Ai Dekenai Dava Bada Herea Nadi Idia Henia
RICHARD GUNTHER ESE IA SIVARAILAIA
September, lagani 1959 lalonai. Ai be Italy ena sisima badana ladana Julio Caesar dekenai ai guia bona New York amo Altantic Davara ai hanaia lao Cádiz, Spain dekenai. Watch Tower Society ese lau, egu adavana Rita, Paul bona Evelyn Hundertmark, idia danu be misinari taudia, be unai Iberia tano dekenai idia siaidia lao. Hekwarahi gaudia momo do ai davaria. To edena bamona ai be misinari gaukara ai matamaia?
LAU bona Rita be lagani 1950 lalonai, New Jersey, U.S.A. dekenai, ai bapatiso bona Iehova ena Witness taudia ai ai lao. Daudau lasi murinai, dala ta ai abia hidi, bena unai amo emai imana lalonai dava bada herea nadi ta do idia atoa. Emai kongregesen lalonai, tadikaka bona taihu be momo bona idia hegeregere teritori karaia totona. Unai dainai ai laloa haroro taudia be momo lasi gabuna dekenai ai lao be namo. Lagani 1958 ena siahu negana ai, New York City dekenai, Iehova ena Witness taudia edia intenesenel hebouhebou ai misinari gaukara totona aplikeisini ai torea.
Daudau lasi murinai, ai idia boiria Watchtower Bible School of Gilead dekenai, bena lagani ta ia do orea lasi lalonai, ai lao Spain, misinari gaukara ai karaia totona. Emai laolao dalana ai hegaegaelaia bona ai moale bada herea dainai, ai idia henia hahenamo ai lalo-pararalaia lasi. Guna Iesu ese dava bada nadi namona ia kikilaia. (Mataio 13:45, 46) Ena be Iesu ena parabole ena anina be idau to ai dekenai emai misinari gaukara be hahenamo ta, dava bada nadi bamona. Hari, nega gunadia ai laloa neganai, Iehova ena orea lalonai mai anina bada gaukara ai karaia dainai ai moale bada.
Ai Laloaboio Diba Lasi Negana
Unai neganai Gilead misinari kosi be New York ena Finger Lakes hairai gabuna dekenai idia karaia. Unuseniai, inai tanobada ena kara bona hekwakwanai amo ai siri, bona hua namodia 6 lalonai Baibel ai stadilaia goadagoada bona Keristani tadikaka taihu ida ai hebamo. Emai sikuli turadia be tano idauidau amo idia mai, hegeregere, Australia, Bolivia, Britain, Greece, bona New Zealand. Daudau lasi murinai sikuli ia ore. August 1959 lalonai, mai taitai danu ai bamahuta henia bena ai idia siaia gabudia dekenai ai lao. Hua ta murinai Spain dekenai ai ginidae.
Kastom Matamatana
Algeciras ena sisima vareai gabuna dekenai ai ginidae, ia be Rock of Gibraltar badinai. Unai hanuaboi ai, ai haniosi, lau bona Rita be Paul bona Evelyn Hundertmark ida, tereini ai abia lao Madrid dekenai. Ai lao Hotel Mercador dekenai, bona unuseniai ai naria ela bona hunia dalanai idia gaukara Society ena brens opesi taudia haida idia mai. Spain be Generalissimo Francisco Franco ena lohia aukana henunai. Anina be unai tano ena gavamani ese Roman Katolik Dubu sibona ia abia dae. Ma tomadiho ta badinaia karana be taravatu bona Iehova ena Witness taudia edia ruma-ta-ruma-ta haroro gaukara idia koua. Hebouhebou danu idia taravatua dainai, Spain dekenai kongregesen 30 lalonai Iehova ena Witness taudia 1,200 be Kingdom Hall dekenai idia hebou diba lasi, tano haida dekenai idia karaia bamona. Hehuni dalanai haida edia ruma dekenai ai hebou.
Spain Gado Bona Misinari Maurina Ai Matamaia
Spain gado dibaia be emai hekwarahi gauna ginigunana. Hua ginigunana lalonai, dina ta ta ai hora 11 ai haorea Spain gado ai dibaia totona—hora hani be klas lalonai, bena hora 7 lalonai sibona ai stadi. Hua iharuana lalonai daba kahana be hegeregere, to adorahi be ruma-ta-ruma-ta gaukara ai karaia. Mani unai oi laloa! Unai gado ai do dibaia lasi, bona kadi dekenai idia torea hamatamaia hereva sibona ai laloatao, bena lau bona Rita sibona ai lao haroro!
Lau laloatao Madrid ena taoni ta ladana Vallecas dekenai iduara ta dekenai lau pidipidi. Lau laloaboio garina, kadi lau dogoatao egu imana dekenai bena Spain gado dekenai lau gwau: “Daba namona. Ai be Keristani gaukara ai karaia noho. Baibel ia gwau (siri ta ai duahia). Ai ura inai buklet oi abia.” Unai hahine be lau ia raraia sibona bena buklet ia abia. Ai lou henia neganai, ai ia boiria vareai bona ai hereva henia neganai, ia kamonai bona ai ia raraia sibona. Ia ida Baibel stadi ai hamatamaia, to stadi negana lalonai ai ia itaia bona kamonaia sibona. Gabeai, ia gwau nega ginigunana ai vadivadi henia neganai, ia lalo-parara lasi dahaka ai herevalaia to Dios (Dirava) ia kamonai dainai, ia diba ai ese sivarai namona ai gwauraia. Gabeai Baibel amo diba ia abia bona ia bapatiso bona Iehova ena Witness hahine ta ai ia lao.
Lau dekenai Spain gado dibaia be auka herea. Siti lalonai ai loaloa neganai Spain gado ena hereva haida lau laloa loulou. Pura ta lalonai lau lalodia loulou hereva be ma pura ta lalonai lau laloaboio! Lau lalohisihisilaia. Nega haida lau hesiku bona lau ura lasi lau dibaia. Spain tadikaka lau gunalaidia neganai, idia manau badina Spain gado lau herevalaia namonamo lasi. Distrik hebouhebou ta dekenai tadikaka ta ese ia torea hadibaia herevana ta ia henia lau duahia totona. Ena toretore lau duahia namonamo lasi dainai, lau gwau: “Kerukeru steidiam dekenai emui muletas (raka auna) umui mailaia.” Lau duahia kerere, ia torea hereva be: “Kerukeru steidiam dekenai emui maletas (sutkeisi) umui mailaia.” Oibe, taunimanima ibounai idia kiri, bona vaia egu kara lau hemarai.
Madrid Lalonai Hetoho Ginigunadia
Lau bona Rita dekenai, emai hamatamaia lagani ginigunadia Madrid dekenai be auka herea. Emai hanua bona emai turadia ai laloa momo. Nega ibounai United States amo revareva ai abia neganai, emai hanua do ai laloa momo. Nega ibounai hanua ai laloa negadia ai, ai ura ai giroa lou, to gabeai unai hemami ia ore. Momokani, ena be ai ese emai hanua, ruma bese taudia, bona turadia ai rakatania to mai dava bada nadina ai abia. Unai dainai emai lalohadai do ai haidaua be namo.
Madrid dekenai ai noho matamaia neganai, ia namo momokani lasi ruma ta dekenai ai noho. Daiutu ta ai rentaia bona emai daba, dina tubua, bona adorahi aniani danu ai abia. Daiutu ia maragi bona ia dibura, bona materesi be ava amo idia karaia. Hua ta ta dekenai ai abia moni be bada lasi bona daiutu davana ai henia murinai emai moni ia ore. Dina tubua ai ruma dekenai ai aniani bona ruma hahine ese emai adorahi anianina ia atoa aveni dekenai ia siahu noho totona bena hanuaboi ai ania diba. To, dina bona adorahi dekenai ai raka daudau dainai ai hitolo bada herea. Bema hua ta ta dekenai ai abia moni ia ore, ai haboua moni sisina ai gaukaralaia dava maragi sokoledi ai hoia totona. To unai ia vara daudau lasi, Society ena soun naria tadikaka ia vadivadi neganai unai ia haidaua. Ia ese emai hekwakwanai ia itaia bona ia gwau ruma maragina ta ai tahua diba misinari ruma ai ai halaoa totona. Oibe ai moale, badina guna kisini dekenai disi badana lalonai ai gini ai digu totona. Hari digudigu gabuna namona ia noho, frisa ia noho danu emai aniani ai atoa totona, bona paua sitou danu, emai aniani nadua totona. Ai idia laloa dainai, ai tanikiu bada herea.
Madrid Lalonai Ekspiriens Namodia
Ruma-ta-ruma-ta gaukara ai karaia neganai ai naria namonamo. Madrid ena mauri dalana be namo badina ai ia hunia bamona. Edia dabua bona kara ai tohotohoa, unai amo emai toana be idau hanua taudia bamona lasi. Aiemai haroro gaukara karaia dalana be ruma badana ta lalonai ruma momo idia noho gabuna dekenai ai vareai, iduara dekenai ai pidipidi, ruma tauna ai hereva henia bena unai ruma, unai dala, bona unai gabu ai rakatania. Unai gabu dekenai ai haroro noho be aonega karana lasi, badina ruma tauna ese pulisi ia boiria garina. To ena be Paul bona Evelyn Hundertmark ese unai haroro dalana idia badinaia namonamo, lagani 1960 lalonai idia davaridia bona Spain amo idia luludia. Idia lao Portugal dekenai bona unuseniai lagani haida lalonai Paul ese hehuni dalanai brens opesi ia naria. Hari ia be siti naria tauna San Diego, California dekenai.
To, ai be sibona ai noho lasi. Hua haida murinai, Portugal dekenai idia siaidia misinari ibounai 6 idia oda henidia unai tano idia rakatania! Unai ese moale gauna ta ia havaraia badina Eric bona Hazel Beveridge, ai danu Gilead sikuli dekenai klas tamona taudia, be hari idia hamaoroa Portugal do idia rakatania bona Spain dekenai do idia mai. Unai dainai February 1962 ai, Hotel Mercador dekenai ai giroa lou—hari Eric bona Hazel idia ginidae neganai, ai hedavari henia totona.
Unai guna negadia Madrid ai, lau bona Rita be tomadiho edia koikoi karadia ai itaia. Ai be Bernardo bona Maria ida Baibel ai stadilaia. Edia ruma be Bernardo ese ia davaria ruma karaia kohudia edia momoru amo idia karaia. Hanuaboi lalonai idia danu ai stadi, bona unai murinai, idia ese paraoa, uaina, bona sisi eiava dahaka aniani ia noho idia henia ai dekenai. Lau mamia unai sisi be America sisi bamona. Hanuaboi ta, stadi murinai, idia ese sisi idia udaia tini idia mailaia. Unai tini latanai, nao gado revareva badadia ai idia torea herevana ia gwau, “America taudia amo ia lao Spain taudia dekenai—hoihoilaia lasi.” Inai ogogami ruma bese ese edena bamona unai sisi idia abia? Gavamani ese Katolik Dubu ia gaukaralaia ogogami taudia dekenai ia hariharilaia totona. To pris tauna ese ia hoihoilaia!
Ami Taudia Haroro Henia Karana, mai Ena Huahua
Daudau lasi murinai gau namona ta ia vara, bona unai ese hahenamo ia havaraia ai dekenai bona ma haida dekenai danu. Brens opesi amo revareva ta ai abia, ia noia tau matamata ta ladana Walter Kiedaisch do ai vadivadi henia. Ia be U.S. Air Force edia kamepa Torrejón dekenai ia noho, Madrid taoni ena murimuri dekenai. Ia bona ena adavana ai vadivadi henia, bona idia bona unuseniai ia gaukara tau ta mai ena adavana ida danu Baibel stadi ai karaia.
Unai nega lalonai, U.S. Air Force taudia ida Baibel stadi 5 lau karaia, ibounai be nao gado dekenai. Gabeai idia amo, 7 idia bapatiso, bona United States dekenai idia giroa lao neganai, tatau hani be kongregesen elda gaukara idia karaia.
Unai nega lalonai Spain dekenai emai gaukara idia koua dainai, buka, magasin, bona Baibel abia vareai daladia be momo lasi. To, vadivadi taudia bona emai America turadia haida ese buka bona magasin haida idia mailaia. Brens ese lau idia abia hidi buka atodia gabuna lau naria totona. Unai gabu be Vallecas dekenai, toretore kohudia idia hoihoilaia sitoa ta ena murina daiutu ta lalonai. Unai sitoa biaguna ena adavana be Iehova ena Witness hahine ta. Ena be ia be Witness tauna lasi, bona ia bona ena bisinesi dekenai hekwakwanai badadia do idia vara diba bema ta ese iena kara ia davaria to sitoa biaguna ese emai gaukara ia laloa bada, bona unai murina daiutu lalonai lau ese buka mauadia lau hegaegaelaia bona Spain ena siti idauidau dekenai lau siaia. Unai daiutu ena toana ai ura lasi haidaua—ia be miro, maua amo ia honudae daiutu ta—unai dainai lau ese gaukara gabuna bona buka atoa gaudia lau karaia bona idia lau haginia eiava lau kokia bona hunia haraga diba. Gaukara ia ore murinai, lau naria ela bona sitoa dekenai ta ia noho lasi bena karaharaga, lau kumia bukadia lau abia bena lau lao.
Gima Kohorona bona Noga! magasin bona ma buka haida siaia Spain ena kongregesen idauidau dekenai be hahenamo bada hereana ta. Unai be nega namodia.
Rita ena moale havaraia gauna be Baibel stadi 16 ia karaia, bona 8 bamona be idia bapatiso bona Iehova ena Witness taudia ai idia lao. Dolores be headava hahine matamatana to iena kudou ia manoka dainai keru negana lalonai iena bedi dekenai ia hekure. Siahu negana ia matamaia neganai ia toreisi diba bona ia raka sisina. Dolores ena abidadama ia goada, unai dainai Toulouse, France dekenai, do idia karaia distrik hebouhebouna ena nega ia ginidae neganai, ia ura dikadika ia lao. To doketa ia gwau iena kudou ia manoka dainai reana unai bamona laolao be namo lasi. Tereini guia gabuna ai iena adavana, sinana, bona tadikaka ma haida ia bamahuta henia. Sutkeisi ia abia mai lasi bona dabua dikana bona ruma tamaka sibona ia hahedokilaia. Iena mata ranu idia diho, ia ura lasi ia idia rakatania dainai tereini ia guia, bona France dekenai ia lao! Rita ia diba lasi unai ia vara. To hebouhebou gabuna dekenai, Dolores mai ena kiri bada ida ia itaia neganai ia hoa maragi lasi!
Baibel Stadi Idauna Ta
Aiemai misinari gaukara Madrid lalonai ena sivarai ai hadokoa lasi neganai, namona be Don Benigno Franco, “el profesor” ena sivarai ai gwauraia guna. Madrid tadikaka ta ese lau ia abia lao ruma dikana ta dekenai, buruka tauna ta mai ena adavana ida ai vadivadi henia totona. Ia dekenai Baibel stadi lau hamatamaia. Lagani ta mai kahana ia stadi murinai, lau ia noia ia ura ia bapatiso bona Iehova ena Witness tauna ta ai ia lao.
Unai buruka tauna, Don Benigno Franco, be Francisco Franco, unai neganai Spain ena lohia aukana, ena tadikaka ta. Don Benigno be ura kwalimu ia ura henia tauna. Spain ena Tuari Badana lalonai Ripablik taudia ia abia dae bona iena tadikaka ia dadaraia—to inai jeneral ia kwalimu bona Katolik taudia ida lohia aukana ia matamaia. Lagani 1939 ema bona hari, Don Benigno be moni gaukara ia karaia lasi, idia koua dainai, bona ia ogogami. Unai bamona gaudia idia vara dainai Generalissimo Francisco Franco, Spain ena lohia tauna aukana, iena tadikaka ta be Iehova ena Witness tauna ta ai ia lao.
Ai Idia Noia, Ai Hoa
Lagani 1965 lalonai Spain ena brens opesi ese ai idia noia Barcelona lalonai sekit naria gaukara ai karaia totona. Ena anina be Madrid dekenai idia noho lalokau tadikakadia do ai rakatania. Unai be gau matamata ta sibona lasi, to danu, lau dekenai, ia be hetoho gauna. Unai gau matamata ese lau ia hagaria badina lau laloa egu diba ia hegeregere lasi. Lau diba momokani egu hesiai gaukara lalonai lau kwalimu badina be Iehova ese lau ia hasiahua dainai.
Wiki ta ta ai kongregesen idauna ta do ai vadivadi, ena anina be tadikaka edia ruma dekenai ai mahuta. Ai be mai emai noho gabuna korikori ta lasi, bona wiki rua bamona murinai, ma tadikaka ta ena ruma dekenai ai lao. Hahine dekenai unai be auka herea. To nega daudau lasi murinai, José bona Roser Escudé, Barcelona lalonai idia noho taudia, ese ai idia boiria dina haida idia ida ai noho totona. Unai be hebogahisi karana, badina aiemai kohu be edia ruma dekenai ai rakatania diba bona hanaihanai Sunday hanuaboi unuseniai ai lao diba.
Lagani hani lalonai lau bona Rita be Catalonia provinsi, Mediterranean Coast, dekenai sekit gaukara ai karaia. Aiemai Baibel heboudia be hunia dalanai ruma haida lalodiai ai karaia bona mai aonega ida haroro gaukara ai karaia , unai amo taunimanima do idia diba lasi dahaka ai karaia. Nega haida Sunday dekenai kongregesen ibounai be uda gabuna ai idia hebou “picnic” karaia totona, to unai be dala namona sekit hebouhebou karaia totona.
Tadikaka haida be mai lalo-goada ida idia hekwarahi kongregesen ia lalo-tamona bona ia goada noho totona, ena be dibura rumana ai idia atodia diba eiava edia moni gaukara idia haboioa diba; unai tadikaka ai laloa bada noho. Idia momo be siti badinai idia noho taoni dekenai haroro gaukara habadaia karana idia gunalaia. Unai tadikaka edia gaukara namona dainai, Spain dekenai lagani 1970 lalonai tomadiho idia taravatulaia oda idia kokia murinai kamonai taudia momo idia davaria.
Misinari Gaukara Ai Rakatania
Unai lagani 10 Spain lalonai, aiemai gaukara namona ia hadokoa diba gauna be aiemai tama sina edia mauri. Nega haida, ai laloa aiemai misinari gaukara do ai rakatania bona do ai giroa lauegu tama sina naria totona. To, idia kahirakahira idia noho kongregesen lalonai idia noho hebogahisi tadikaka bona taihu dainai, Spain lalonai ai do noho diba. Oibe, aiemai hahenamo, misinari gaukara, ai karaia diba ena badina ta be tadikaka ma haida be ai ida Dirava ena Basileia idia atoa guna.
Vadaeni, December 1968 ai, egu sinana naria totona ai giroa. Unai hua lalonai egu tamana ia mase, bona egu sinana sibona ia noho. Badina aiemai maduna be metau lasi, ful-taim hesiai gaukara ai karaia noho, sekit gaukara ai karaia lou, to hari United States dekenai do ai karaia. Lagani 20 lalodiai, Spain gado idia gaukaralaia kongregesen edia sekit ai naridia. Ena be aiemai dava bada nadina, misinari gaukara, ai haboioa to aiemai imana dekenai ma ta idia atoa.
Drag Bona Dagedage Gabuna Lalonai Ai Haroro
Hari, raskol momo gabudia dekenai idia noho tadikaka bona taihu ai bamodia. Madi, aiemai wiki ginigunana ai, sekit gaukara ai karaia Brooklyn, New York ai, Rita ena baege idia dadia.
Nega ta lau bona Rita be tadikaka ida ruma-ta-ruma-ta gaukara ai karaia New York City dekenai. Dala ta ai vareai gwauraia neganai, ai itaia taunimanima haida be taunimanima idia rakatania ruma ta, mai ena matu haba ta, vairanai laini idia karaia. Dala dekenai ai vareai neganai, matamata tauna ta ia gini bona ai ia raraia. Ma mero ta be dala ena dokona kahana ai ia gini bona pulisi edia motuka bema idia mai, turadia do ia hamaoroa. Drag hoihoilaia gabuna dekenai ai vareai unai! Gima tauna ginigunana ia gari, to Gima Kohorona ia itaia neganai iena gari ia ore. Pulisi tauna ta bamona ai lau ia laloa diba! Spain gado dekenai ia boiboi ia gwau, “¡Los Atalayas! ¡Los Atalayas!” (Gima Kohorona! Gima Kohorona!) Idia diba ai be daika iseda magasin dainai, bona ai do idia hadikaia lasi. Ia kahirakahira dekenai lau raka hanaia neganai lau gwau, “¿Buenos dias, como está?” (Daba namona, oi namo?) Iena haere be lau ia noia ia totona lau guriguri!
Abia Hidi Aukana
Lagani 1990 ai lau itaia namona be egu sinana do lau naria. Ai ura dikadika sekit naria gaukara ai karaia noho, to unai bona sinana naria maduna be nega tamona ai karaia diba lasi. Ai ura Sinagu be mai lalokau ida ai naria namonamo. Unai be nega ta aiemai mai dava bada herea nadi, aiemai ura gauna do ai rakatania. Inai tanobada ena mai dava bada nadi momokanidia iboudiai edia namo be maragi herea bema Iehova ena orea lalonai misinari gaukara ena namo eiava sekit naria gaukara dekenai oi hahegeregerea neganai.
Lau bona Rita emai mauri laganidia be 60 idia hanaia. Aiemai mauri ia namo bona ai moale Spain gado kongregesen lalonai ai noho. Aiemai mauri ai laloatao neganai, Iehova ena hesiai gaukara lalonai unai mai dava bada herea nadi ai abidia dainai, ia ai tanikiu henia.
[Picture on page 23]
Lau bona Rita, Paul bona Evelyn Hundertmark (idiba kahana) Madrid “bullring” murimuri ai
[Picture on page 24]
Uda ai, kongregesen “picnic” dekenai ai gaukara