Inai Heheni Karadia Momo
“Taunimanima ese idia inai henia taudia idia diba lasi.”—JAMES RUSSELL LOWELL, SIVARAI KWADOGI TOREA TAUNA BONA GAVAMANI ENA GWAUKAU TAUNA.
HARI iseda negai inai heheni karana be gabu ibounai dekenai bamona. East Timor, Kosovo, Liberia, Littleton, bona Sarajevo ladadia ita laloaboio diba lasi. Neo-Nazi, skinhead, bona tau kurokuro idia laloa idia herea karana be ita kamonai momo danu. Ruma idia araia ore, taunimanima momo idia guria hebou, bona mase tauanidia ita laloa danu.
Taunimanima idia ura vaira negana ai inai heheni karana, heai, bona dagedage be lasi, to ia vara lasi dainai unai lalohadai ia ore. Ia mase vadaeni France ena presiden tauna ta ena adavana, Danielle Mitterand, be ia matamata negana ia laloa bona ia gwau: “Taunimanima be unai neganai idia laloa tadikaka bamona do idia noho hebou namonamo diba; idia be sibodia bona ma haida ida maino dekenai idia noho hebou diba; idia laloa do idia noholaia tanobadana dekenai edia tauanina do idia goada, mai maino bona mai hemataurai ida do idia noho, bona hariharibada karana ese do ia naridia.” Dahaka ia vara unai lalohadai namodia dekenai? Mai lalohisihisi ida ia gwau: “Lagani 50 murinai, momokani emai lalohadai idia guguru lasi.”
Ta ia gwau diba lasi inai heheni karana ia bada lou ia itaia lasi. Hari be gabu momo ai ia vara, bona nega momo ia hedinarai daladia edia dika ia bada herea. Guna taunimanima milioni momo idia lalo-maino, to inai heheni karadia idia vara kava dainai unai maino ia boio noho, idia vara neganai unai kara edia dika ia bada noho. Ena be iseda ruma lalonai eiava iseda tano ai inai heheni karana ita davaria lasi, to gabu ma haida ai ita ia naria noho. Sedira dina iboudiai televisen dekenai niusi bona hari idia vara gaudia edia sivarai idia halasia neganai unai kara ita itaia. Unai kara haida be Internet dekenai idia hedinarai danu. Haheitalai haida mani oi laloa.
Vanegai laganidia ten lalonai bese abia isi karana ia bada momokani, guna bamona lasi. Joseph S. Nye, Jr., Harvard Center for International Affairs ena dairekta tauna, ia gwau: “Tanobada ena gabu momo ai, bese abia isi karana ia manoka ia lao lasi to ia goada noho. Tanobada ibounai be hanua tamona ai ia lao lasi, to tanobada hegegemadai hanua idauidau idia diba idia ta ta idia noho. Unai ese hepapahuahu daladia ia kehoa.”
Inai heheni daladia ma haida idia hedinarai haraga lasi, tano ta lalonai eiava taunimanima idia noho gabuna dekenai unai kara ia hunia noho. Skinhead ima be Canada dekenai Sikh tau burukana ta idia alaia neganai, unai kara “ese ia hahedinaraia bese ma haida idia haheauka henidia dainai unai tano idia hanamoa bada, to inai heheni taravatu utua karadia idia vara lou.” Germany dekenai, guna laganidia ai unai kara ia ore ia lao, to 1997 ai, kara idau momokani taudia ese bese haida idia inai henia karadia be 27 pesen amo idia bada. Interior Minister Manfred Kanther ia gwau: “Unai be lalona hamanokaia gauna.”
Albania ena not kahana ai ripoti ta ia hahedinaraia natudia 6,000 bona haida be sibodia edia ruma lalonai idia hadiburaia bamona, edia bese ena inai taudia ese idia pidia mase garina. Dika davana henia lou kastom ese unai natudia ia hadikaia, “unai ese ruma bese tausen momo edia mauri dalana ia hakererea.” United States lalonai, Federal Bureau of Investigation (FBI) ena hereva hegeregerena, ia gwau “1998 lalonai FBI dekenai inai heheni taravatu utua karadia edia ripoti 7,755 amo kahana ta be bese ta inai henia kava karana dainai idia vara.” Inai heheni taravatu utua karadia ma haida idia vara ena badina be tomadiho dainai, orea eiava hanua dainai, bona edia tauanina gorere ta dainai.
Danu, dina ta ta iboudiai niuspepa edia hereva badadia dekenai ia hahedinaraia idau taudia gari henia karana ia bada momokani, unai gari bada be heau mauri taudia momo dainai, hari edia namba be 21 milioni ia hanaia. To madi, unai idau bese taudia idia inai henia taudia momo be matamata taudia, unai kara ena dika idia laloa lasi politikol taudia bona idia ura kerere davana be ma haida ese do idia abia taudia be unai matamata taudia edia lalona idia ania. Unai bamona kara ia hedinarai daladia maragidia be ma haida abidadama henia lasi, ma haida haheauka henidia lasi, bona idau taudia laloa kerere karana.
Inai heheni karadia edia badina haida be dahaka? Bona dahaka ita karaia diba inai heheni karana ita haorea totona? Sivarai gabena ese unai henanadai do ia haerelaidia.
[Picture Credit Line on page 2]
Cover, top: UN PHOTO 186705/J. Isaac
[Caption on page 3]
Daud/Sipa Press