakashimika ba mu calo ba pa TV mu 1987, na kabili mu 1988, pamo pene no kusokolola kwa cibelesho caanana ca kulalana kwa ba bwamba bumo bwine kuli baminisita ba butotelo, cilangisha ukuti nangu fye ni Kristendomu alatekelesha ukucishamo kwa kutulumusha ukwa bulalelale bwa cine cine. Lelo, inko shonse shapona ububamfi ku musango wacilapo ukukakala wa bulalelale muli uno mwanda wa myaka walenga 20.
14-16. (a) Kwampana nshi ukwabulwe funde ukwa ku mupashi kushasuminishiwa ukwa pa kati ka butotelo na mapolitiki kwalundulwike mu Fascist Italy? (b) Lintu Italy aingilile Abyssinia, kulandapo nshi kuntu bashikofu be Calici lya ciRoma Katolika bacitile?
14 Natupitulukamo kale kale mu kwampana ukwabulwe funde ukwa butotelo na mapolitiki uko kwatumbikishe Hitler mu maka mu Nazi Germany. Inko shimbi na sho shaculile pa mulandu wa kuyobeka kwa butotelo mu milandu ya calo. Ku ca kumwenako: Mu Fascist Italy, pa February 11, 1929, Icipangano ca Lateran casainwe kuli Mussolini na Kardinala Gasparri, ukupanga Umusumba wa Vatican ukuba ubuteko bwaibela. Papa Pius XI apingile ukuti “apeele Italy ukubwekela kuli Lesa, na Lesa ukubwekela ku Italy.” Bushe ico cali cine? Languluka icacitike imyaka mutanda pa numa. Pa October 3, 1935, Italy asanshile Abyssinia, ukutunga ati ali “calo ca batuutu icali cilebelesho ubusha.” Na ni, mu cine cine, wali umutuutu? Bushe Icalici lya ciKatolika lyalisenwike ubutuutu bwa kwa Mussolini? Ilintu papa afumishe ubulondoloshi bwa kufinsha, bashikofu bakwe bali abaumfwika mu kupaala ifita fya “calo cabo” ca Italy. Mu citabo The Vatican in the Age of the Dictators (Vatican mu Nkulo ya Badikiteta), Anthony Rhodes acitile lipoti ati:
15 “Muli Kalata wakwe uwa Bucemi uwa October 19 [1935], Shikofu wa ku Udine [Italy] alembele ati, ‘Tacili icalingana ne nshita nangu icalinga kuli ifwe ukubilisha pa kulungike filubo fya mulandu. Umulimo wesu nga bena Italy, kabili ukulundapo nga Bena Kristu kusangwila ku kutunguluka kwa fyanso fyesu.’ Shikofu wa ku Padua alembele pa October 21 ati, ‘Mu mawaala ayaafya ayo tulepitamo, tulemulomba ukukwate citetekelo muli ba shicalo besu ne fita.’ Pa October 24, Shikofu wa ku Cremona ashishishe impendwa ya mendela sha mpuka no kutila: ‘Ipaalo lya kwa Lesa libe pali aba bashilika abo, pa mushili wa ku Africa, bakacimfya ifyalo fipya kabili fyafunda ku kulamuka kwa Italy, muli fyo ukutwala kuli bene ukutumpuluka kwa ciRoma no buKristu. Shi Italy naeminine na kabili nga mpandamano wa Bwina Kristu ku calo conse.’”
16 Abyssinia asanshilwe, mu kuba ne paalo lya bashibutotelo ba ciRoma Katolika. Bushe uuli onse uwa aba kuti aitunga, mu mano ayali yonse, ukuti bali ngo mutumwa Paulo mu kuba uwa “kaele ku mulopa wa mwe bonse”?—Imilimo 20:26.
17. Ni shani Spain aculile pa mulandu bashibutotelo bakwe bafililwe ‘ukufula impanga shabo ukuba ifya kuliminako umushili.’?
17 Lunda kuli Germany, Italy, na Abyssinia uluko lumbi ulo lwapona ububamfi ku bulalelale bwa Babiloni Mukalamba—Spain. Inkondo ya Bana Calo iya 1936-39 muli cilya calo yabalamwinwe, mu lubali, ku kubuula intampulo kwa kamfulumende ya demokratiki isha kucefya amaka yakulisha aye Calici lya Roma Katolika. Lintu inkondo yalelwika, intungulushi ya Fascist ya ciKatolika ya fita fya bumwaluka, Franco, ailondolwele nga “Mushika wa buKristu wa Bakalwila ba Nkondo ya Mushilo,” ilumbo ilyo pa numa alekele. Abena Spain imyanda ya makana iingi bafwile mu kulwa. Pa mbali ya ici, ukulingana no kupima kwa kucefyako, Abatemwo luko ba kwa Franco baipeye ifilundwa fya Popular Front 40,000, lintu abo na bo baipeye bashibutotelo 8,000—abashimbe ba butotelo, bashimapepo, abashimbe banakashi aba butotelo, na bantu benekelwa ukuba abashimbe ba butotelo. Ico e cakutiinya na kayofi ka nkondo ya bana calo, ukulangilila amano ya kumfwila amashiwi ya kwa Yesu ayatila: “Bwekesho lupanga lobe umo lwikala, pantu bonse ababuulo lupanga bakafwa ku lupanga.” (Mateo 26:52) Ifyo caba ica kulengo butolo ukuti Kristendomu aibimba mu kusuumya kwa mulopa kwakulishe fyo! Bashibutotelo bakwe mu cine cine balifilwa umupwilapo ‘ukufule impanga shabo shibe ifya kuliminako umushili’!—Esaya 2:4.
-
-
Umusumba Ukalamba WapomonwaUkusokolola—Akalume ka Kuko Kakalamba Nakapalama!
-
-
[Akabokoshi pe bula 263]
‘Ishamfumu . . . Shacitile Ubulalelale Nankwe’
Mu kubangilila kwa ba 1800 abasulwishi ba mu Europe balefyushisha opium mu China. Mu March 1839 bamushika ba bena China baeseshe ukulesha amakwebo yashali ya mwi funde mu kwikata imbokoshi 20,000 sha miti ukufuma ku basulwishi ba ku Britain. Ici catungulwile ku kukansana pa kati ka Britain na China. Lintu ukwampana pa kati ka fyalo fibili kwabipileko, bamishonari ba ciProtestanti bamo bapatikishe Britain ukuya ku nkondo, mu kuba no kulanda pamo ngo kwakonkapo:
“Ifyo aya mafya yalengo kusekelela pa mutima wandi pantu ndetontonkanya kamfulumende wa ku Britain limbi kuti akalifiwa, na Lesa, mu maka Yakwe limbi kuti atobaula ificilikila ifikaanya ilandwe lya kwa Kristu ukwingila mu China.”—Henrietta Shuck, mishonari wa ku Southern Baptist.
Mu kupelako, inkondo yalimine—inkondo iyo ilelo yaishibikwa nga Inkondo ya Opium. Bamishonari no mutima onse bakoseleshe Britain no kulandapo pamo ngo ku:
“Ni nshinshibikwa ukulolesha ku numa pa mibele ilipo iya fintu te kucilapo nga opium nelyo imilandu ya ku Britain, nga aba mapange yakalamba ya Lishuko ukulengo bubifi bwa muntu ukunakila ku mifwaile Yakwe ya luse ukulosha kuli China mu kupulinkana mu cibumba cakwe ica kuipaatulako.”—Peter Parker, mishonari wa Congregationalist.
Na umbi mishonari wa Congregationalist, Samuel W. Williams, alundileko ati: “Ukuboko kwa kwa Lesa kuli ukwamoneka muli fyonse ifilecitikako mu musango wakulisha, kabili tatuletwishika ukuti Uyu uwatile Aishile ku kuleto lupanga pa kati ke sonde naisa kuno no kuti ku bonaushi bwa kwangufyanya ubwa balwani Bakwe no kwimikwa kwa bufumu Bwakwe umwine. Akawisha no kuwisha ukufikila Akemike Cilolo wa Mutende.”
Ukulola ku kwipayaulula kwakulisha ukwa bana calo ba China, mishonari J. Lewis Shuck alembele ati: “Ndemona ifya kucitika fya musango yo . . . nge fibombelo fya kulungatika ifya kwa Shikulu mu kukungula ifisoso ificilikila ukulunduluka kwa Cine ca Bulesa.”
Mishonari wa Congregationalist Elijah C. Bridgman alundilepo ati: “Lesa ilingi alabomfya ukuboko kwakosa ukwa maka ya cikaya ukupekanya inshila ya bufumu Bwakwe . . . Icibombelo muli utu tushita twakulisha muntunse; amaka yatungulula ya bulesa. Kafinala wasumbuka uwa nko shonse abomfeshe England ku kusalapula no kucenda China.”—Ukwambula kwafuma muli “Ends and Means,” 1974, umushikakulo wa kwa Stuart Creighton Miller uwalembelwe mu The Missionary Enterprise in China and America (isambililo lya ku Harvard ilyalembelwe kuli John K. Fairbank).
-