Αλλαγή Αξιών σ’ ένα Σύγχρονο Αιώνα
όπως παρατηρείται στην Αφρικανική σκηνή
‘ΕΙΧΑ δει τα ρούχα που είχαν φέρει οι αδελφοί μου και τους είχα ακούσει να μιλούν για τους μισθούς που έπαιρναν. Περιέγραφαν τα φώτα των δρόμων, τους κινηματογράφους, τα νυχτερινά κέντρα, τις γυναίκες και τους έξυπνους ανθρώπους της πόλεως. Ο πατέρας μου δεν ήθελε να πάω, αλλά χωρίς να χαιρετίσω τους γονείς μου μπήκα στο λεωφορείο για τη μεγάλη πόλι.
‘Εξεπλάγην με ό,τι είδα και ευχόμουν να είχα έλθει νωρίτερα. Στο χωριό δεν υπήρχε τίποτε που να έμοιαζε με αυτά. Κάθε σπίτι έλαμπε με φώτα· υπήρχε μια απίστευτη και συναρπαστική κίνησις, συγκίνησις και λαμπρότης. Ο κάθε ένας αντανακλούσε πλούτο, εμπιστοσύνη, επιτυχία. Η ζωή στην πόλι πρέπει να είναι εύκολη, οι αμοιβές μεγάλες και οι τρόποι για να τις ξοδέψης πολλοί. Ήμουν χαρούμενος που είχα αφήσει τη σκοτεινή ήρεμη καλύβα του πατέρα μου, όπου ήμουν μόνο ένα αγόρι, ένας ταχυδρόμος, ένας μεταφορέας, ένας εργάτης. Αυτή ήταν Ζωή!’
Έτσι άρχισε η πείρα ένας Αφρικανού ο οποίος ήθελε να εξερευνήση τις ευχαριστήσεις ενός άλλου κόσμου—τη ζωή σε μια μεγάλη πόλι.
Πίστευε ότι αυτή η μετακίνησίς του στην πόλι και η προοπτική περισσοτέρων υλικών αποκτημάτων θα ήταν το κλειδί για την ευτυχία. Πολλοί έχουν τα ίδια αισθήματα. Ίσως κι εσείς. Αυτό που συμβαίνει στην Αφρική, έχει συμβεί ή συμβαίνει, σε πολλά μέρη του κόσμου.
Αλλαγές Εγγίζουν τις Διάνοιες και τις Καρδιές
Οι διάνοιες και οι καρδιές που είχαν συνηθίσει σ’ ένα πολύ απλό τρόπο ζωής, εξοικειώνονται μ’ ένα τρόπο ζωής που περιλαμβάνει μια ατέλειωτη σειρά γοητευτικών αποκτημάτων. Το αποτέλεσμα απεικονίζεται σ’ ένα απόσπασμα από το Αφρικανικό ποίημα «το Τραγούδι του Λαουίνο.» Ένας που τέλειωσε πρόσφατα την εκπαίδευσί του, επιστρέφοντας από την πόλι είχε φέρει ένα ρολόι σπιτιού στη γυναίκα του στο χωριό, που δεν είχε δει ποτέ προηγουμένως κάτι τέτοιο. Εκείνη είπε: «Για μένα το ρολόι είναι μια μεγάλη πηγή υπερηφάνειας. Είναι θαυμάσιο να το βλέπης. Και όταν έρχονται επισκέπτες, εντυπωσιάζονται πάρα πολύ!» Ναι, αυτό το καινούργιο «παιγνίδι» φαινόταν να προσθέτη λαμπρότητα και συγκίνηση, καθώς επίσης και γόητρο στη ζωή της. Ποιος από μας δεν έχει δει και δεν επιθύμησε κάποια καινούργια μικροεφεύρεσι που θα μπορούσε να κάνη τη ζωή μας πιο απολαυστική;
Ωστόσο, όλα τα οφέλη της σύγχρονης τεχνολογίας έρχονται με «τιμές»,—στοιχίζουν χρήματα, μερικές φορές πάρα πολλά! Το ερώτημα που πρέπει να αντιμετωπίση κάθε άτομο είναι: Πόσα είμαι πρόθυμος να θυσιάσω για ν’ αποκτήσω αυτό το αντικείμενο; Για ν’ απολαύσετε μερικά οφέλη αυτού του σύγχρονου αιώνα, ίσως ακόμη χρειασθή να θυσιάσετε και προσωπικές αξίες. Αυτό συμβαίνει, όχι μόνο στην Αφρική, αλλά παγκοσμίως.
Για να αντιληφθούμε πλήρως ποιες πολύτιμες αξίες χάνονται, ας εξετάσωμε εν συντομία τον «παραδοσιακό τρόπο ζωής» που χαρακτήριζε την Αφρικανική κοινωνία επί χιλιετηρίδες.
Παραδοσιακές Αξίες
Υπάρχουν αποδείξεις ότι οι Αφρικανοί του παλιού καιρού είχαν επιτύχει πολλά εξαιρετικά τεχνικά επιτεύγματα. Ωστόσο, το πραγματικό κατόρθωμα του Αφρικανικού πολιτισμού βρίσκεται σε άλλο τομέα.
Ο Μπαζίλ Ντέιβιντσον λέει στο βιβλίο Αφρικανικά Βασίλεια: «Στη σκιά της λαμπρότητας και της δόξας τους, αναπαύεται το πιο ταπεινό, αλλά εντυπωσιακό κατόρθωμα της Αφρικής του χωριού. Στις κοινωνικές σχέσεις που συνέδεαν τους ανθρώπους σε μια αδελφότητα ίσων, στους ηθικούς νόμους που καθοδηγούσαν την κοινωνική συμπεριφορά, στις πεποιθήσεις που εξήραν τις πνευματικές απόψεις της ζωής ως προς τα υλικά πράγματα, το Αφρικανικό χωριό πέτυχε ένα είδος κοινωνικής αρμονίας που συχνά λειτουργούσε χωρίς την ανάγκη συγκεντρωτικής εξουσίας. Αυτός στην πραγματικότητα, ήταν ο τομέας όπου η Αφρική εκδήλωσε το πραγματικό της πνεύμα—η ικανότητά της για κοινωνική οργάνωσι. . . Ενδιαφέρονταν περισσότερο για τις αβρότητες των προσωπικών σχέσεων παρά για την υλική πρόοδο.»
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΖΩΗ: Ένα δημοσίευμα του διεθνούς τύπου παρατήρησε σχετικά με τις παραδοσιακές Αφρικανικές κοινωνίες: «Οι νέοι, οι ηλικιωμένοι, οι ασθενείς ποτέ δεν στερούνται φροντίδας, τροφής ή στέγης ενόσω υπάρχει κάποιος συγγενής ή φυλετικός αδελφός που έχει κάτι να τους προσφέρη. Η οικογένεια εργαζόταν μαζί και, βασικά, τα χωριά ήσαν, και πολλά εξακολουθούν να είναι, στενά συνδεδεμένες ομάδες μερικών μεγάλων οικογενειών. Τα παιδιά ανατρέφονταν σε μια ατμόσφαιρα οικογενειακού ενδιαφέροντος.
ΦΙΛΟΞΕΝΙΑ: Ήταν κάτι το γενικό στην αρχαία Αφρική. Οι ξένοι καλωσορίζονταν χωρίς καμμιά επιφύλαξι. Δύο λευκοί Αμερικανοί συγγραφείς έζησαν για ένα χρονικό διάστημα με μερικές από τις πιο πρωτόγονες φυλές της Αφρικής. Ο ένας έγραψε: «Η φιλοξενία των Νούμπα είναι μια θαυμάσια εμπειρία.» Ο άλλος ανέφερε: ‘Οι Μασάοι έχουν ανεπτυγμένο πνεύμα, ανεπτυγμένη ανθρώπινη αξιοπρέπεια θέρμη και χιούμορ, αγάπη για την οικογένεια και τους φίλους. Νομίζω ότι οι Μασάοι είχαν δημιουργήσει κάτι πολύ ιδιαίτερο.’
Η ΙΣΧΥΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ: Όλα τα χωριά είχαν αρχηγούς, προεστούς και ένα δικαστικό σύστημα. Τα εγκλήματα τιμωρούντο και οι εγκληματίες εξοστρακίζοντο από την κοινότητα. Υπήρχε ασφάλεια, και η ζωή στο χωριό, σαν σύνολο, ήταν ξεκούραστη και θερμή.
Ναι, η αγάπη για την οικογένεια, η φιλοξενία, η εφαρμογή του νόμου—δεν είναι αξιόλογες ιδιότητες, ιδιαίτερα σ’ ένα ψυχρό κόσμο όπου η συνδεδεμένη οικογένεια και οι στενοί φίλοι όλο και σπανίζουν και η ανομία αυξάνει; Η παραδοσιακή Αφρικανική ζωή θεωρούσε αυτά τα πράγματα πολύτιμα. Αλλά τι συμβαίνει σ’ αυτές τις αξίες;
Τι Αλλάζει;
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΖΩΗ: «Ήδη τα προβλήματα της εύφορης κοινωνίας χτυπούν δυνατά στο κατώφλι μας. Ναρκωτικά, προβλήματα της νεολαίας [και] μεγάλη αύξησις στο ποσοστό διαζυγίων.»—Ο Αφρικανός συγγραφέας Έμπομους Ογκουού-ίμπε.
«Οι γονείς παραμελούν τους ρόλους τους. . . Το σύστημα ελέγχου και ισορροπίας στη συμπεριφορά το οποίο χαρακτήριζε μια Αφρικανική οικογένεια λείπει τελείως στη σύγχρονη εποχή.»—Ο Αφρικανός σπουδαστής Φράνσις Ουζοέσι.
ΦΙΛΟΞΕΝΙΑ: Η φιλοξενία εξαφανίζεται διότι κανείς δεν εμπιστεύεται άγνωστους επισκέπτες: μπορεί να είναι κλέφτες!» (Μπαντού Κάστομς) Επίσης, πολλοί δεν μπορούν να εκδηλώσουν μεγάλη φιλοξενία και να διατηρήσουν επίσης το επίπεδο διαβιώσεώς τους ή να φροντίσουν για τις ανάγκες της οικογένειάς τους.
Η ΙΣΧΥΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ: «Καιρός να Διεξαγάγωμε Πόλεμο για το Έγκλημα.» «Αυτή η Βίαιη Χώρα.» «Ο Πόλεμος κατά της Διαφθοράς.»—Τίτλοι Αφρικανικών εφημερίδων.
«Οι άνθρωποι διαρκώς έχουν την τάσι να γίνωνται πιο σκληροί και ιδιοτελείς απ’ όσο ποτέ προηγουμένως, μέχρι του σημείου να μην ενδιαφέρωνται για το τι συμβαίνει στο γείτονά τους, σε οξεία αντίθεσι με την παραδοσιακή Αφρικανική πεποίθησι στην αδελφότητα.»—Αφρικανός συγγραφεύς Ογκουού-ίμπε.
Τι Παρακινεί τις Αλλαγές;
Μια ομάδα από νεαρές μητέρες στη νότια Αφρική ρωτήθηκαν: «Τι δημιουργεί περισσότερα προβλήματα, το ποτό ή τα χρήματα;» Ομόφωνα απάντησαν: «Τα χρήματα.» Φυσικά, δεν είναι τα ίδια τα χρήματα, αλλά τι κάνει ο καθένας για να τα αποκτήση και πώς τα χρησιμοποιεί.
Για παράδειγμα, μερικοί άνθρωποι για να αποκτήσουν περισσότερα χρήματα, μετοικούν στην πόλι, αφήνοντας τη σύζυγο να καλλιεργή τα χωράφια της οικογενείας και να ανατρέφη τα παιδιά. Πολλές ώρες μοναξιάς οδηγούν σε πειρασμούς υπερβολικού ποτού και ανηθικότητας. Μερικοί άνδρες ακόμη παίρνουν μια ‘σύζυγο για την πόλι’ μια γυναίκα που ζη μ’ έναν άνδρα χωρίς γάμο. Μ’ αυτές τις νέες πιέσεις ίσως ο άνδρας δεν έχει τη δυνατότητα να στείλη κάτι από το μισθό του στο σπίτι, προσθέτοντας έτσι έντασι στην ήδη διαλυμένη ζωή της οικογενείας. Μπορεί να πηγαίνη σπίτι μόνο μια ή δυο φορές το χρόνο!
Ωστόσο, ακόμη κι εκεί όπου ο σύζυγος ζη μαζί με τη σύζυγο στην πόλι, η σύζυγος συχνά εργάζεται για να συμπληρώνη τα κέρδη του συζύγου. Σε πολλές περιπτώσεις τα μικρά παιδιά αφήνονται στο σπίτι και φροντίζονται από μια υπηρέτρια, η οποία μπορεί και η ίδια να είναι νεαρή. Αυτή η έλλειψις κατάλληλης εκπαιδεύσεως έχει συμβάλλει στη δραματική αύξησι του νεανικού εγκλήματος και της ανηθικότητας σε πολλές πόλεις της Αφρικής. Αυτό είναι ιδιαίτερα σοβαρό στην Αφρική επειδή το ήμισυ σχεδόν του πληθυσμού είναι ηλικίας κάτω των 16 ετών!
Το καταστρεπτικό αποτέλεσμα της αναζητήσεως πλούτου φαίνεται ζωηρά σε μερικά μέλη της φυλής Νούμπα. Η συγγραφέας Λένι Ρίφενσταλ, η οποία έζησε με τους Νούμπα, ανέφερε ότι τα προηγούμενα χρόνια μπορούσε να αφήνη τη φωτογραφική της μηχανή σ’ ένα ακλείδωτο κιβώτιο επί μήνες. Αλλά πρόσφατα έπρεπε να το σταματήση αυτό. Γιατί; Λόγω των κλοπών. Γράφει: «Λόγω της πολύ κακής σοδειάς, μερικοί από τις φυλές Νούμπα χρειάσθηκε να πάνε στις πόλεις για να βγάλουν μερικά χρήματα να αγοράσουν βοοειδή ή λίγα κατσίκια. Στις πόλεις είδαν πώς τα πάντα μπορούσαν να αγορασθούν με χρήματα και αυτό είχε καταστρεπτική επίδρασι επάνω τους.»
Προτού εκσυγχρονισθούν, ήσαν βασικά αυτάρκεις. Η Ρίφενσταλ προσθέτει: «Δεν ήξεραν τίποτα άλλο και ήσαν ευτυχισμένοι και ικανοποιημένοι μ’ αυτή τη ζωή. Η απόκτησις χρημάτων ήταν κάτι ξένο γι’ αυτούς. Αλλά σύντομα η αναπόφευκτη πορεία του πολιτισμού θα φθάση τους Μεσάκιν Νούμπα και θα τους αλλάξη κι αυτούς.»
Στην επιδίωξι των πραγμάτων που αυτός ο σύγχρονος αιώνας μπορεί να φέρη, πολλοί έχουν παγιδευθή επίσης και από κάτι άλλο.
Δούλοι Πιστωτικών Αγορών
«Αυτή η εύκολη πίστωσις είναι μια τρομερή παγίδα,» έγραψε ένα Αφρικανό ζευγάρι. «Κάνει την αγορά πραγμάτων να φαίνεται πολύ εύκολη και φθηνή, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι. Το γεγονός ότι μπορεί κάποιος να μπη σ’ ένα κατάστημα και ν’ αγοράση ένα φόρεμα χωρίς να το πληρώση αμέσως, είναι πραγματική παγίδα, και ως προς την πληρωμή—ε, γι’ αυτό μπορούν να σκεφθούν αργότερα. Όταν έρχεται το ‘αργότερα’ και παίρνουν το λογαριασμό, αντιλαμβάνονται ότι δεν μπορούν να πληρώσουν, και τότε αρχίζει το ‘αστείο.’ Γίνονται πραγματικοί δούλοι αυτών των πιστωτικών καταστημάτων επειδή η επιθυμία για καινούργια πράγματα είναι πολύ μεγάλη. Έχω πάει σε σπίτια που έχουν καινούργια στερεοφωνικά συγκροτήματα, καινούργιο αυτοκίνητο, θαυμάσια έπιπλα και όμως δεν έχουν αρκετά χρήματα για να φάνε επειδή ξεπληρώνουν όλα αυτά. Ο σύζυγος και η σύζυγος εργάζονται και τα παιδιά γυρίζουν ελεύθερα.»
Απ’ αυτή την άποψι οι Αφρικανοί δεν είναι οι μόνοι. Το χρέος που δημιουργείται από την αγορά με πιστώσεις, είναι ένα τεράστιο πρόβλημα και σε άλλες χώρες επίσης. Παραδείγματος χάρι, ένας στους 20 Αμερικανούς έχει βαρύ πιστωτικό χρέος, επειδή το 60 και πλέον τοις εκατό του ολικού εισοδήματός του πηγαίνει για πιστωτικές πληρωμές.
Τα αποτελέσματα, διανοητικά και συναισθηματικά, είναι πραγματικά σκληρά. Ένα άτομο καταχρεωμένο από αγορές με πίστωσι έγραψε: Έχασα τη δουλειά μου, και το επίδομα ανεργίας δεν είναι αρκετό για να καλύψη τα πιο μικρά χρέη μου, για να μην πω το ενοίκιο και το φαγητό. Αποφάσισα να πουλώ πλάσμα αίματος και να κάνω οποιαδήποτε δουλειά. Το κυνηγητό των πιστωτών θα με τρελλάνη. Έχω γίνει ερείπιο.»
Δεν Αλλάζουν Όλοι
Φυσικά, δεν έχουν χάσει όλοι οι Αφρικανοί την καλή τους κρίσι και τις κατάλληλες αξίες στην επιθυμία τους να απολαύσουν τα οφέλη της σύγχρονης τεχνολογίας. Υπάρχουν πολλοί έντιμοι και ευθείς άνθρωποι σ’ όλη την Αφρική.
Ένας ξένος ανταποκριτής που πέρασε λίγο χρόνο στην Αφρική έγραψε για μερικούς ανέντιμους, αναφέροντας με ειλικρίνεια: «Αλλά πρέπει να πω επίσης για. . .ένα νεαρό άνδρα που αρνήθηκε να πάρη χρήματα αφού με ξενάγησε επί ώρες γύρω από ένα αρδευτικό σύστημα. Για μια γυναίκα που εργαζόταν σ’ ένα πλυντήριο η οποία μου επέστρεψε τα οκτώ νίιρα που είχα αφήσει στην τσέπη ενός πουκαμίσου. Και πρέπει να πω για την καλωσύνη που μου έδειξε κάποιος τον οποίον είχα αποκαλέσει ανόητο.»—Νάσιοναλ Τζηογκράφικ, Μάρτιος 1979.
Δεν αλλάζουν τις αξίες τους όλοι εκείνοι που μετακινούνται στη μεγάλη πόλι. Η ανάγκη μπορεί να έκανε απαραίτητη τη μετακίνησι, αλλά μερικοί έχουν διατηρήσει τις καλές αρχές τους και έχουν κρατήσει την οικογένειά τους ενωμένη. Έχουν μια ρεαλιστική άποψι για τον τρόπο ζωής που περιστρέφεται γύρω από την απόκτησι χρημάτων και των ανέσεων που μπορούν τα χρήματα να αγοράσουν. Ξέρουν ότι άλλα πράγματα αξίζουν περισσότερο.
Η Καλή ζωή;
Θυμάστε το νεαρό που αναφέραμε στην αρχή αυτού του άρθρου, ο οποίος νόμιζε ότι ο καινούργιος τρόπος της ζωής του θα έφερνε γνήσια ευτυχία; Η ιστορία του συνεχίζει ως εξής:
‘Είμαι έξι μήνες τώρα στη μεγάλη πόλι. Από την πρώτη μου εργασία, όπου οι ώρες ήσαν πολλές και η εργασία ατέλειωτη, πήγα σε μια άλλη και ύστερα σε μια τρίτη. Οι συνθήκες ελάχιστα διέφεραν και ο μισθός στην πραγματικότητα λιγότερος. Είχα συνηθίσει στο ρυθμό της ζωής στην πόλι—σχεδόν λιμοκτονούσα πριν από την ημέρα πληρωμής, και συνερχόμουν στο τέλος κάθε μηνός. Τελικά, όλα όσα είχα πήγαν στο ενεχυροδανειστήριο, και έζησα μια ζωή ήσυχη όπως όταν ήμουν στο σπίτι.
‘Κάθε απόγευμα όταν τελείωνα την εργασία μου, έβγαινα έξω στο δρόμο και καθόμουν και παρακολουθούσα. Πάντοτε, έβλεπα τα ίδια πράγματα, τα ίδια αυτοκίνητα, τις ίδιες καλοντυμένες γυναίκες σε ταξί, και τα ίδια, πλούσια όπως φαινόταν αγόρια. Πού τα εύρισκαν; Κάπου υπήρχε απάτη. Εργαζόμουν όσο ποτέ προηγουμένως, αλλά τα χρήματα—τα οποία έρχονταν με τις χούφτες πράγμα που δεν μπορούσα να ονειρευθώ ποτέ—έφευγαν γρήγορα. Άρχισα να διαπιστώνω ότι οι άνθρωποι σαν κι εμένα ποτέ δεν είχαν μια ευκαιρία.’
Μολονότι όλοι εκείνοι που πηγαίνουν στη ‘μεγάλη πόλι’ δεν αισθάνονται κατ’ αυτό τον τρόπο, πολλοί διαπιστώνουν την πλήρη ματαιότητα του να αναζητούν την ευτυχία απλώς με υλικά πράγματα. Λαχταρούν την απλή ζωή που είχαν πριν. Όχι ότι θέλουν να ζήσουν πάλι στη φτώχεια, όπως μερικοί ζούσαν, ούτε να αναβιώσουν κάτι στον παραδοσιακό πολιτισμό. Αλλά αποζητούν με θλίψι τις αξίες μιας ενωμένης οικογένειας, τη φιλοξενία και την ισχύ του νόμου, πράγματα που εξαφανίζονται σ’ αυτό το σύγχρονο αιώνα.
Ίσως και σεις ν’ ανησυχήτε για το πώς ο τρόπος της ζωής σας έχει επηρεασθή από τον υλισμό. Ίσως θέλετε να κάνετε κάποια αλλαγή. Αλλά πώς; Μια πρακτική απάντησις που έχει ήδη βοηθήσει χιλιάδες σ’ όλη την Αφρική εξετάζεται στο επόμενο άρθρο.