HABACUC
1 Ña̱yóʼo kúú ña̱ xi̱niso̱ʼo yi̱ʼi̱ ta̱ profeta Habacuc* ti̱xin iin visión. Ta kachii̱:
2 Jehová, ¿nda̱a̱ amaví kuniso̱ʼún ña̱ ndeéní káʼi̱n xíʼún ña̱ chindeétáʼún xíʼi̱n?
¿Nda̱saakaví tiempo xíniñúʼu ka̱ʼi̱n xíʼún ña̱ ná sakǎkún yi̱ʼi̱ nu̱ú na̱ yiví na̱ ndi̱va̱ʼa-ini?
3 ¿Nda̱chun táxiún xítoi̱ ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ása va̱ʼa?
¿Nda̱chun táxiún íxandi̱va̱ʼana xíʼin inkana?
¿Nda̱chun táxiún xítoi̱ ña̱ íyo na̱ ndi̱va̱ʼaní-ini ta saátu na̱ kíndaa ña̱ʼa inkana?
¿Ta nda̱chun íyoní ku̱a̱chi ta saátu na̱ kánitáʼan?
4 Xa̱ʼa̱ ña̱kán kǒoka nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kívi keʼé ley
ta na̱ juez va̱ása nda̱kú íyo ña̱ kéʼéna xíʼin na̱ yiví.
Na̱ ndi̱va̱ʼa-ini íxandi̱va̱ʼanína xíʼin na̱ kéʼé ña̱ va̱ʼa;
ña̱kán va̱ása vií íyo ña̱ ndáka̱xin na̱ juez keʼéna.
5 * “Kotondó na̱ inka ñuu ta kiʼin va̱ʼandó kuenta ndáaña kundoʼona.
Iin ndi̱ka̱kóʼó yuʼúndó ta ndakanda̱ní-inindó* kotondóna,
saáchi nani tákukandó kuu iin ña̱ʼa
ña̱ va̱ása kivi kandíxandó ni ná natúʼunna xa̱ʼa̱ña xíʼinndó.
6 Saáchi chindaʼíi̱ na̱ caldeo nu̱úndó,
na̱ ñuu na̱ ndi̱va̱ʼaní-ini na̱ kininí kéʼé.
Na̱yóʼo kíʼvina ku̱a̱ʼání ñuu ña̱ va̱ʼa ndakiʼinna veʼe na̱ yiví.
7 I̱yoní kéʼéna, xa̱ʼa̱ ña̱kán yíʼvinína xíninana.
Mií na̱yóʼo ndáka̱xin ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa keʼéna ta nda̱saa ña̱ káʼa̱n mií kuitína kúú ña̱ íxato̱ʼóna.
8 Kamaníka kuáyi̱ sa̱na̱na nu̱ú tí leopardo
ta kue̱ʼe̱níkana nu̱ú lobo tí xíka ñuú.
Kuáyi̱ sa̱na̱na tí xíka nu̱ú ku̱a̱chi ndeéní káʼa tá xínurí ku̱a̱ʼa̱nrí;
nda̱a̱ nu̱ú xíká ke̱e kuáyi̱ sa̱na̱na va̱xirí.
Táki̱ʼva ndákava ta̱sú* sa̱tá kití tí tíinrí saá kéʼéna.
9 Ndiʼi na̱ va̱xi yóʼo, xa̱a̱ chi̱kaa̱-inina ña̱ kaʼnína na̱ yiví.
Tá ndákutáʼanna, íyona nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱chí ña̱ va̱xi chí nu̱ú kíta ñu̱ʼu,*
ta nda̱a̱ táki̱ʼva ku̱a̱ʼání kúú yu̱ti, saá ku̱a̱ʼání kúú na̱ yiví na̱ ndákiʼinna ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna.
10 Kúsi̱kindaana na̱ rey
ta xáku̱ndaana na̱ kúúmií chiñu ña̱ ndáyáʼvi.
Xáku̱ndaana ndiʼi ñuu ña̱ kútu̱ní ndási;
chíndoo koʼndona ñuʼú sa̱táña ña̱ va̱ʼa ki̱ʼvina ndakiʼinnaña.
11 Nda̱a̱ táki̱ʼva ndeéní ku̱a̱ʼa̱n ta̱chí saá ku̱a̱ʼa̱nna ta kóso̱kavana iníísaá ñuʼú;
soo xa̱a̱na kuumiína ku̱a̱chi
saáchi káʼa̱nna ña̱ ndióxi̱na kúú ña̱ chíndeétáʼan xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱kán ndakúnína”.*
12 Jehová, ¿á su̱ví yóʼó kúú ta̱ íyo ndiʼi tiempo?
Ndióxi̱ miíi̱, Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱, yóʼó va̱ása kuvivíún.*
Jehová, yóʼó kúú ta̱ nda̱kaxinñaʼá ña̱ keʼéna ña̱ ni̱ka̱ʼún;
yóʼó ta̱ ndáa yi̱ʼi̱,* yóʼó kúú ta̱ nda̱kaxin na̱kán ña̱ taxina castigo ndaʼa̱na.
13 Xa̱ʼa̱ ña̱ ndiiníún,* kǒo kúndeé-iniún tá xítoún na̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa,
kǒo kúndeé-iniún nu̱ú ndiʼi ña̱ kini ña̱ kéʼéna.
Tá saá, ¿nda̱chun kúndeé-iniún nu̱ú na̱ yiví na̱ sándaʼvi inkana
ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kéʼún tá iin na̱ yiví na̱ ndi̱va̱ʼa-ini íxandi̱va̱ʼana xíʼin na̱ kéʼé ña̱ va̱ʼa?
14 ¿Nda̱chun táxiún ña̱ kéʼéna xíʼin na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna xíʼin ti̱a̱ká tí ñúʼu ini mar,
nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna xíʼin kití tí ñúu* mií tí kǒo na̱ xáʼndachíñu nu̱ú?
15 Ta̱yóʼo* távára ndiʼirí xíʼin iin yi̱ʼva̱.
Xíniñúʼura iin ñunú* ña̱ káʼnu ña̱ tavára ti̱a̱ká tí ñúʼu nda̱a̱ nu̱ú kúnúva̱ʼa,
ta ndákayararí xíʼin iin ñunú ña̱ loʼoka.
Xa̱ʼa̱ ña̱kán kúsi̱íní-inira.
16 Ña̱kán sóko̱ra ña̱ʼa nu̱ú* ñunú káʼnu ña̱ kúúmiíra
ta saátu sóko̱ra ña̱ʼa nu̱ú ñunú ña̱ loʼo ña̱ kúúmiíra ña̱ tíinra ti̱a̱ká;
saáchi xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúú ña̱ kúúmiíra ku̱a̱ʼání ña̱ʼa
ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúú ña̱ va̱ʼaní ña̱ xíxira.
17 Tá saá, ¿á ndakundeéra tavára ña̱ʼa ña̱ ñúʼu ini ñunú káʼnu?*
¿Á ndakundeéra kaʼníra na̱ inka ñuu ta va̱ása kundáʼvi-inira kunirana?
2 Nu̱ú xíniñúʼu kundichii̱ kundai̱ kán kúú nu̱ú kundichivai̱,
ndai̱ nu̱ú nama̱ ña̱ súkunní.
Koo tu̱ʼvai̱ ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inii̱ ndáaña ka̱ʼa̱nra xíʼi̱n ka̱ʼi̱n
ta ndakanixi̱níi̱ ndáaña kúú ña̱ ka̱ʼi̱n tá ná nda̱ʼyi̱ra xíʼi̱n.
2 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼi̱n:
“Kaʼyi visión ña̱ xi̱niún, káxiní kaʼyiúnña nu̱ú yu̱u̱ ña̱ yásín,*
ña̱ va̱ʼa ná kǒo ixayo̱ʼvi̱ña* xíʼinna kaʼvinaña nu̱ú inkana.
3 Saáchi kúma̱níkava kixaa̱ tiempo ña̱ xi̱nu visión ña̱ xi̱niún,
soo ndáa si̱lóʼo kúma̱ní ta ña̱ xi̱nu kúúvaña, va̱ása kuachi̱víña.
Ni ná kuachi̱ña, koo tu̱ʼvaníún kundatúnña.
Nda̱a̱ ni loʼo kǒo kaka-iniún chi ña̱ xi̱nu kúúvaña.
Va̱ása kuachi̱nívíña.
4 Koto ndáa ki̱ʼva íyo na̱ ni̱nuní kúni:
ni loʼo va̱ása nda̱kú-inina.
Soo na̱ kéʼé ña̱ va̱ʼa, kutakuna xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kú-inina.*
5 Xa̱ʼa̱ ña̱ kúkíʼví na̱ yiví tá xíʼina vino,
na̱ yiví na̱ ni̱nuní kúni va̱ása kuchiñukana keʼéna ña̱ kúni̱na.
Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo Ya̱vi̱* nu̱ú ñúʼu na̱ ni̱xi̱ʼi̱ saá íyona, chi kúni̱na kuumiína ku̱a̱ʼání ña̱ʼa.
Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ xáʼní na̱ yiví saá íyona ta ni loʼo kǒo xáa̱-inina.*
Ndákundeéna ndákayana ndiʼi ñuu náʼnu
ta ndákiʼinna ndiʼi ñuu válí.
6 Ndiʼi na̱ ñuu yóʼo kusi̱kindaanana ta ka̱ʼa̱nndaana xa̱ʼa̱na.
Kachina: ‘Ndáʼviní na̱ ndákaya ña̱ʼa ña̱ va̱ása kúú kuentana
ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ku̱a̱ʼáníka níkána,*
¿nda̱a̱ ama sandákoona keʼéna ña̱yóʼo?
7 ¿Á su̱ví iin kamava kixaa̱ na̱ níkáún nu̱ú?
Kixaa̱na ta ndeéní kisina yóʼó
ta ndakiʼinna ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kúúmiíún.
8 Xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kiʼún ndiʼi ña̱ʼa ña̱ xi̱kuumií na̱ ñuu náʼnu,
ndiʼi na̱ ñuu válí ndakiʼinna ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kúúmiíún,
saáchi ku̱a̱ʼání na̱ yiví xa̱ʼníún
ta i̱xandi̱va̱ʼún xíʼin ñuʼú yóʼo, xíʼin ñuu ña̱ íyo nu̱úña ta saátu xíʼin na̱ ndóo nu̱úña.
9 Ndáʼviní na̱ sándaʼvi inkana ña̱ va̱ʼa kindaana ña̱ʼa ña̱ kúúmiína ta kuniñúʼunaña xíʼin na̱ veʼena,
ña̱ va̱ʼa keʼéna chi̱ʼyo̱na nda̱a̱ nu̱ú súkun
tasaá ka̱kuna nu̱ú tu̱ndóʼo.
10 Ña̱ʼa ña̱ chi̱kaa̱-iniún keʼún, sa̱kúkaʼanña nu̱ú na̱ veʼún.
Xa̱ʼa̱ ña̱ sa̱ndíʼi-xa̱ʼún ku̱a̱ʼání ñuu válí, chi̱kaún miíún nu̱ú ku̱a̱chi.
11 Iin yu̱u̱ ña̱ ndíkaa̱ kándíka nama̱ ndeéní kanaña
ta iin viga tú kánuu su̱kún veʼe kúú tú ndakuiin yuʼúña.
12 Ndáʼviní na̱ xáʼní inkana ña̱ va̱ʼa ixava̱ʼana iin ñuu
ta ni va̱ása vií íyo ña̱ kéʼéna tá chíndúʼúna xa̱ʼa̱ iin ñuu.
13 ¿Á su̱ví Jehová ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ ángel kúú ta̱ táxi ña̱ ndeéní ná kachíñu na̱ ñuu válí,
soo ndiʼi ña̱ káchíñuna xa̱ʼa̱ ña̱ kokova* kúúña?
¿Á su̱ví miíra kúú ta̱ táxi ña̱ ndiʼi na̱ ñuu náʼnu ná kunaanína kachíñuna soo kǒo ña̱ʼa ndakiʼinna?
14 Saáchi iníísaá nu̱ú ñuʼú koo na̱ kunda̱a̱-ini xa̱ʼa̱ ndee̱ ña̱ kúúmií Jehová
nda̱a̱ táki̱ʼva chútú ti̱kui̱í ini mar.
15 Ndáʼviní na̱ sáa̱-ini xíni na̱ migona
ta táxina ndixi xíʼina ña̱ va̱ʼa ná xi̱niina
tasaá kunina ña̱ íyo chálána.
16 Yóʼó kunaavaún xa̱ʼa̱ ña̱ sakúkaʼanna nu̱ún ta su̱ví xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ʼa̱n va̱ʼana xa̱ʼún.
Ta saátu koʼún ta kindo̱o cháláún ña̱ va̱ʼa ná kunina ña̱ kǒo níta̱ʼnda̱ nu̱ú yi̱ún.*
Ndakiʼún copa ña̱ níʼi Jehová chí ndaʼa̱ kúaʼara
ta ni ndáyáʼvinívaún kukaʼanní nu̱ún.
17 Na̱kán sandíʼi-xa̱ʼa̱na yóʼó nda̱a̱ táki̱ʼva sa̱ndíʼi-xa̱ʼún Líbano,
ta nda̱a̱ táki̱ʼva sa̱yíʼvíníún kití ta xa̱ʼníúnrí saátu keʼé na̱ ñuu xíʼin miíún,
saáchi ku̱a̱ʼání na̱ yiví xa̱ʼníún ta i̱xandi̱va̱ʼún xíʼin ñuʼú yóʼo,
xíʼin ñuu ña̱ íyo nu̱úña ta saátu xíʼin na̱ ndóo nu̱úña.
18 Ña̱ʼa ña̱ i̱xava̱ʼa na̱ yiví ndasakáʼnuna,
¿á kivi chindeétáʼanña xíʼin inkana?
Iin ña̱ʼa ña̱ i̱xava̱ʼana xíʼin ka̱a ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnunaña,
¿á kivi chindeétáʼanña xíʼinna?
Ta saátu iin ta̱ sánáʼa̱ ña̱ vatá,*
¿á kivi chindeétáʼanra xíʼinna?
Na̱ i̱xava̱ʼa ndiʼi ña̱ʼa yóʼo ndáaní-ininaña,
soo ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kéʼéna, ndióxi̱ ña̱ va̱ása ndáyáʼviva kúúña
ta ni va̱ása kívi ka̱ʼa̱nña.
19 Ndáʼviní na̱ káʼa̱n ña̱yóʼo xíʼin iin táʼví yitu̱n “Ndakáxí-iniún”,*
á káʼa̱ntuna ña̱yóʼo xíʼin iin yu̱u̱ ña̱ kǒo kívi ka̱ʼa̱n “Ndakáxí-iniún. Sanáʼa̱ ndi̱ʼi̱”.
Koto, chi̱kaa̱na oro xíʼin plata sa̱táña
soo ni su̱ví ña̱ tákuví kúúña.*
20 Soo Jehová íyora chí templora ña̱ yi̱i̱.
Ndiʼi ndóʼó na̱ yiví na̱ ndóo nu̱ú ñuʼú, kǒo ka̱ʼa̱nndó nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa nu̱úra’”.
3 Ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Habacuc xíʼin Ndióxi̱, ta ña̱yóʼo íyoña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin yaa ña̱ suchí-ini:
2 Jehová, xi̱niso̱ʼi̱ ndiʼi ña̱ nátúʼunna xa̱ʼún.
Jehová, ndákanda̱ní-inii̱* xíʼin ndiʼi ña̱ kéʼún.
Ndiʼika ku̱i̱ya̱ ña̱ va̱xi* taxiún ña̱ ná kuu tuku ña̱yóʼo.
Ndiʼika ku̱i̱ya̱ ña̱ va̱xi* taxiún ña̱ ná kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ña.
Ndakaʼún xa̱ʼa̱ndi̱ ta kundáʼvi-iniún kuniún ndi̱ʼi̱ tá ná kuu tu̱ndóʼo.
3 Chí Temán ke̱e Ndióxi̱ ki̱xira,
Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱ní ke̱era ki̱xira chí yuku̱ Parán. (Sélah).*
Ndee̱ ña̱ kúúmiíra nda̱kasiña iníí ndiví
ta ndiʼi na̱ yiví na̱ ndóo nu̱ú ñuʼú nda̱sakáʼnunara.
4 Nda̱a̱ táki̱ʼva yéʼe̱ luz saá ndáye̱ʼe̱ra.
Chí ini ndaʼa̱ra nu̱ú ndíkaa̱se̱ʼé ndee̱ra,
ka̱na u̱vi̱ taxa.
5 Chí nu̱ú ta̱kán ku̱a̱ʼa̱n ndiʼi kue̱ʼe̱
ta kue̱ʼe̱ kaʼní ndíku̱nña ku̱a̱ʼa̱nña chí sa̱tára.
6 Nda̱a̱ ka̱nda ñuʼú tá xi̱kundichira.
Ta tá xi̱tora nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu ni̱yi̱ʼvínína.
Yuku̱ ña̱ xa̱a̱ íyo ku̱a̱ʼání tiempo cha̱chi ndiʼiña
ta xi̱kí ña̱ yatání xi̱kuxítíña nu̱úra.
Yichi̱ ña̱ xa̱a̱ íyo ku̱a̱ʼání tiempo kuenta miíra kúúña.
7 Xi̱nii̱ ña̱ íyo tu̱ndóʼo veʼe válí ña̱ íyo chí Cusán.
Nda̱a̱ ka̱ndani̱nu ti̱ko̱to̱ ña̱ xíniñúʼuna xíʼin veʼe válí ña̱ íyo chí Madián.
8 Jehová, ¿á xíʼin yu̱ta kúú ña̱ ndeéní sáún?
¿Á xíʼin tá mar kúú ña̱ ndeéní sáún?
Saáchi na̱kosoún* kuáyi̱ sa̱na̱ún,
ta carretaún ku̱chiñunú sa̱kǎkunúna.
9 Xa̱a̱ ta̱váún kuxu̱ún* ta i̱xatu̱ʼvaúnnú.
Tá ndákiʼin tú lanza* chiñu, chínaʼánú* xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. (Sélah).
Yóʼó xi̱niñúʼún yu̱ta ña̱ nda̱taʼvíún ñuʼú.
10 Tá xi̱ni yuku̱ yóʼó, iin nda̱kava̱tíóʼóña* xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xo̱ʼvi̱níña.*
Ndeéní ku̱un sa̱vi̱ ta nda̱kutú ti̱kui̱í nu̱ú ñuʼú.
Ti̱kui̱í tá kúnúní ñúʼu ndeéní ni̱ni̱ʼirá.
Nda̱a̱ ni̱nu ni̱xa̱a̱ nu̱úrá.
11 Ñu̱ʼu* kǒo níkanda̱kaña ta ni tí yo̱o̱ kǒo níkanda̱karí.
Flecha tú kúúmiíún nda̱a̱ táxanú ku̱a̱ʼa̱nnú.
Lanza tú kúúmiíún nda̱ye̱ʼe̱nú nda̱a̱ táki̱ʼva yéʼe̱ taxa.
12 Sáa̱níún tá ni̱ya̱ʼún nu̱ú ñuʼú.
Ni̱xa̱ñi̱ún* ndiʼi na̱ ñuu xa̱ʼa̱ ña̱ sáa̱níún.
13 Ki̱taún ña̱ va̱ʼa sakǎkún na̱ ñuún, ña̱ va̱ʼa sakǎkún ta̱ nda̱kaxiún.
Sa̱ndíʼi-xa̱ʼún ta̱ níʼi yichi̱ nu̱ú veʼe na̱ ndi̱va̱ʼa-ini.
Sa̱ndíʼi-xa̱ʼún veʼera, nda̱a̱ xa̱ʼa̱ña iinsaá nda̱a̱ xi̱níña ndi̱ʼi-xa̱ʼa̱. (Sélah).
14 Lanza miíra kúú tú xi̱niñúʼún ña̱ tu̱viún* xi̱ní na̱ xíni̱ní kanitáʼan na̱ kítáʼan xíʼinra
tá ke̱ena va̱xina kanitáʼanna xíʼi̱n nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé sa̱vi̱ tá ndeéní kíxáʼará kúunrá.
Kúsi̱íní-inina ndákanixi̱nína ndáa ki̱ʼva kaʼní se̱ʼéna na̱ xóʼvi̱.
15 Ni̱ya̱ʼún nu̱ú mar xíʼin kuáyi̱ sa̱na̱ún,
ni̱ya̱ʼún nu̱ú ñúʼu ku̱a̱ʼání ti̱kui̱í tá ndeéní kánda̱ nu̱ú.
16 Xi̱niso̱ʼi̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ta ndeéní ni̱yi̱ʼvíi̱;
ki̱siña yuʼíi̱ tá ndeéní ni̱ka̱ʼa̱nra.
Lekei̱ ki̱xáʼaña táʼyi̱ña ta ki̱siña xa̱ʼíi̱.
Soo kúeeva íyo inii̱ ndátui̱ ña̱ kixaa̱ ki̱vi̱ ña̱ koo tu̱ndóʼo,
saáchi tu̱ndóʼo yóʼo va̱xiña nu̱ú na̱ ñuu na̱ kánitáʼan xíʼinndi̱.
17 Ni ná kǒo kana yita ndaʼa̱ tú higo
ta ni ná kǒo kana uva ndaʼa̱ tú uva,
ni ná kǒo kana aceituna
ta ni ná kǒo kana ña̱ʼa nu̱ú ñuʼúna,
ni ná ndañúʼu ndiʼi ndikachi* tí ñúʼu ini corra
ta ni ná kǒoka si̱ndi̱ki̱ kuñuʼu ini corra,
18 soo ni saá, kusi̱íní-inii̱ tá ná ndakanixi̱níi̱ xa̱ʼa̱ Jehová,
kusi̱íní-inii̱ tá ná ndakanixi̱níi̱ xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ta̱ sakǎku yi̱ʼi̱.
19 Táta káʼnu Jehová kúú ta̱ táxi ndee̱ ndaʼíi̱;
taxira ña̱ ná koo xa̱ʼíi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva íyo xa̱ʼa̱ yusu síʼi
ta taxira ña̱ kakai̱ nda̱a̱ nu̱ú súkunní.
Yaa yóʼo ku̱a̱ʼa̱nña ndaʼa̱ ta̱ níʼi yichi̱ nu̱ú na̱ xíta; kata yaa yóʼo xíʼin arpai̱.*
Ña̱yóʼo sana kúni̱ kachiña ‘numitáʼan’.
Mií Ndióxi̱ kúú ta̱ káʼa̱n ña̱yóʼo.
Inka variante “iin ku̱ʼu̱n-inindó”, “ndakaʼndaní-inindó”.
Á “águila”. Inka variante “síʼñá”.
Inka variante “ña̱ ka̱ndii”.
Á sana “saáchi ndióxi̱na kúú ndee̱na”.
Á sana “ndi̱ʼi̱ va̱ása kuvivíndi̱”.
Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “yóʼó ta̱ kúú yu̱u̱ káʼnu”.
Inka variante “yi̱i̱níún”, “yaaníún”.
Inka variante “káñuʼu”.
Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, na̱ caldeo na̱ sáa̱-ini xíniñaʼá.
Inka variante “yi̱ʼva̱ ña̱ tíinna ti̱yaká”.
Inka variante “táxira ña̱ʼa ndaʼa̱”.
Á sana “¿á ndakundeéra tavára espadara?”.
Inka variante “yáxín”.
Inka variante “kisaxuxaña”.
Á sana “xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxana Ndióxi̱”.
Á “Seol”. Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, nu̱ú ñúʼu na̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta iin ña̱ náʼa̱ kuitíva kúúña. Koto glosario, ya̱vi̱ nu̱ú ñúʼu na̱ ni̱xi̱ʼi̱. Inka variante “Ñáñá”, “Ka̱ká”.
Inka variante “chítú ti̱xinna”, “ndáʼa-inina”.
Inka variante “ndíkána”, “níʼi ikána”.
Inka variante “ka̱yu̱va”.
Koto glosario, ña̱ ta̱ʼnda̱ nu̱ú yi̱i̱na.
Inka variante “ña̱ to̱ʼón”.
Inka variante “Ndoto”.
Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “soo ni kǒo kívi ndakiʼinña ta̱chíña”.
Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inii̱”, “ndákaʼndaní-inii̱”.
Á sana “Tiempo ña̱ ndóondi̱”.
Á sana “Tiempo ña̱ ndóondi̱”.
Koto glosario, sélah.
Inka variante “nda̱kuyósóún”, “xi̱konóún ya̱ta̱”.
Inka variante “koxi̱ún”.
Á sana “flecha”.
Koto glosario, chinaʼá.
Inka variante “iin nda̱kava̱tosoña”.
Inka variante “ndo̱ʼo-iniña”.
Inka variante “Ña̱ ka̱ndii”.
Inka variante “Xi̱niʼniún”, “Ni̱xa̱ʼniún”.
Inka variante “ka̱xaníʼniún”.
Inka variante “levo”.
Á “instrumento tú kúúmií yi̱ʼva̱”.