Mukanda wa mu Bible wa 60—1 Petelo

Mulembi: Petelo

Kowālembēlwe: Babiloni

Kupwa kulembwa: s. 62–64 K.K.

PONSO pādi pasapula Bene Kidishitu babajinji byabuya bya Leza, mwingilo wa Bulopwe wādi utubuluka ne kwendelela kumeso mu Umbikalo wa Loma onso. Inoko, kwāikele kubulwa kumvwañana mu kino kisumpi kya bantu bapyasakane. Dibajinji bidi, mutōtelo wabo wātambile ku Yelusalema kadi ku Bayuda, o mwanda bamo bādi bebalangila’mba i Bazelote Bayuda bādi ke bapungile lupungu lwa Bene Loma ne bādi baletela bambikavu ba mu bibundi byabo tuvutakanya. Ne kadi, Bene Kidishitu bādi beshile na bakwabo mwanda bādi bapela kulambula kudi mulopwe mbikavu nansha kwikuja mu bisela bya mutōtelo wa bwine ntanda wa mu mene mafuku’a. O mwanda bādi bapwilwa mpumpu ne kupita mu matompo pa mwanda wa lwitabijo lwabo. Penepo Petelo wālemba mukanda wandi umbajinji pa kitatyi kifwaninwe, kadi wālemba’o na kutadija kulombola’mba wāpelwe mushipiditu wa Leza, mwanda wa kukankamika Bene Kidishitu bemanije nshinkidingi ne kwibadingila bayuke mwa kwiendejeja mu buludiki bwa Nero, Kesala wa mu mine myaka’ya. Uno mukanda wāfikile pa kitatyi kifwaninwe shi tutale kupangwapangwa kwa mwiko kwālupukile’ko kinondanonda na pene’pa.

² Bishima bya ntwelelo bilombola’mba Petelo ye wālembele’o. Ne kadi, ba Irénée, Clément wa Alekesandala, Origène, ne Tertullien bāpitulukile abo bonso mu binenwa bya uno mukanda, batela Petelo amba ye mulembi wao.a Bubinebine bwa Petelo Umbajinji i bubingijibwe pamo bwa mikanda mikwabo ya ku bukomo bwa mushipiditu. Esebiusa witulombola’mba bakulumpe ba kipwilo bāingidije uno mukanda pampikwa kwikaka; kebādipo batatana bubinebine bwao mu kine kitatyi’kya (s. 260-342 K.K.). Ignace, Hermas, ne Barnabas, ba mu myaka katwa ka bubidi, bonso bānene myanda idi mu uno mukanda.b Petelo Umbajinji i mukwatañane mpata na Bisonekwa bikwabo byonso bya ku bukomo bwa mushipiditu kadi usapula musapu munane utala Bene Kidishitu Bayuda ne ke Bayudapo bādi bakusankene mu Pontusa, Ngalatea, Kapodosa, Asha, ne Bityinia”—myaba ya mu Azia Minele.—1 Pet. 1:1.

³ Le uno mukanda wāsonekelwe kitatyi’ka? Muneneno udi’mo ulombola’mba Bene Kidishitu bādi batanwa na matompo ādi ebatompa bene ntanda nansha Bayuda bampikwa kwalamuka, ne amba kampanye ka kupangwapangwa kwa Nero, ka mu 64 K.K., kādi kekashilwile. I kimweke patōka’mba Petelo wāsonekele mukanda kumeso kwa kino kitatyi, padi i pa bukata bwa mwaka wa 62 ne 64 K.K. Tukulupile amba bidi namino mwanda Mako wādi ukidi na Petelo. Pākutyilwe Polo dibajinji mu Loma (s. 59-61 K.K.), Mako wādi na Polo ino wādi usaka kwenda ku Azia Minele; kadi Polo pa kukutwa musunsa wa bubidi (s. 65 K.K.), Mako wādi kadi pabwipi na kwitana na Polo mu Loma. (1 Pet. 5:13; Kol. 4:10; 2 Tem. 4:11) Ino kumeso kwa kwenda, udi bwa wāmwene mukenga wa kwikala na Petelo mu Babiloni.

⁴ Le Petelo Umbajinji wālembēlwe kwepi? Nansha bashintuludi ba Bible byokebepatanyapo pa bubinebine, kwitabijibwa, bulembi, ne kitatyi kilangilwa bu kyowālembelwe, ino bepatanyanga pa mwanda utala kifuko kowālembelwe. Mungya kunena kwa Petelo mwine, wālembele mukanda wandi umbajinji paādi mu Babiloni. (1 Pet. 5:13) Ino bamo balanga’mba wālembēle’o mu Loma, banena’mba “Babiloni” utelelwe pano i dijina dya kufya pa kutela Loma. Inoko myanda mimweke keibingijapo uno mulangwe. I kutupu pantu mu Bible palombola’mba Babiloni welekeja bine Loma. Petelo byaātumine mukanda wandi kudi boba bādi mu bibundi biyukane bya Pontusa, Ngalatea, Kapodosa, Asha, ne Bityinia, nanshi Babiloni waātelele nandi i kibundi kiyukane. (1:1) Kudi bubinga buyukane bulombola’mba Petelo wādi mu Babiloni. Wāpelwe “myanda-miyampe ya ku badisao,” ne mu Babiloni mwādi Bayuda bavule mpata. (Ngat. 2:7-9) Dibuku Encyclopaedia Judaica, pa kwisambila pa kulupulwa kwa Talmud ya Bene Babiloni, utela “bifundwa bya peulu bya Babiloni” bya Buyuda bya mu Kino Kitatyi.c

⁵ Bisonekwa bya ku bukomo bwa mushipiditu, kubadila’mo ne mikanda ibidi ya Petelo mwine, kebilombwelepo amba Petelo wāendele ku Loma. Polo unena amba wādi mu Loma, ino kanenepo nansha dimo amba Petelo nandi wādi’mo. Polo i mutele majina 35 mu mukanda waātumīne Bene Loma kadi i mwimune bantu 26 pa dijina pa dijina, ino kyātelele Petelo i kika? Mwanda’tu Petelo kādipo mu Loma mu kine kitatyi’kya! (Loma 16:3-15) Nanshi ku “Babiloni” kwālembēle Petelo mukanda wandi umbajinji i enka Babiloni uyukene’u, wādi ku mungo ya Munonga wa Ufalete mu Mesopotemya.

KYOWIKADILE WA KAMWENO

¹¹ Mukanda umbajinji wa Petelo udi na madingi mayampe atala batadi. Petelo, pa kulonda madingi a Yesu mwine adi mu Yoano 21:15-17 ne a Polo adi mu Bilongwa 20:25-35, ulombola monka’mba mwingilo wa mutadi i mwingilo wa bukumbi, ne ufwaninwe kwingilwa pampikwa kwisakila, na mutyima tō, ne na kipyupyu. Mutadi i mukumbi mutyetye, wingila koku ukōkele “Mukumbi mwine mukatakata,” Yesu Kidishitu, ne ukeshintulwila kwadi pangala pa luombe lwa Leza, lwine lwafwaninwe kulela na kuleta kimfwa ne na kwityepeja.—5:2-4.

¹² Myanda mikwabo mivule itala pa kikōkeji kya Bwine Kidishitu i mīsambilwe’po mu mukanda wa Petelo, kadi ne i muletwe ne madingi malumbuluke. Mu 1 Petelo 2:13-17, i badingile’mo myanda ya kukōkela baludiki mobyendele, kimfwa mulopwe ne bambikavu. Inoko, kuno i kukōkela kwa kipindi, pa mwanda wa Mfumwetu kubweja’ko ne “kwakamwa Leza,” mwanda Bene Kidishitu i bapika bandi. Bengidi nabo i bakankamikwe kukōkela bakelenge babo ne kutyumwina mu manwi shi basusuka ‘pa mwanda wa mutyima wabo wa mundamunda udi kudi Leza.’ Bakaji nabo i bapebwe madingi a kamweno a kukōkela balume babo, enka ne bakubulwa kwitabija bene, ke-pantu mwiendelejo wabo utōka, wa bulēme o ‘mulēme nakampata kudi Leza’ kadi ubwanya’nka ne kutweja balume babo mu bubinebine. Pano Petelo uleta kimfwa kya Sala wādi ukōkele nyeke Abalahama mwanda wa kulombola mvubu ya uno mwanda. (1 Pet. 2:17-20; 3:1-6; Ngal. 18:12) Balume nabo bafwaninwe kwendeja bumutwe bwabo na kuta mutyima senene ku “kintu kya bukomo butyetye.” Kadi, mu uno mwanda umo onka, Petelo unena’mba: “Ne bānwe banuke nenu mo monka, kōkelai bakulumpe.” Kupwa unena ukoma kamweno ka bumvubumvu, kwityepeja, ngikadilo ya Bwine Kidishitu ikankamikilwe mu mukanda onso mutuntulu.—1 Pet. 3:7-9; 5:5-7; 2:21-25.

¹³ Kitatyi kyāshilwile monka kuposoka matompo a mwiko ne kupangwapangwa, Petelo wākankamikile bantu bininge, kadi wandi mukanda udi bine na mvubu ku bonso batanwa na ano matompo dyalelo. Tala mwaāselela bishima mu Bisonekwa bya Kihebelu pa kupituluka mu binenwa byānene Yehova amba: “Mukēkala bajila mwanda ami mwine ne ujila.” (1 Pet. 1:16; Levi 11:44) Kupwa kadi, pa kunena na kunyemena ku bisonekwa bivule bya ku bukomo bwa mushipiditu, ulombola mubundilwe kipwilo kya Bwine Kidishitu bu njibo ya ku mushipiditu ya mabwe mōmi ashimikilwe pa kyalwilo kya Kidishitu. Ne i kika kyoāshimikilwe namino? Petelo ulondolola’mba: “Bānwe’bo mwi lukongo lutongibwe, bupidishitu bwa bulopwe, muzo wa bu-ujila, bantu bakumunwa na Leza enka, amba musapule byobya byabuya byandi bitabukilemo kunengela aye wemwityile mu fukutu ku mwinya wandi wakutendelwa.” (1 Pet. 2:4-10; Is. 28:16; Mit. 118:22; Is. 8:14; Div. 19:5, 6; Is. 43:21; Hos. 1:10; 2:23) I ku buno “bupidishitu bwa bulopwe,” ko kunena’mba butobo bonso bubadilwa’mo muzo ujila wa Leza onso mutuntulu, kuselele Petelo mulao wa Bulopwe wa “bupyane bwa kubulwa kubola, nansha kujilulwa, nansha kujimina kwine,” “kilukwa kya ntumbo kyampikwa kujimankana,” ne “ntumbo yandi ya nyeke mudi Kidishitu.” Nanshi bantu ba mu buno butobo i bakankamikwe mpata kusangala nyeke mwanda wa basepelele ne “tusepo tutabukilemo bukatampe pa kukasokolwa kwa ntumbo yandi.”—1 Pet. 1:4; 5:4, 10; 4:13.