BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET Watchtower
Watchtower
BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET
tu’un sâví
ǒ
  • ʼ
  • a̱
  • e̱
  • i̱
  • ǐ
  • o̱
  • ǒ
  • u̱
  • BIBLIA
  • NDIʼI TUTU
  • REUNIÓN
  • nwt Marcos 1:1-16:8
  • Marcos

Kǒo video ndíka̱a̱ yóʼo.

Káʼnu koo iniún, kǒo kívi kana ña̱ video.

  • Marcos
  • Biblia tu̱ʼun sâví Ña̱ ku̱vaʼa xa̱ʼa̱ na̱ kundoo ñuyǐví xa̱á
Biblia tu̱ʼun sâví Ña̱ ku̱vaʼa xa̱ʼa̱ na̱ kundoo ñuyǐví xa̱á
Marcos

ÑA̱ KA̱ʼYÍ TA̱ MARCOS

1 Yóʼo kúú nu̱ú kíxáʼa tu̱ʼun va̱ʼa* ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ta̱ Jesucristo, ta̱ kúú se̱ʼe Ndióxi̱. 2 Ña̱yóʼo ku̱uña nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ ka̱ʼyí ta̱ profeta Isaías: “(Chindaʼíi̱ iin ta̱ kuniʼi tu̱ʼi̱n ku̱ʼu̱nra nu̱ún, ta ta̱yóʼo ndasaviíra yichi̱ún). 3 Íyo iin na̱ kána chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí: ‘Ndasaviíndó yichi̱ Jehová* ta ndasanda̱kúndóña’”. 4 Ta̱ Juan ta̱ sándakuchi na̱ yiví ni̱xi̱kara chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí ta xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ yiví: “Ndakuchindó ña̱ va̱ʼa na̱ʼa̱ndó ña̱ ndixa ndíkó-inindó ta Ndióxi̱ koo káʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chindó”. 5 Ña̱kán ndiʼi na̱ ñuu Judea xíʼin na̱ ñuu Jerusalén xi̱xa̱ʼa̱nna nu̱úra. Xi̱sandákuchirana* yu̱ta Jordán ta xi̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ku̱a̱china nu̱ú ndiʼina. 6 Ta̱ Juan xi̱ndixira ti̱ko̱to̱ yixí tí camello ta xi̱ndika̱a̱ ñii̱ tokóra ta xi̱xaxíra ti̱ka náʼnu saátu ñu̱ñú.* 7 Ta xi̱ka̱ʼa̱nndosóra tu̱ʼun yóʼo: “Sa̱tá yi̱ʼi̱ va̱xi inkara ta íyoka ndee̱ ta̱yóʼo nu̱ú yi̱ʼi̱, ta nda̱a̱ ndu̱xa̱nra kǒo kivi tavái̱. 8 Yi̱ʼi̱ sa̱ndákuchii̱ ndóʼó xíʼin ti̱kui̱í, soo ta̱kán sandákuchira ndóʼó xíʼin espíritu santo”.

9 Ta tiempo saá, ta̱ Jesús ke̱era chí ñuu Nazaret ña̱ ndíku̱nndaa Galilea ta ni̱xa̱ʼa̱nra nu̱ú ta̱ Juan ta ta̱yóʼo sa̱ndákuchirara yu̱ta Jordán. 10 Ta ndi̱ku̱n tá ki̱tara ini ti̱kui̱í, xi̱nira ña̱ nda̱kuná chí ndiví ta espíritu Ndióxi̱ va̱xinuuña xi̱níra táki̱ʼva káa iin paloma. 11 Tasaá chí ndiví ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱: “Yóʼó kúú se̱ʼi̱ ta̱ kúʼvi̱ní-inii̱ xínii̱; ta̱ sákusi̱í-inii̱”.

12 Tasaá espíritu Ndióxi̱ chi̱ndaʼáña ta̱ Jesús ña̱ ku̱ʼu̱nra chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí. 13 Ta 40 ki̱vi̱ xi̱ndika̱a̱ra chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí nu̱ú ñúʼu tí kití yukú ta ta̱ Ndi̱va̱ʼa xi̱tondosórara. Soo na̱ ángel chi̱ndeétáʼanna xíʼinra.

14 Tá ti̱inna ta̱ Juan ta chi̱ka̱a̱nara veʼeka̱a, ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí Galilea ña̱ natúʼunra tu̱ʼun va̱ʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. 15 Ta xi̱ka̱ʼa̱nra: “Xa̱a̱ ki̱xaa̱ tiempo ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱, ta Reino Ndióxi̱ xa̱a̱ ku̱yatinña. Ndikó-inindó ta kandíxandó tu̱ʼun va̱ʼa ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ Ndióxi̱”.

16 Tá ku̱a̱ʼa̱nra chí yuʼú mar Galilea, xi̱nira ta̱ Simón xíʼin ñanira ta̱ Andrés, ta xi̱nira ña̱ chíka̱a̱na ñunúna* ti̱xin ti̱kui̱í, saáchi na̱ tíin ti̱a̱ká kúúna. 17 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kundiku̱nndó yi̱ʼi̱, ta sanáʼi̱ ndóʼó ña̱ nandukúndó na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva nándukúndó ti̱a̱ká”. 18 Tasaá ndi̱ku̱n sa̱ndákoona ña̱ tíinna ti̱a̱ká ta nda̱kundiku̱nna sa̱tára ku̱a̱ʼa̱nna. 19 Tá ku̱a̱ʼa̱nra chí nu̱ú loʼoka, xi̱nira ta̱ Santiago se̱ʼe ta̱ Zebedeo xíʼin ta̱ Juan ñanira, ta ndóona ini barco ndáka̱ʼmána* ñunúna,* 20 ta ndi̱ku̱n ka̱narana. Tasaá sa̱ndákoona yivána ta̱ Zebedeo ini barco xíʼin na̱ káchíñu xíʼinna ta ku̱a̱ʼa̱nna xíʼinra. 21 Ta ni̱ki̱ʼvina* chí ñuu Capernaúm.

Tá ki̱xaa̱ ki̱vi̱ sábado, ni̱ki̱ʼvira ini sinagoga ta ki̱xáʼara sánáʼa̱ra. 22 Ta nda̱kanda̱ní-ini* ndiʼi na̱ yiví kán xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní sánáʼa̱ra, saáchi sánáʼa̱ra táki̱ʼva sánáʼa̱ iin na̱ xáʼndachíñu, ta su̱ví táki̱ʼva sánáʼa̱ na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley.* 23 Ta ini sinagoga kán ndíka̱a̱ iin ta̱a ta̱ kúúmií iin ta̱chí ndi̱va̱ʼa, ta ki̱xáʼara ndáʼyi̱ kóʼóra: 24 “¿Ndáaña kúni̱ún keʼún xíʼinndi̱, Jesús ta̱ ñuu Nazaret? ¿Á va̱xiún sandíʼi-xa̱ʼún ndi̱ʼi̱? Kúnda̱a̱ káxiva inii̱ ndáa ta̱ kúún, ta̱ chi̱ndaʼá Ndióxi̱ kúún”. 25 Soo ta̱ Jesús ni̱nda̱ʼyi̱ra nu̱ú ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ta ka̱chira xíʼinña: “Kasi yuʼún ta kita inira”. 26 Tándi̱ʼi ki̱ta ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa inira, ndeéní ni̱nda̱ʼyi̱ña ta sa̱kánañara ta ni̱xi̱ʼi̱ yi̱ʼíra i̱xaaña. 27 Ta ndiʼina nda̱kanda̱kaví-inina ta ki̱xáʼana káʼa̱n xíʼin táʼanna. Ta káchina: “¿Ndáa ña̱ʼa kúú ña̱yóʼo? Síínní íyo ña̱ sánáʼa̱ra. Nda̱a̱ na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa xáʼndara chiñu nu̱ú, ta na̱yóʼo kándíxana ña̱ káʼa̱nra”. 28 Ta kamaní na̱kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús chí ndiʼi ñuu ña̱ ndíku̱nndaa chí Galilea.

29 Tándi̱ʼi ke̱ena chí sinagoga, ta̱ Jesús xíʼin ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan, ku̱a̱ʼa̱nna veʼe ta̱ Simón xíʼin ta̱ Andrés. 30 Ta ñá si̱so ta̱ Simón ndeéníndóʼoñá kue̱ʼe̱ kaʼní ta kándúʼuñá nu̱ú xi̱to, ta ndi̱ku̱n ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Jesús. 31 Ta ta̱ Jesús ku̱yatinra nu̱úñá, ta ti̱inra ndaʼa̱ñá ta nda̱niʼirañá. Ta ku̱a̱ʼa̱nva kue̱ʼe̱ kaʼní ña̱ xi̱kuumiíñá, ta ki̱xáʼañá kéʼéñá ña̱ kuxuna.

32 Tá xa̱a̱ ni̱ki̱ʼvi ñu̱ʼu,* na̱ yiví ni̱xa̱ʼa̱nna nu̱úra xíʼin ndiʼi na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ xíʼin na̱ kúúmií ta̱chí ndi̱va̱ʼa. 33 Ta iin nda̱taka ndiʼi na̱ ñuu kán chí yéʼé veʼe nu̱ú íyo ta̱ Jesús. 34 Tasaá sa̱ndáʼara ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ xi̱kuumií ndiʼi nu̱ú kue̱ʼe̱ ta ta̱vára ku̱a̱ʼání na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa inina, soo va̱ása nítaxira ka̱ʼa̱n na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa saáchi na̱yóʼo xi̱xini̱na ña̱ kúúra ta̱ Cristo.*

35 Ta xi̱ta̱a̱nní tá kúma̱níka tu̱vi, nda̱koo ta̱ Jesús ta ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra chí nu̱ú kǒo na̱ yiví ndóo ta kán ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱. 36 Soo ta̱ Simón xíʼin inkaka na̱ discípulo iníí ke̱ena ku̱a̱ʼa̱nna nandukúnara, 37 tá nda̱ni̱ʼínara ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Ndiʼina nándukú yóʼó”. 38 Soo ta̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ná ku̱ʼu̱nyó chí inka ñuu ña̱ íyo chí yatin káa, ña̱kán va̱ʼatu natúʼi̱n xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa xíʼinna, chi xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúú ña̱ va̱xivai̱”. 39 Tasaá ta̱ Jesús ni̱xa̱ʼa̱nra iníí chí Galilea ña̱ natúʼunra xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ chí sinagoga ta saátu ta̱vára ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini na̱ yiví.

40 Ta iin ta̱ ndóʼo kue̱ʼe̱ lepra ku̱yatinra nu̱úra ta xi̱kuxítíra nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Yi̱ʼi̱ kúnda̱a̱-inii̱ tá miíún kúni̱ kiviva sandáʼún yi̱ʼi̱”. 41 Ta̱ Jesús ku̱ndáʼviní-inira xi̱nirara, ti̱inrara ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Va̱ʼa, kúni̱vai̱. Ná ndaʼavaún”. 42 Ta ndi̱ku̱n saá ku̱a̱ʼa̱nva kue̱ʼe̱ lepra ña̱ xi̱kuumiíra ta nda̱ʼavara. 43 Tá kúma̱níka ku̱ʼu̱n ta̱ ta̱a yóʼo, ta̱ Jesús káxiní ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: 44 “Kuenta koún ña̱ va̱ása natúʼún xíʼin ni iinna. Soo kúáʼan ta na̱ʼún miíún nu̱ú ta̱ su̱tu̱, ta kuniʼi ña̱ʼa ku̱ʼún xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ndu̱va̱ʼún, nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n Ley ta̱ Moisés, ña̱ va̱ʼa ná kunina ña̱ xa̱a̱ ndu̱va̱ʼún”. 45 Soo tá nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra ki̱xáʼara nátúʼunra xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u ta iníí na̱kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Ña̱kán ta̱ Jesús va̱ása níkivika ki̱ʼvira ni iin ñuu. Ndáa chí sa̱tá ñuuva ni̱xi̱yora, ta ni saáví iníí kée na̱ yiví va̱xina nu̱úra.

2 Soo, tá ni̱ya̱ʼa loʼo ki̱vi̱ ta̱ Jesús ndi̱kóra chí ñuu Capernaúm ta na̱ yiví ni̱ka̱ʼa̱n xíʼin táʼanna ña̱ ki̱xaa̱ra chí veʼe. 2 Tasaá ku̱a̱ʼání na̱ yiví nda̱taka kán, nda̱a̱ ni kǒo kívika kuñuʼuna ni ña̱ kunditana chí yéʼé. Ta ta̱kán ki̱xáʼara nátúʼunra xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ xíʼinna. 3 Tasaá níʼina iin ta̱ kǒo kívi kanda̱ ki̱xaa̱na ta ku̱mína ndísoñaʼá. 4 Soo, xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví ñúʼu, va̱ása níkivi ki̱ʼvina xíʼinra nda̱a̱ nu̱ú ndíka̱a̱ ta̱ Jesús. Ña̱kán ka̱anna xi̱ní veʼe, ta kán sa̱núuna tú xi̱to ta̱ kǒo kívi kanda̱. 5 Tá xi̱ni ta̱ Jesús ña̱ kándíxanína Ndióxi̱, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ kǒo kívi kanda̱: “Se̱ʼe miíi̱ xa̱a̱ ndo̱ova ku̱a̱chiún”. 6 Ta kán ndóo sava na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* ta ki̱xáʼana ndákanixi̱nína: 7 “¿Nda̱chun káʼa̱n ta̱yóʼo saá? Va̱ása íxato̱ʼóra Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱nra saá. Saáchi iinlá Ndióxi̱ kúú ta̱ kivi koo káʼnu-ini xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ yiví”. 8 Ta̱ Jesús kamaní na̱kunda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ ndákanixi̱nína, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Nda̱chun ndákanixi̱níndó saá? 9 ¿Ndáaña kúú ña̱ yo̱ʼvi̱ka?* ¿Á ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼin ta̱ kǒo kívi kanda̱ ‘xa̱a̱ ndo̱ova ku̱a̱chiún’, á ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼinra ‘ndakundichi ta ndakiʼin xi̱toún ta kúáʼan’? 10 Soo ña̱ va̱ʼa ná kunda̱a̱-inindó xa̱ʼa̱ ta̱ se̱ʼe ta̱a ña̱ kúúmiíra ndee̱ nu̱ú ñuʼú yóʼo ña̱ ixakáʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ yiví...”. Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ kǒo kívi kanda̱ yóʼo: 11 “Yi̱ʼi̱ káʼi̱n xíʼún: ndakundichi, ta ndakiʼin xi̱toún ta kúáʼan chí veʼún”. 12 Ta ndi̱ku̱n nda̱kundichira nu̱ú ndiʼina ta nda̱kiʼinra xi̱tora ta ku̱a̱ʼa̱nra. Ta ndiʼina iin nda̱kanda̱-inina* ta nda̱sakáʼnuna Ndióxi̱, ta ka̱china: “Nda̱a̱ ni iin yichi̱ ta̱ʼán kuniyó ña̱yóʼo”.

13 Ta̱ Jesús tuku ku̱a̱ʼa̱nra chí yuʼú tá mar. Tasaá ku̱a̱ʼání na̱ yiví ki̱xina nu̱úra, ta sa̱náʼa̱rana. 14 Tasaá tá xíka ta̱ Jesús ku̱a̱ʼa̱nra, xi̱nira ta̱ Leví* se̱ʼe ta̱ Alfeo ña̱ níndúʼura* veʼe nu̱ú ndákayana xu̱ʼún ña̱ impuesto ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Naʼa ta koún discípuloi̱”. Ta ndi̱ku̱n nda̱kundichi ta̱ Leví ta ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinra. 15 Tándi̱ʼi, ta̱ Jesús xíʼin na̱ discípulora ni̱xa̱ʼa̱nna xi̱xina veʼera. Ta saátu ni̱xa̱ʼa̱n na̱ ndákaya xu̱ʼún ña̱ impuesto xíʼin na̱ yiví ku̱a̱chi ta xi̱xina xíʼinna. Saáchi ku̱a̱ʼání na̱yóʼo xi̱kundiku̱nnara. 16 Soo na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley na̱ xi̱kuu fariseo, tá xi̱nina ña̱ xíxi ta̱ Jesús xíʼin na̱ yiví ku̱a̱chi ta saátu xíʼin na̱ ndákaya xu̱ʼún ña̱ impuesto, ki̱xáʼana káʼa̱nna xíʼin na̱ discípulora: “¿Nda̱chun xíxira xíʼin na̱ ndákaya xu̱ʼún ña̱ impuesto ta saátu xíʼin na̱ yiví ku̱a̱chi?”. 17 Xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱niso̱ʼo ta̱ Jesús ña̱yóʼo, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Na̱ íyo va̱ʼa kǒo xíniñúʼuna iin doctor, chi na̱ ndeéndóʼova kúú na̱ xíniñúʼu iin doctor. Va̱ása va̱xii̱ ña̱ kanai̱ na̱ yiví va̱ʼa, chi na̱ íyo ku̱a̱chiva va̱xii̱ xa̱ʼa̱”.

18 Ta na̱ discípulo ta̱ Juan xíʼin na̱ fariseo xi̱kuumiína costumbre ña̱ va̱ása kuxuna iníí ki̱vi̱.* Ta ki̱xina nu̱úra ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Nda̱chun na̱ discípulo ta̱ Juan xíʼin na̱ discípulo na̱ fariseo kúúmiína costumbre ña̱ va̱ása xíxina iníí ki̱vi̱ soo na̱ discípuloún va̱ása kéʼéna saá?”. 19 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúna: “Tá iin ta̱ tíndaʼa̱ íyora xíʼin na̱ migora, va̱ása ndíku̱nvína costumbre ña̱ va̱ása kuxuna, saáchi va̱ása va̱ʼa náʼa̱ ña̱ keʼéna ña̱yóʼo tá íyora xíʼinna. 20 Soo kixaa̱ iin ki̱vi̱ ña̱ kǒokara koo xíʼinna tasaá kúú ña̱ va̱ása kuxuna. 21 Ni iinna va̱ása kúkuna* ti̱ko̱to̱ xa̱á nu̱ú iin ti̱ko̱to̱ yatá, saáchi tá iinna ná keʼé saá ti̱ko̱to̱ xa̱á nduloʼoña ta ndeéka ndatáña ti̱ko̱to̱ yatá. 22 Ta ni iinna va̱ása táan vino xa̱á ini iin ti̱aʼa ña̱ na̱kuva̱ʼa xíʼin ñii̱* tá xa̱a̱ ku̱yatáña. Saáchi tá iinna ná keʼé saá tá vino yóʼo ndatárá ñii̱ yatá ta ku̱i̱ta̱ ndiʼirá, ta ña̱ ñii̱ yóʼo kǒoka chiñu kooña. Ña̱kán tá vino xa̱á ini ñii̱ xa̱á táannará”.

23 Iin ki̱vi̱ sábado, tá ni̱ya̱ʼa ta̱ Jesús chí nu̱ú íyo trigo xíʼin na̱ discípulora, na̱yóʼo ki̱xáʼana kíndaana ndaʼa̱ trigo tá yáʼana ku̱a̱ʼa̱nna. 24 Ta na̱ fariseo ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Koto káa, ¿nda̱chun kéʼé na̱ discípuloún ña̱ kǒo kívi keʼé ni iinna ki̱vi̱ sábado?”. 25 Ta̱kán nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “¿Á ta̱ʼán kaʼvindó xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼé ta̱ David tá ki̱xáʼa kúni̱ kuxura ta saátu na̱ kítáʼan xíʼinra? 26 ¿Á kǒo níkaʼvindó ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ta̱ su̱tu̱ káʼnu ta̱ Abiatar xíʼin ña̱ ke̱ʼé ta̱ David tá ni̱ki̱ʼvira ini veʼe Ndióxi̱? Xi̱xira si̱táva̱ʼa ña̱ táxina ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta ta̱xituraña xi̱xi na̱ kítáʼan xíʼinra. Ta ni iinna kǒo kívi kuxuña, saáchi na̱ su̱tu̱va kúú na̱ kivi kuxuña”. 27 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ki̱vi̱ sábado na̱kuva̱ʼaña ña̱ chindeétáʼanña xíʼin na̱ yiví, chi na̱ yiví va̱ása níkuva̱ʼana ña̱ kundiku̱nna ña̱ káʼa̱n ley xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ sábado. 28 Ña̱kán ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a xáʼndachíñura nu̱ú ki̱vi̱ sábado”.

3 Inka yichi̱ ni̱xa̱ʼa̱n tukura chí sinagoga, ta kán íyo iin ta̱a ta̱ ni̱yi̱chi̱ ndaʼa̱. 2 Na̱ fariseo xíto va̱ʼana á sandáʼa ta̱ Jesús ta̱ ta̱a kán, chi ki̱vi̱ sábado kúúña ña̱kán va̱ʼa chika̱a̱na ku̱a̱chira. 3 Tasaá ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱a ta̱ ni̱yi̱chi̱ ndaʼa̱: “Ndakundichi ta naʼa ma̱ʼñú yóʼo”. 4 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Ndáaña kivi keʼéyó tá kúúña ki̱vi̱ sábado? ¿Á kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa á ña̱ va̱ása va̱ʼa? ¿Á va̱ʼaka sakǎkuyó iin na̱ yiví á va̱ʼaka kaʼníyóna?”. Ta iin ku̱táxi̱n yuʼúna ta ni iin ña̱ʼa kǒo níka̱ʼa̱nkana. 5 Tasaá ni̱sa̱a̱ ta̱ Jesús xi̱tora nu̱ú ndiʼina ta ku̱suchíní-inira saáchi ndeéní-inina, tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ ta̱a kán: “Sandáka̱a̱ ndaʼún”. Tá sa̱ndáka̱a̱ra ndaʼa̱ra, nda̱ʼavaña. 6 Tasaá ke̱e na̱ fariseo ta kama ni̱xa̱ʼa̱nna nda̱takana xíʼin na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Herodes ña̱ va̱ʼa kotona ndáaña keʼéna ña̱ kaʼnína ta̱ Jesús.

7 Soo ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora chí nu̱ú ndíka̱a̱ tá mar ta ku̱a̱ʼání na̱ Galilea xíʼin na̱ Judea ni̱xa̱ʼa̱n sa̱tára. 8 Saátu na̱ ñuu Jerusalén xíʼin na̱ ndóo chí Idumea, ta saátu na̱ ndóo chí inka xiyo yu̱ta Jordán, xíʼin na̱ ndóo yatin ñuu Tiro xíʼin ñuu Sidón nda̱takana ta ni̱xa̱ʼa̱nna sa̱tára chi xi̱niso̱ʼona xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ kéʼéra. 9 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora ña̱ ná koo tu̱ʼvana xíʼin tú barco ña̱kán va̱ʼa ndaara ininú ta va̱ása katavi̱nara chi ku̱a̱ʼání kúúna. 10 Saáchi xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱a̱ʼánína sa̱ndáʼara ña̱kán savaka na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ ndeé iin kátavi̱ táʼanna ku̱a̱ʼa̱nna sa̱tára ña̱ tiinnara ta nduva̱ʼana. 11 Nda̱a̱ na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa tá xi̱xininara xi̱kuxítína nu̱úra ta ndeéní xi̱ka̱ʼa̱nna ta káchina: “Yóʼó kúú se̱ʼe Ndióxi̱”. 12 Soo tuku ta tuku káxiní xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kǒo natúʼunna xíʼin ni iinna ndáa ta̱a kúúra.

13 Tasaá nda̱ara iin yuku̱* ta ka̱nara na̱ kúni̱ miíra ta ku̱a̱ʼa̱nna xíʼinra. 14 Ta nda̱kaxinra 12 na̱ ta̱a ta ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kunanína apóstol. Na̱yóʼo kúú na̱ kaka xíʼinra ta chindaʼárana ña̱ ku̱ʼu̱nna natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ 15 ta taxira ndee̱ ndaʼa̱na ña̱ va̱ʼa tavána na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa.

16 Ta ti̱xin grupo na̱ 12 yóʼo ndíka̱a̱ ta̱ Simón (ta̱ ni̱ka̱ʼa̱nra kunaní Pedro), 17 xíʼin ta̱ Santiago se̱ʼe ta̱ Zebedeo xíʼin ta̱ Juan ñanira (na̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin kunaní Boanerges, ña̱ kúni̱ kachi “se̱ʼe trueno”),* 18 ta̱ Andrés, ta̱ Felipe, ta̱ Bartolomé, ta̱ Mateo, ta̱ Tomás, ta̱ Santiago se̱ʼe ta̱ Alfeo, ta̱ Tadeo, ta̱ Simón ta̱ Cananita* 19 xíʼin ta̱ Judas Iscariote (ta̱ ni̱xi̱kó ta̱ Jesús tá ni̱ya̱ʼa tiempo).

Tándi̱ʼi saá ni̱ki̱ʼvi ta̱ Jesús ini iin veʼe 20 ta tuku ku̱a̱ʼání na̱ yiví nda̱taka kán ta ni va̱ása níkivi kuxu ta̱ Jesús xíʼin na̱ apóstol. 21 Tá na̱kunda̱a̱-ini na̱ veʼera xa̱ʼa̱ ña̱ kúu, ni̱xa̱ʼa̱nna na̱ndukúnara ña̱ ndakiʼinnara ku̱ʼu̱n xíʼinna, chi xi̱ka̱ʼa̱nna: “Ta̱ sánava kúúra”. 22 Soo na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* na̱ ke̱e ñuu Jerusalén xi̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ra: “Ta̱ Belcebú* ndíka̱a̱-inira. Távára na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa xíʼin ndee̱ ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa”. 23 Soo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kuyatinna nu̱úra ta xi̱niñúʼura iin ilustración. Ta ka̱chira: “Ta̱ Ndi̱va̱ʼa, ¿á kivi tavára ta̱ Ndi̱va̱ʼa? 24 Ndiʼi gobierno ña̱ kánitáʼan xíʼin táʼan ndiʼi-xa̱ʼa̱ña. 25 Ta saátu tá iin na̱ veʼe ná kanitáʼanna xíʼin táʼanna ndiʼi-xa̱ʼa̱vana. 26 Ta saátu tá ta̱ Ndi̱va̱ʼa kánitáʼanra xíʼin miíra, táʼvíra miívara ta ndiʼi-xa̱ʼa̱vara. 27 Ña̱kán tá iinna kíʼvina veʼe iin ta̱a ta̱ ndakúní ña̱ kúni̱na ixakúiʼnána ña̱ kúúmiíra, siʼna xíniñúʼu katúnnara, tasaá kúú ña̱ kivi ixakúiʼnánaña. 28 Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, ndiʼi ku̱a̱chi ña̱ kíʼvi na̱ yiví koo káʼnu-ini Ndióxi̱ xa̱ʼa̱na, nda̱a̱ ndáaka ku̱a̱chi ná ki̱ʼvina á nda̱a̱ ndáaka ña̱ ndi̱va̱ʼa ná ka̱ʼa̱nna. 29 Soo na̱ káʼa̱n-ndi̱va̱ʼa xa̱ʼa̱ espíritu santo, va̱ása koo káʼnu-inira xa̱ʼa̱ na̱yóʼo ndiʼi tiempo”. 30 Ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo saáchi xi̱ka̱ʼa̱nna: “Ta̱chí ndi̱va̱ʼa kúúmiíra”.

31 Tasaá ki̱xaa̱ siʼí ta̱ Jesús xíʼin na̱ ñanira, soo ni̱ndo̱ona chí yéʼé, ta chi̱ndaʼána iinna ná ku̱ʼu̱nna kananara. 32 Ku̱a̱ʼánína ndóo yatin xíʼinra. Ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Koto, siʼún xíʼin na̱ ñaniún ndítana chí yéʼé ta ndáka̱tu̱ʼunna xa̱ʼún”. 33 Soo nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “¿Ndáana kúú siʼíi̱ ta ndáana kúú ñanii̱?”. 34 Tasaá xi̱tora nu̱ú na̱ ndóo yatin xíʼinra ta ka̱chira: “Na̱yóʼo kúú siʼíi̱ xíʼin ñanii̱. 35 Ndiʼi na̱ kéʼé chiñu ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ na̱kánva kúú ñanii̱, ku̱ʼvai̱ xíʼin siʼíi̱”.

4 Ta tuku ki̱xáʼa ta̱ Jesús sánáʼa̱ra chí yuʼú tá mar. Xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví ni̱xa̱a̱ nu̱úra, nda̱ara ini iin barco, ta xi̱kundúʼura ininú ta ku̱xíká loʼora nu̱úna. Soo ndiʼina ni̱ndo̱ona chí yuʼú tá mar. 2 Ta ki̱xáʼara xíniñúʼura ilustración ña̱ sánáʼa̱rana ku̱a̱ʼání ña̱ʼa. Tá sánáʼa̱rana xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: 3 “Kuniso̱ʼondó ña̱ káʼi̱n. Iin ta̱a ke̱era ku̱a̱ʼa̱nra chiʼira. 4 Tá chíʼira ku̱a̱ʼa̱nra, sava si̱ʼva̱ ni̱ko̱yoña yichi̱, ta ki̱xaa̱ tí saa* ta xa̱xíríña. 5 Savakaña ni̱ko̱yoña nu̱ú ñuʼú yu̱u̱ ta kamaníva ni̱ndu̱ta̱ña chi yáxinníva íyo ñuʼú. 6 Soo tá ka̱na ñu̱ʼu,* ni̱xi̱xi̱va tú planta, saáchi va̱ása kúnu ndíka̱a̱ xa̱ʼa̱nú ña̱kán ni̱yi̱chi̱vanú. 7 Savaña ni̱ko̱yoña tañu tú iñú, ta tú iñú yóʼo xa̱ʼnunú ta sa̱ndúxu̱nvanúña, ña̱kán kǒo ña̱ʼa nítaxiña. 8 Ta savaña ni̱ko̱yoña nu̱ú ñuʼú va̱ʼa ta ni̱ndu̱ta̱ña, ta xa̱ʼnuña ta ki̱xáʼaña táxiña ku̱a̱ʼáka si̱ʼva̱: savaña táxi 30, savaña 60 ta savatuña 100”. 9 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra: “Na̱ va̱ʼa xíniso̱ʼo, vií va̱ʼa ná kuniso̱ʼona”.

10 Tasaá tá ni̱ndo̱o miíra, na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ apóstol xíʼin inka na̱ discípulo ki̱xáʼana ndáka̱tu̱ʼunnara xa̱ʼa̱ ña̱ ilustración. 11 Ta nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “Ña̱ yi̱i̱ ña̱ íyo se̱ʼé xa̱ʼa̱* Reino Ndióxi̱, ndóʼó na̱ chíndeétáʼan Ndióxi̱ xíʼin kúú na̱ kúnda̱a̱-ini xa̱ʼa̱ña; soo inkana xíʼin ilustración sánáʼi̱na 12 ña̱kán ni xítona soo kǒo kúnda̱a̱-inina xíʼin ña̱ xítona, ni xíniso̱ʼona soo kǒo kúnda̱a̱-inina xíʼin ña̱ xíniso̱ʼona ta ni kǒo kúnda̱a̱-inina ndáaña kúni̱ kachiña. Ta na̱kán nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása ndikóna nu̱ú Ndióxi̱ ta ni va̱ása koo káʼnu-inira xa̱ʼa̱na”. 13 Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Tá kǒo kúnda̱a̱-inindó xíʼin ilustración yóʼo, ¿ndáaña keʼéndó ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inindó xíʼin ndiʼika ilustración?

14 ”Ta̱a ta̱ chíʼi, chi̱ʼira tu̱ʼun Ndióxi̱. 15 Ta íyotu si̱ʼva̱ ña̱ ni̱ko̱yo chí yuʼú yichi̱ nu̱ú chi̱ʼina tu̱ʼun Ndióxi̱. Na̱yóʼo kúú na̱ xíniso̱ʼo tu̱ʼun Ndióxi̱ soo ndi̱ku̱n va̱xi ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta távára tu̱ʼun ña̱ chi̱ʼina níma̱na. 16 Si̱ʼva̱ ña̱ ni̱ndu̱ta̱ nu̱ú ñuʼú yu̱u̱, na̱yóʼo kúú na̱ xíniso̱ʼo tu̱ʼun Ndióxi̱ ta ndi̱ku̱n ndákiʼinnaña ta kúsi̱íkaví-inina xíʼinña. 17 Soo xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása kúnu ndíka̱a̱ña níma̱na loʼova tiempo xáʼnuña. Tá va̱xi iin tu̱ndóʼo nu̱úna á íxandi̱va̱ʼana xíʼinna xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱, ndi̱ku̱n sándakoovana ña̱ kándíxana Ndióxi̱. 18 Ta si̱ʼva̱ ña̱ ni̱ndu̱ta̱ tañu tú iñú, na̱yóʼo kúú na̱ xíniso̱ʼo tu̱ʼun Ndióxi̱ 19 soo xa̱ʼa̱ ña̱ ndíʼi̱ní-inina xa̱ʼa̱ ña̱ íyo ñuyǐví* yóʼo xíʼin xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ kútóonína kuumiína ku̱a̱ʼá ña̱ʼa ta sásiña nu̱úna, ña̱kán tu̱ʼun ña̱ chi̱ʼina níma̱na kǒo si̱ʼva̱ táxiña. 20 Ta ña̱ ni̱ndu̱ta̱ nu̱ú ñuʼú va̱ʼa, na̱yóʼo kúú na̱ xíniso̱ʼo tu̱ʼun Ndióxi̱ ta kúsi̱í-inina xíʼinña. Ta na̱yóʼo táxina si̱ʼva̱, savana yáʼaka 30 yichi̱ táxinaña, savana 60 ta savatuna 100”.

21 Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ni iinna kǒo távána iin lámpara ta ndákasina nu̱úña xíʼin iin canasta á chíka̱a̱naña ti̱xin tú xi̱to, ¿á su̱ví saá? ¿Á kǒo távánaña ta chí nu̱ú súkunva chínúunaña? 22 Saáchi kǒo ni iin ña̱ʼa ña̱ íyo se̱ʼé ña̱ kǒo ndatu̱vi xa̱ʼa̱ ta kǒo ni iin ña̱ʼa ña̱ íyo se̱ʼé ña̱ kǒo kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱. 23 Na̱ va̱ʼa xíniso̱ʼo, vií va̱ʼa ná kuniso̱ʼona”.

24 Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Vií va̱ʼa kuniso̱ʼondó ña̱ xa̱a̱ xíniso̱ʼondó káʼi̱n. Táki̱ʼva kéʼéndó xíʼin inkana saá keʼéna xíʼinndó, ta nda̱a̱ kunúukava ña̱ ndakiʼinndó. 25 Saáchi na̱ kúúmií iin ña̱ʼa ku̱a̱ʼákaña taxina ndaʼa̱na; ta na̱ kǒo ni iinña nu̱ú nda̱a̱ ña̱ íyo nu̱úna kindaanaña ndaʼa̱na”.

26 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Reino Ndióxi̱ ña̱ íyo chí ndiví íyoña táki̱ʼva íyo iin ta̱a ta̱ chi̱ʼi si̱ʼva̱ nu̱ú ñuʼúra. 27 Kísi̱ra ñuú ta ndáko̱ora tá xa̱a̱ ni̱tu̱vi. Soo ña̱ si̱ʼva̱ yóʼo ndúta̱ña ta xáʼnuña, ni kǒo kúnda̱a̱ va̱ʼa inira ndáa ki̱ʼva kúu ndiʼi ña̱yóʼo. 28 Ñuʼú yóʼo kúee kúee sákuaʼnuñaña: siʼna xáʼnuña, saá xáʼnu yo̱kóña ta tándi̱ʼi saá kána si̱ʼva̱ña. 29 Tá xa̱a̱ ni̱xi̱nu si̱ʼva̱ña, ku̱a̱ʼa̱nra kaʼndaraña saáchi xa̱a̱ ki̱xaa̱ tiempo ña̱ sákeena”.

30 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara: “¿Ndáaña kivi sakítáʼanyó xíʼin Reino Ndióxi̱, á ndáa ilustración kivi kuniñúʼuyó ña̱ va̱ʼa ndakaniyó xa̱ʼa̱ña? 31 Íyoña táki̱ʼva íyo iin ndikín ña̱ mostaza* tá chíʼinaña nu̱ú ñuʼú, ña̱yóʼo kúú ndikín mií ña̱ loʼo va̱ʼaka nu̱ú ndiʼika si̱ʼva̱ ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo, 32 soo tá xa̱a̱ chi̱ʼinaña, xáʼnuña ta ndúuña iin yitu̱n tú káʼnu nu̱ú ndiʼikanú. Ta náʼnukaví ndaʼa̱nú ña̱ kána, tasaá tí saa* va̱xirí koorí ndaʼa̱nú”.

33 Ku̱a̱ʼání táʼan ilustración yóʼo xi̱niñúʼura tá xi̱natúʼunra xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ xíʼinna, ta xi̱kiʼinra kuenta xíʼin ña̱ kivi kunda̱a̱-inina xíʼin. 34 Nina ilustración xi̱xiniñúʼura tá xi̱natúʼunra xíʼinna, soo na̱ discípulora xi̱natúʼun síínra xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ kachiña.

35 Tá ki̱vi̱ kán, tá xa̱a̱ ku̱ñuú ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora: “Ná ya̱ʼayó chí inka xiyo tá mar”. 36 Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼin na̱ yiví ña̱ ná ku̱ʼu̱nna, na̱ discípulora nda̱kiʼinnara ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna ini tú barco. Ta yatin xíʼinra ku̱a̱ʼa̱n inkaka tú barco. 37 Soo iin kama ndeéní ki̱xáʼa káni ta̱chí nu̱ú tá mar. Tá mar iin ndákundichirá ta kánirá tú barco ta si̱lóʼo ndakutúnú xíʼin ti̱kui̱í. 38 Soo ta̱ Jesús ndíka̱a̱ra kísi̱ra chí kaʼánú, ta chi̱ka̱a̱ra iin almohada xi̱níra. Ña̱kán sa̱ndákáxina-inira* ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Maestro, ¿á va̱ása ndíʼi̱-iniún xa̱ʼa̱ndi̱ ña̱ i̱yo kuvindi̱?”. 39 Tasaá nda̱koora ta ni̱nda̱ʼyi̱ra nu̱ú ta̱chí saátu nu̱ú tá mar ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Xa̱a̱ va̱ʼa, táxi̱n koún”. Ta sa̱yáa̱ ta̱chí ta ku̱táxi̱nva. 40 Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Nda̱chun ndeéní yíʼvindó? ¿Á kǒo kándíxavandó Ndióxi̱?”. 41 Ta na̱kán ndeékaví yíʼvina ta káʼa̱n xíʼin táʼanna: “¿Ndáa ta̱a kúú ta̱yóʼo? Saáchi nda̱a̱ ta̱chí xíʼin mar kándíxa ña̱ káʼa̱nra”.

5 Tasaá ni̱xa̱a̱na inka xiyo chí yuʼú tá mar, ñuu na̱ geraseno. 2 Tá nu̱u ta̱ Jesús ini tú barco ki̱ta iin ta̱a ta̱ kúúmií iin ta̱chí ndi̱va̱ʼa nu̱úra, ta̱yóʼo ki̱tara chí nu̱ú ndúxu̱n na̱ ni̱xi̱ʼi̱. 3 Ta kán kúú nu̱ú ni̱xi̱yovara, ta ni iinna kǒo níkivi katúnñaʼá ni xíʼin cadena. 4 Ku̱a̱ʼání yichi̱ xi̱katúnna ndaʼa̱ra xíʼin xa̱ʼa̱ra xíʼin cadena soo xi̱xaʼndaraña. Ta ni iinna kǒo níkundeé xíʼinra. 5 Ta ndiʼi yichi̱, káʼñu* xíʼin ñuú xi̱xikara chí nu̱ú ndúxu̱n na̱ ni̱xi̱ʼi̱ saátu chí yuku̱* ta xi̱ndaʼyi̱ kóʼóra xi̱xikara ta xi̱xaʼndara miíra xíʼin yu̱u̱. 6 Soo tá xíkáka xi̱nira ta̱ Jesús, xi̱nura ni̱xa̱ʼa̱nra nu̱úra ta xi̱kuxítíra nu̱úra. 7 Tasaá xíʼin ndiʼi ndee̱ra ka̱nara: “¿Ndáaña kúni̱ún keʼún xíʼi̱n, Jesús se̱ʼe Ndióxi̱ ta̱ káʼnuní? Ka̱ʼa̱n xíʼi̱n ña̱ va̱ása sandóʼún yi̱ʼi̱”. 8 Saáchi ta̱ Jesús xi̱ka̱ʼa̱nníra xíʼinra: “Yóʼó ta̱chí ndi̱va̱ʼa kita ini ta̱ ta̱a yóʼo”. 9 Tasaá ta̱ Jesús ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “¿Nda̱saa naníún?”. Ta nda̱kuiinra yuʼúra ta ka̱chira: “Legión* naníi̱ saáchi ku̱a̱ʼání kúúndi̱”. 10 Ta ku̱a̱ʼání yichi̱ xi̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvira xíʼin ta̱ Jesús ña̱ ná kǒo tavárana ñuu kán.

11 Ta kán xi̱ñuʼu ku̱a̱ʼání kini̱ xi̱kixáʼanrí chí yuku̱. 12 Tasaá na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ki̱xáʼana káʼa̱n-ndáʼvina xíʼinra: “Chindaʼá ndi̱ʼi̱ ná ki̱ʼvindi̱ ti̱xin kini̱ káa”. 13 Ta ta̱xira ña̱ ná ku̱ʼu̱nna. Tasaá ke̱ena ti̱xin ta̱ ta̱a kán ta ni̱ki̱ʼvina ti̱xin kini̱. Ta ndiʼi kini̱ kán sa̱kóyorí miírí chí yuʼú taʼví ta ni̱ke̱erí ini tá mar. Ta ndiʼi kini̱ ki̱ʼva 2,000 xi̱kuurí ta ni̱xi̱ʼi̱ ndiʼirí ini mar. 14 Soo na̱ xi̱ndaa kini̱ kán xi̱nuna ni̱xa̱ʼa̱nna, ta na̱túʼunna xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ku̱u yóʼo chí ñuu ta saátu chí yuku̱. Tasaá ni̱xa̱ʼa̱n na̱ yiví xi̱tona ndáaña ku̱u kán. 15 Tá ni̱xa̱a̱na nu̱ú ndíka̱a̱ ta̱ Jesús, kán xi̱nina níndúʼu ta̱ xi̱kuumií ku̱a̱ʼání* ta̱chí ndi̱va̱ʼa. Ta xi̱nina ña̱ xa̱a̱ ndíxira ti̱ko̱to̱ ta xa̱a̱ ndu̱va̱ʼara, ta ndeéní ni̱yi̱ʼvína. 16 Ta na̱ xi̱ni ña̱ ku̱u xíʼin ta̱ xi̱kuumií ta̱chí ndi̱va̱ʼa saátu ña̱ ku̱u xíʼin kini̱, na̱túʼunna ndáa ki̱ʼva ku̱u ndiʼi ña̱yóʼo. 17 Tasaá na̱ yiví ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvina xíʼin ta̱ Jesús ña̱ ná kitara ku̱ʼu̱nra inka ñuu.

18 Tá nda̱a ta̱ Jesús ini tú barco, ta̱ xi̱kuumií ta̱chí ndi̱va̱ʼa ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvira xíʼinra ña̱ ná taxira ku̱ʼu̱nra xíʼinra. 19 Soo ta̱ Jesús kǒo níxiinra, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Kúáʼan veʼún. Ndikó nu̱ú na̱ táʼún ta natúʼun xíʼinna ndiʼi ña̱ ke̱ʼé Jehová* xíʼún ña̱ ku̱ndáʼvi-inira xi̱nira yóʼó”. 20 Ta̱ ta̱a kán ke̱era ku̱a̱ʼa̱nra ta ki̱xáʼara nátúʼunra xíʼin na̱ ndóo chí Decápolis* ndiʼi ña̱ ke̱ʼé ta̱ Jesús xa̱ʼa̱ra, ta ndiʼi na̱ yiví kán nda̱kanda̱-inina.*

21 Ta̱ Jesús ndi̱kóra xíʼin tú barco chí inka xiyo yuʼú tá mar. Tá ndíka̱a̱kara kán, ku̱a̱ʼání na̱ yiví nda̱taka nu̱úra. 22 Tasaá ki̱xaa̱ iin ta̱ kúú presidente ña̱ sinagoga* ta̱ xi̱naní Jairo. Tá xi̱nira ta̱ Jesús xi̱kuxítíra nu̱úra 23 ta ndeéní ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvira xíʼinra: “Ñá loʼo se̱ʼi̱ ndeéníndóʼoñá.* Ná ku̱ʼu̱nyó xíʼi̱n ndáʼvii̱ ta chinúu ndaʼún sa̱táñá ña̱ va̱ʼa ndaʼañá ta kutakuñá”. 24 Tasaá ndi̱ku̱n ku̱a̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinra. Ta ku̱a̱ʼání na̱ yiví ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ta nda̱a̱ kátavi̱nara ku̱a̱ʼa̱nna.

25 Ta kán ku̱a̱ʼa̱n iin ñaʼá ñá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n 12 ku̱i̱ya̱ xíta̱ ni̱i̱. 26 Ta xa̱a̱ ku̱a̱ʼání nu̱ú doctor ni̱xa̱ʼa̱nñá, soo ñá sa̱ndóʼo kuitívana kúúñá ta sa̱ndíʼiñá ndiʼi xu̱ʼún ña̱ xi̱kuumiíñá ta nu̱úka ña̱ ndaʼañá i̱xandeékaña xíʼinñá. 27 Ta xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱niso̱ʼoñá ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús, ni̱ki̱ʼviñá ma̱ʼñú na̱ yiví kán ta ku̱yatinñá chí sa̱tára ta ti̱inñá ti̱ko̱to̱ra, 28 saáchi xi̱ndakanixi̱níñá: “Tá ná tiin kuitíi̱ ti̱ko̱to̱ra ta nduva̱ʼavai̱”. 29 Ta ndi̱ku̱n ku̱a̱ʼa̱nva ni̱i̱ñá ta na̱kunda̱a̱-iniñá ña̱ va̱ása kúúmiíkañá kue̱ʼe̱ kán.

30 Ndi̱ku̱n saá na̱kunda̱a̱-ini ta̱ Jesús ña̱ ke̱e ndee̱ra. Tasaá nda̱kotora nu̱ú na̱ yiví kán ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Ndáana ti̱in ti̱ko̱to̱i̱?”. 31 Soo na̱ discípulora nda̱kuiinna yuʼúra ta ka̱china: “¿Á kǒo xítoún ña̱ ku̱a̱ʼá na̱ yiví kátavi̱ndaa yóʼó, ta ndáka̱tu̱ʼunkavíún ndáana ti̱in ti̱ko̱to̱ún?”. 32 Ta ni saá, iníí xítora ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inira ndáana ti̱in ti̱ko̱to̱ra. 33 Ta ñá ñaʼá kán xa̱ʼa̱ ña̱ na̱kunda̱a̱-iniñá ña̱ ndu̱va̱ʼañá, nda̱a̱ kísiñá ña̱ ndeéní ni̱yi̱ʼvíñá. Tasaá ku̱yatinñá ta xi̱kuxítíñá nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nñá mií ña̱ nda̱a̱ xíʼinra. 34 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá: “Va̱ása yi̱ʼvíún se̱ʼe miíi̱, xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxaún Ndióxi̱ nda̱ʼavaún. Kúáʼan ta kǒo kundi̱ʼi̱ka-iniún, xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱nva kue̱ʼe̱ ña̱ kúúmiíún”.

35 Tá káʼa̱nkara, ki̱xi sava na̱ ta̱a na̱ ke̱e chí veʼe ta̱ Jairo ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱yóʼo: “Xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱va se̱ʼún. ¿Nda̱chun sándi̱ʼi̱kavíún ta̱ Maestro?”. 36 Soo xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱niso̱ʼo ta̱ Jesús ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jairo: “Va̱ása yi̱ʼvíún, kandíxa Ndióxi̱”. 37 Ta va̱ása níxiinra ku̱ʼu̱n ndiʼina xíʼinra, chi ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ñani ta̱ Santiago kúú na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra.

38 Tá ni̱xa̱a̱na veʼe ta̱ Jairo, ta̱ Jesús xi̱nira ña̱ ndeéní xákuna ta ndáʼyi̱ kóʼóna. 39 Tasaá tá ni̱ki̱ʼvira ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Nda̱chun xákundó ta ndeéní kini kéʼéndó? Saáchi ñá loʼo yóʼo va̱ása níxi̱ʼi̱ñá, ñá kísi̱va kúúñá”. 40 Tá xi̱niso̱ʼona ña̱yóʼo ki̱xáʼana xáku̱ndaanara. Soo tándi̱ʼi ña̱ ta̱vára ndiʼina ta̱xira ni̱ki̱ʼvi yiváñá xíʼin siʼíñá ta saátu na̱ discípulora na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ta ni̱xa̱a̱na nu̱ú kándúʼu ñá loʼo yóʼo. 41 Tasaá ti̱inra ndaʼa̱ ñá loʼo yóʼo ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá “Tálitha cúmi”, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña “ñá loʼo, yi̱ʼi̱ káʼi̱n xíʼún: ndakundichi”. 42 Ta ndi̱ku̱n nda̱kundichi ñá loʼo yóʼo ta ki̱xáʼañá xíkañá. (Ñáyóʼo 12 ku̱i̱ya̱ xi̱kuumiíñá). Tá xi̱nina ña̱yóʼo nda̱kanda̱ní-inina ta ndeéní ni̱kusi̱í-inina. 43 Soo ta̱kán ku̱a̱ʼání yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kǒo natúʼunna xíʼin ni iinna. Ta ni̱ka̱ʼa̱ntura xíʼinna ña̱ ná taxina ña̱ kuxu ñá loʼo yóʼo.

6 Tasaá ke̱era ñuu kán ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí ñuura, ta ku̱a̱ʼa̱n na̱ discípulora xíʼinra. 2 Tasaá ni̱xa̱ʼa̱nra ki̱vi̱ sábado ña̱ sa̱náʼa̱ra ini sinagoga, ta ku̱a̱ʼání na̱ ndóo kán iin nda̱kanda̱-inina* ta ka̱china: “¿Ndáa míí sa̱kuaʼara ndiʼi ña̱yóʼo? ¿Nda̱chun ku̱a̱ʼání ña̱ ndíchi kúúmiíra? Ta, ¿nda̱chun va̱ʼaní kéʼéra milagro? 3 Ta̱yóʼo kúú ta̱ carpintero se̱ʼe ñá María, ¿á su̱ví ñanira kúú ta̱ Santiago, ta̱ José, ta̱ Judas xíʼin ta̱ Simón? Ta, ¿á su̱ví ná ku̱ʼvara kúú ná ndóo xíʼinyó ñuu yóʼo?”. Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kǒo níxiinna kandíxanara. 4 Soo ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Iin na̱ profeta, va̱ʼa ndákiʼinnana ndiʼi ñuu, soo ñuu miína nu̱ú ndóo na̱ táʼanna xíʼin na̱ veʼena kúú nu̱ú kǒo xíínna kuninana”. 5 Ña̱kán va̱ása níkivi keʼéra ni iin milagro kán, soo sava na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ sa̱ndúva̱ʼarana tá chi̱núura ndaʼa̱ra sa̱tána. 6 Nda̱a̱ nda̱kanda̱-inira ña̱ xi̱nira ña̱ va̱ása kándíxana Ndióxi̱. Tasaá nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra ndiʼi ñuu ña̱ íyo yatin kán ña̱ va̱ʼa sanáʼa̱ra.

7 Tasaá sa̱ndátakara na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ apóstol ta chi̱ndaʼára u̱vi̱ tá u̱vi̱na ña̱ ku̱ʼu̱nna, ta ta̱xira ndee̱ ndaʼa̱na ña̱ va̱ʼa tavána na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa. 8 Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ va̱ása ku̱ʼu̱n ni iin ña̱ʼa xíʼinna, iinlá bastónva ku̱ʼu̱n xíʼinna. Va̱ása ku̱ʼu̱n si̱táva̱ʼa kuxuna xíʼinna, ni bolsa nu̱ú kuñuʼu ña̱ʼana ni xu̱ʼúnna. 9 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná ku̱ʼu̱n ndu̱xa̱nna xíʼinna soo va̱ása kuniʼina inka ti̱ko̱to̱ ña̱ nasa̱mana. 10 Ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Tá ná ki̱ʼvindó ini iin veʼe, koondó xíʼinna nda̱a̱ ná kixaa̱ hora ña̱ ku̱ʼu̱nndó. 11 Soo tá íyo iin veʼe á iin ñuu nu̱ú va̱ása xíínna ndakiʼinna ndóʼó ta ni va̱ása xíínna kuniso̱ʼona tu̱ʼun ña̱ káʼa̱nndó, tá ná keendó ku̱ʼu̱nndó kisindó xa̱ʼa̱ndó ña̱ va̱ʼa ná ko̱yo yákáña* ta saá na̱ʼa̱ndó ña̱ xa̱a̱ na̱túʼunndó xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ kuu”. 12 Tasaá nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna ta ki̱xáʼana nátúʼunna xíʼin na̱ yiví ña̱ xíniñúʼu ndikó-inina, 13 ta xi̱tavána ku̱a̱ʼá na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini na̱ yiví ta xi̱chika̱a̱na aceite na̱ yiví na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ ta xi̱sandúva̱ʼanana.

14 Saá ku̱u ña̱ na̱kunda̱a̱-ini ta̱ rey Herodes xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, saáchi xi̱natúʼunní na̱ yiví xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱keʼé ta̱ Jesús ta xi̱kachina: “Ta̱ Juan ta̱ sándakuchi na̱ yiví kúú ta̱ nda̱taku, ña̱kán va̱ʼa kéʼéra milagro”. 15 Ta inkana xi̱ka̱ʼa̱n: “Ta̱ Elías kúúra”. Ta inkana xi̱kachi: “Iin profeta kúúra, táki̱ʼva ni̱xi̱yo na̱ profeta na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá”. 16 Soo tá xi̱niso̱ʼo ta̱ Herodes ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús, ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ta̱ Juan ta̱ xa̱ʼndai̱ su̱kún kúú ta̱ nda̱taku”. 17 Saáchi ta̱ Herodes kúú ta̱ xa̱ʼnda chiñu ña̱ ná tiinna ta̱ Juan ta chika̱a̱nara veʼeka̱a xa̱ʼa̱ ñá Herodías, ñá síʼi ta̱ Filipo ñanira. Saáchi ta̱ Herodes ti̱ndaʼa̱ xíʼinñá 18 ta xi̱ka̱ʼa̱nní ta̱ Juan xíʼin ta̱ Herodes: “Va̱ása va̱ʼa ña̱ tindaʼún xíʼin ñá síʼi ñaniún”. 19 Ña̱kán xi̱sa̱a̱-ini ñá Herodías xi̱xiniñá ta̱ Juan ta xi̱kuni̱ñá kaʼníñára, soo va̱ása níkivi, 20 saáchi ta̱ Herodes xi̱ ixato̱ʼóra ta̱ Juan. Ta xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ kúúra iin ta̱a va̱ʼa ta̱ xi̱ndasakáʼnu Ndióxi̱, ña̱kán xi̱ndaarara. Ndiʼi yichi̱ ña̱ xi̱natúʼun ta̱ Juan xíʼinra, kǒo níxi̱kunda̱a̱-inira ndáaña keʼéra; soo ni saá xi̱kutóovara kuniso̱ʼora ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n ta̱ Juan.

21 Soo ki̱xaa̱ ki̱vi̱ ña̱ keʼé ñá Herodías ña̱ kúni̱ñá tá ni̱xi̱yo cumpleaño ta̱ Herodes. Ta ñuú saá i̱xava̱ʼana ña̱ kuxuna ta ka̱na ta̱ Herodes na̱ chíñu na̱ káchíñu xíʼinra xíʼin na̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ soldado* ta saátu na̱ kúúmií chiñu ña̱ náʼnuní na̱ ndóo chí Galilea. 22 Tasaá ni̱ki̱ʼvi ñá loʼo se̱ʼe ñá Herodías ti̱xáʼañá ta ku̱tóoní ta̱ Herodes ña̱ ti̱xáʼañá saátu na̱ xíxi xíʼinra. Ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ rey xíʼin ñá loʼo kán: “Ka̱ʼa̱n ndáaña kúni̱ún ta taxii̱ña ndaʼún”. 23 Nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá: “Taxii̱ ndaʼún nda̱a̱ ndáaka ña̱ ná ndukún nu̱úi̱, nda̱a̱ iin táʼví sava ñuu nu̱ú xáʼndachíñui̱ taxii̱ ndaʼún”. 24 Saá ki̱tañá ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunñá siʼíñá: “¿Ndáaña ndukúi̱ nu̱úra?”. Nda̱kuiinñá yuʼúñá ta ka̱chiñá: “Xi̱ní ta̱ Juan ta̱ sándakuchi na̱ yiví”. 25 Ndi̱ku̱n xi̱nuñá ni̱xa̱ʼa̱nñá nu̱ú ta̱ rey ta ni̱ka̱ʼa̱nñá xíʼinra: “Ndi̱ku̱n kúni̱i̱ taxiún xi̱ní ta̱ Juan ta̱ sándakuchi na̱ yiví ini iin ko̱ʼo̱ ndaʼíi̱”. 26 Ni ku̱suchíní-ini ta̱ rey xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, soo xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá nu̱ú ndiʼi na̱ ni̱xa̱ʼa̱n vikó kán xi̱kuni̱ra saxínura ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. 27 Ta ndi̱ku̱n saá chi̱ndaʼára iin ta̱ káchíñu nu̱úra ña̱ ná ku̱ʼu̱nra ndakiʼinra xi̱ní ta̱ Juan. Ta̱yóʼo ni̱xa̱ʼa̱nra ta xa̱ʼndara xi̱ní ta̱ Juan ini veʼeka̱a 28 ta níʼiraña ki̱xaa̱ra ini iin ko̱ʼo̱. Ta ta̱xiraña ndaʼa̱ ñá loʼo yóʼo, ta ñáyóʼo ta̱xiñáña ndaʼa̱ siʼíñá. 29 Tá na̱kunda̱a̱-ini na̱ discípulo ta̱ Juan, ki̱xina nda̱kiʼinnara ta sa̱ndúxu̱nnara.

30 Tá ndi̱kó na̱ apóstol nu̱ú ta̱ Jesús, na̱túʼunna xíʼinra xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ke̱ʼéna xíʼin ña̱ sa̱náʼa̱na. 31 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Naʼandó ná ku̱ʼu̱nyó chí nu̱ú kǒo na̱ yiví ta ndakindee̱ loʼondó”. Saáchi ku̱a̱ʼá na̱ yiví ku̱a̱ʼa̱nna ta va̱xina, ta ni va̱ása kívi kuxu ta̱ Jesús xíʼin na̱ apóstolra. 32 Ña̱kán ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin tú barco chí nu̱ú kǒo na̱ yiví ña̱ va̱ʼa koo miína. 33 Soo íyo na̱ xi̱ni ña̱ ku̱a̱ʼa̱nna, ta savatuna na̱kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Ña̱kán na̱ yiví na̱ ndóo chí ndiʼi ñuu kán kamaní nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna sa̱tána ta siʼnakana ni̱xa̱a̱ nu̱ú na̱kán. 34 Tá nu̱u ta̱ Jesús ini tú barco xi̱nira ku̱a̱ʼání na̱ yiví, ta ku̱ndáʼvikaví-inira xi̱nirana saáchi xi̱nira ña̱ íyona nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ndikachi* tí kǒo xi̱toʼo. Ta ki̱xáʼara sánáʼa̱rana ku̱a̱ʼá ña̱ʼa.

35 Soo xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúaa, na̱ discípulora ku̱yatinna nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra. “Xíkání íyoyó ta xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúaa. 36 Ka̱ʼa̱n xíʼinna ná ku̱ʼu̱nna chí ñuu ña̱ íyo yatin ta satána* ña̱ kuxuna”. 37 Soo nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “Miíndó taxi ña̱ kuxuna”. Tasaá ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Á kúni̱ún ku̱ʼu̱nndi̱ satándi̱ 200 denario* si̱táva̱ʼa ña̱ taxindi̱ kuxuna?”. 38 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Nda̱saa si̱táva̱ʼa níʼindó? Kúáʼanndó kotondó”. Saá ni̱xa̱ʼa̱nna xi̱nina ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “U̱ʼu̱n kúúña, ta saátu u̱vi̱ ti̱a̱káva”. 39 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ndiʼi na̱ yiví kán ña̱ ná kundoona nu̱ú ku̱ʼu̱. 40 Tasaá nda̱kundoo 100 tá 100 na̱ yiví, ta saátu 50 tá 50 na̱ yiví. 41 Ta ki̱ʼinra u̱ʼu̱n si̱táva̱ʼa xíʼin u̱vi̱ ti̱a̱ká, tasaá nda̱niʼira nu̱úra chí ndiví ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱. Tándi̱ʼi ta̱ʼvíra si̱táva̱ʼa ta ta̱xiraña ndaʼa̱ na̱ discípulora ta na̱yóʼo ta̱xinaña ndaʼa̱ ndiʼi na̱ yiví kán. Ta saátu i̱xaara xíʼin u̱vi̱ saá ti̱a̱ká. 42 Ta ndiʼina xi̱xi ta chu̱tú-inina. 43 Tándi̱ʼi nda̱kayana ña̱ ni̱ndo̱o ta 12 canasta si̱táva̱ʼa sa̱kútuna xíʼinña ta nda̱kayatuna ti̱a̱káva. 44 Ki̱ʼva 5,000 kúú na̱ ta̱a na̱ xi̱xi.

45 Tándi̱ʼi, ndi̱ku̱n ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora ña̱ ná ndaana barco ta ya̱ʼana inka xiyo tá mar ta xa̱a̱na ñuu Betsaida, ta miíra ni̱ndo̱o káʼa̱nkara xíʼin na̱ yiví kán ña̱ ná ku̱ʼu̱nna. 46 Tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱nna, nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí yuku̱* ña̱ ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱. 47 Tá xa̱a̱ ku̱ñuú xa̱a̱ ma̱ʼñú tá mar ku̱a̱ʼa̱n tú barco, soo ta̱ Jesús ni̱ndo̱o mitúʼunra chí kán. 48 Tasaá xi̱nira ña̱ íxayo̱ʼvi̱kavíña* xíʼinna ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin tú barco saáchi ndeéní káni ta̱chí chí nu̱ú ku̱a̱ʼa̱nnú. Soo tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúni̱ tu̱vi,* xíka ta̱ Jesús ku̱a̱ʼa̱nra nu̱ú tá mar, ta nda̱kanixi̱níra ña̱ va̱ása ku̱ʼu̱nra nu̱ú ñúʼuna chi ya̱ʼa nda̱kúvara ku̱ʼu̱nra. 49 Tá xi̱ni na̱ discípulo ña̱ va̱xira nu̱ú tá mar, nda̱kanixi̱nína: “Yíʼnava kúúña”. Ta ki̱xáʼana ni̱nda̱ʼyi̱ kóʼóna 50 saáchi ndiʼina xi̱niñaʼá ta ndeéní ni̱yi̱ʼvína. Soo ndi̱ku̱n ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Táxi̱n koondó. Yi̱ʼi̱va kúúra. Va̱ása yi̱ʼvíndó”. 51 Tándi̱ʼi nda̱ara barco xíʼinna, sa̱yáa̱va ta̱chí. Tá xi̱nina ña̱yóʼo nda̱kanda̱ní-inina, 52 saáchi kǒo níkunda̱a̱ va̱ʼa inina xíʼin milagro ña̱ ke̱ʼé ta̱ Jesús xíʼin si̱táva̱ʼa, ta chi̱ka̱a̱kavína ndee̱ ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina xíʼinña.

53 Tándi̱ʼi ni̱xa̱a̱na inka xiyo yuʼú tá mar chí Genesaret ta ka̱túnna tú barco yatin kán. 54 Soo tá ndi̱ku̱n nu̱una tú barco, kama nda̱kuni na̱ yiví ta̱ Jesús. 55 Ta xi̱nuna ni̱xa̱ʼa̱nna chí ndiʼi ñuu kán na̱túʼunna xíʼin inkana ta níʼina na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ nu̱ú tú xi̱to ni̱xa̱a̱na nu̱úra. Ta xi̱xa̱ʼa̱nna nu̱ú xi̱ka̱ʼa̱nna xíʼinna ña̱ íyora. 56 Tá kíxaa̱ra iin ñuu loʼo á iin ñuu káʼnu, xáa̱ na̱ yiví chí nu̱ú ya̱ʼvi xíʼin na̱ kúúmií kue̱ʼe̱ ta xákundáʼvina nu̱úra ña̱ ná taxi loʼora tiinna yuʼú ti̱ko̱to̱ra. Ta ndiʼi na̱ xi̱tiin ti̱ko̱to̱ra xi̱nduva̱ʼana.

7 Na̱ fariseo* xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* na̱ ke̱e chí ñuu Jerusalén nda̱takana nu̱ú ta̱ Jesús. 2 Ta xi̱nina sava na̱ discípulo ta̱ Jesús ña̱ kǒo níndakatana ndaʼa̱na* ta ki̱xáʼana xíxina. 3 (Na̱ fariseo xíʼin ndiʼika na̱ judío siʼna xíniñúʼu ndakatana ndaʼa̱na iinsaá nda̱a̱ koʼndo̱ ndaʼa̱na ta saáví kuxuna saáchi saá kúú ña̱ ndíku̱nna costumbre na̱ xi̱ndoo tiempo xi̱naʼá. 4 Tá ndíkóna ña̱ xáʼa̱nna nu̱ú ya̱ʼvi siʼnaka xíniñúʼu ndakatana ndaʼa̱na saáví kuxuna. Ta saátu ndíku̱nna costumbre ña̱ xi̱keʼé na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá, tá kúú ña̱ chíka̱a̱ níína* copa, jarra xíʼin ka̱a ña̱ cobre ini ti̱kui̱í). 5 Ña̱kán na̱ fariseo xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Nda̱chun va̱ása ndíku̱n na̱ discípuloún costumbre ña̱ xi̱keʼé na̱ xi̱ndoo tá ya̱chi̱ saáchi va̱ása ndákatana ndaʼa̱na tá xa̱a̱ kuxuna?”. 6 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Na̱ vatáva* kúúndó, ña̱kánva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Isaías xa̱ʼa̱ndó tá ka̱ʼyíra ña̱yóʼo: ‘Na̱ ñuu yóʼo íxato̱ʼóna yi̱ʼi̱ xíʼin yuʼúvana, soo níma̱na xíkání íyoña nu̱úi̱. 7 Ni va̱ása ndáyáʼviví ña̱ ndásakáʼnuna yi̱ʼi̱, saáchi sánáʼa̱na ña̱ ndákanixi̱ní na̱ yivíva’. 8 Ndóʼó yáʼandosóndó chiñu ña̱ xáʼnda Ndióxi̱ ta ndíku̱nndó costumbre na̱ yivíva”.

9 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Ndóʼó máñaníndó chi ndúkúndó ndáa ki̱ʼva ya̱ʼandosóndó chiñu ña̱ xáʼnda Ndióxi̱ tasaá va̱ʼa kundiku̱nndó costumbrendó. 10 Tá kúú, ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra: ‘Ixato̱ʼó yiváún xíʼin siʼún’, ta ni̱ka̱ʼa̱ntura ‘Na̱ káʼa̱n-ndi̱va̱ʼa xa̱ʼa̱ yivána xíʼin siʼína ná kuvina’. 11 Soo ndóʼó káʼa̱nndó: ‘Kiviva ka̱ʼa̱n iinna xíʼin yivána á xíʼin siʼína: “Ndiʼi ña̱ kúúmiíi̱ ña̱ kivi chindeétáʼi̱n xíʼún xa̱a̱ corbán kúúña”’, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña xa̱a̱ ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta̱xinaña. 12 Tasaá va̱ása táxikandó ña̱ chindeétáʼanna xíʼin yivána á siʼína. 13 Ta xíʼin ña̱ sánáʼa̱ndóna náʼa̱ndó ña̱ kǒo ndáyáʼvi tu̱ʼun Ndióxi̱ nu̱úndó. Ta ku̱a̱ʼáníka ña̱ʼa táʼan ña̱yóʼo kéʼéndó”. 14 Tasaá tuku ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ndiʼi na̱ yiví kán ña̱ ná kuyatinna nu̱úra ta ka̱chira xíʼinna: “Ndiʼi ndóʼó kuniso̱ʼondó ña̱ káʼi̱n, ta kunda̱a̱-inindó xíʼin ña̱ káʼi̱n xíʼinndó. 15 Su̱ví ña̱ kíʼvi yuʼú iin na̱ yiví kúú ña̱ íxayaku̱a̱ miína, saáchi ña̱ kée yuʼúvana kúú ña̱ íxayaku̱a̱ miína”. 16 *

17 Tá sa̱ndákoora na̱ yiví kán, ni̱ki̱ʼvira ini iin veʼe ta na̱ discípulora ki̱xáʼana ndáka̱tu̱ʼunnara xa̱ʼa̱ ña̱ ilustración. 18 Ta nda̱kuiinra yuʼúna: “¿Á ni ndóʼó kǒo kívi kunda̱a̱-ini xíʼinña? ¿Á kǒo kíʼinndó kuenta ndiʼi ña̱ kíʼvi yuʼú na̱ yiví va̱ása íxayaku̱a̱ñana? 19 Saáchi su̱ví níma̱na kíʼviña, chi ti̱xinvana xáa̱ña ta tándi̱ʼi kéevaña”. Xíʼin ña̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱ása yaku̱a̱ ndiʼi ña̱ xíxiyó. 20 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara: “Ndiʼi ña̱ kée yuʼú iin na̱ yiví ña̱kán kúú ña̱ íxayaku̱a̱ miína. 21 Saáchi níma̱ na̱ yiví kána ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ ndákanixi̱nína tá kúú: ña̱ keʼéna ku̱a̱chi kini,* ña̱ ixakúiʼnána, ña̱ kaʼnína, 22 ña̱ ku̱su̱nna xíʼin na̱ kǒo nítindaʼa̱ xíʼinna,* ña̱ kutóonína koo ku̱a̱ʼá ña̱ʼana, ña̱ keʼéna ña̱ ndi̱va̱ʼa, ña̱ sandáʼvina, ña̱ keʼéna ña̱ va̱ása kúkaʼan nu̱úna xíʼin,* ña̱ sa̱a̱-inina kunina inkana, ña̱ ka̱ʼa̱n-ndi̱va̱ʼana xa̱ʼa̱ inkana, ña̱ kuta̱a-inina ta saátu ña̱ keʼéna ña̱ kíʼvi. 23 Ndiʼi ña̱yóʼo kúú ña̱ kée chí inina ta ña̱yóʼo kúú ña̱ íxayaku̱a̱ iin na̱ yiví”.

24 Tándi̱ʼi nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí ñuu Tiro xíʼin ñuu Sidón. Ni̱ki̱ʼvira ini iin veʼe saáchi kǒo níxiinra ña̱ kunda̱a̱-ini ni iinna xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xa̱a̱ra kán, soo kǒo níkivi koo se̱ʼéra nu̱úna. 25 Sa̱kán ni̱xa̱a̱ kuitíra, ta iin ñá ñaʼá xi̱niso̱ʼoñá ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱ra ta ñáyóʼo íyo iin ñá loʼo se̱ʼeñá ñá kúúmií iin ta̱chí ndi̱va̱ʼa, ki̱xaa̱ñá ta xi̱kuxítíñá nu̱úra. 26 Ñá ñaʼá yóʼo ñá sirofenicia kúúñá, soo na̱ táʼanñá na̱ ñuu Grecia xi̱kuuna, ta ndeéní xa̱kundáʼviñá nu̱úra ña̱ ná tavára ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini ñá loʼo se̱ʼeñá. 27 Soo ta̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá: “Siʼna ná kuxu na̱ va̱lí nda̱a̱ ná chutú-inina, saáchi va̱ása va̱ʼa kindaana si̱táva̱ʼa yuʼú na̱ va̱lí se̱ʼena ta taxinaña ndaʼa̱ tí ti̱na* válí”. 28 Tasaá ñáyóʼo nda̱kuiinñá yuʼúra: “Ndixava táta, soo nda̱a̱ ti̱na válí tí ndóo ti̱xin mesa xíxirí ña̱ kóyo yuʼú na̱ va̱lí”. 29 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinñá: “Kúáʼan chí veʼún. Xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼún ña̱yóʼo xa̱a̱ ki̱tava ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa ini se̱ʼún”. 30 Tasaá nda̱kiʼinñá ku̱a̱ʼa̱nñá chí veʼeñá. Tá ni̱xa̱a̱ñá, ñá loʼo se̱ʼeñá kándúʼuñá nu̱ú tú xi̱to ta kǒoka ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa kúúmiíñá.

31 Ta̱ Jesús ke̱era chí ñuu Tiro ta ni̱ya̱ʼara chí ñuu Sidón xíʼin ña̱ Decápolis* tasaá ni̱xa̱a̱ra chí mar ña̱ Galilea. 32 Tasaá ki̱xaa̱na xíʼin iin ta̱ kǒo kívi kuniso̱ʼo ta ni kǒo kívi ka̱ʼa̱n va̱ʼara ta xa̱kundáʼvina nu̱úra ña̱ ná chinúu ndaʼa̱ra sa̱tára. 33 Tasaá ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ta̱ ta̱a yóʼo ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra inka xiyo nu̱ú kǒo na̱ yiví. Ta chi̱ka̱a̱ra nu̱ú* ndaʼa̱ra ya̱vi̱ so̱ʼo ta̱ ta̱a yóʼo, ta tándi̱ʼi xa̱tara tási̱íra* ta ti̱inra yáa̱* ta̱ ta̱a yóʼo. 34 Tá xi̱tora chí ndiví nda̱kiʼinra ta̱chíra ta ni̱ka̱ʼa̱nra “Éffatha”, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña, “ndaku̱ná”. 35 Ta ndi̱ku̱n saá nda̱kuná so̱ʼora ta va̱ʼa ki̱xáʼa káʼa̱nra. 36 Tasaá xa̱ʼnda ta̱ Jesús chiñu nu̱ú na̱ yiví ña̱ ná kǒo ka̱ʼa̱nna xíʼin ni iinna xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Soo tá xi̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna ña̱ kǒo natúʼunna ndeéka xi̱natúʼunna xa̱ʼa̱ña. 37 Ta ndeékaví ndákanda̱-inina ta káchina: “Ndiʼi ña̱ kéʼéra va̱ʼaníña. Ta nda̱a̱ sándaʼara na̱ kǒo kívi kuniso̱ʼo xíʼin na̱ kǒo kívi ka̱ʼa̱n”.

8 Tá ki̱vi̱ saá tuku nda̱kutáʼan ku̱a̱ʼání na̱ yiví. Xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo ña̱ kuxuna, ta̱ Jesús ka̱nara na̱ discípulora ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: 2 “Kúndáʼviní-inii̱ xínii̱ na̱ yiví yóʼo, saáchi xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n u̱ni̱ ki̱vi̱ íyona xíʼi̱n ta ni kǒo ña̱ kuxuna. 3 Tá ná chindaʼíi̱na ña̱ ku̱ʼu̱nna veʼena xíʼin so̱ko, sana kuvi tóona* yichi̱ chi savana xíkání va̱xina”. 4 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo na̱ discípulora ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Nu̱ú ndóoyó yóʼo xíkání íyoña, ¿ndáa míí kee si̱táva̱ʼa ña̱ va̱ʼa kuxu ndiʼi na̱ yiví yóʼo nda̱a̱ ná chutú-inina?”. 5 Tasaá ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Nda̱saa si̱táva̱ʼa kúúmiíndó?”. Na̱kán nda̱kuiinna yuʼúra: “U̱xa̱ kúúña”. 6 Tasaá, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ yiví kán ña̱ ná koona nu̱ú ñuʼú. Tasaá ki̱ʼinra u̱xa̱ si̱táva̱ʼa ta ta̱xira tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta ta̱ʼvíraña ta ki̱xáʼara ta̱xiraña ndaʼa̱ na̱ discípulora, ta na̱yóʼo ta̱xinaña ndaʼa̱ na̱ yiví kán. 7 Ta xi̱kuumiítuna sava ti̱a̱ká válí, ña̱kán tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱ saá ni̱ka̱ʼa̱ntura xíʼinna ña̱ ná taxinarí ndaʼa̱ na̱ yiví kán. 8 Tasaá xi̱xina nda̱a̱ chu̱tú-inina. Ta nda̱kayana ña̱ ni̱ndo̱o ta u̱xa̱ canasta náʼnu sa̱kútuna xíʼinña. 9 Ki̱ʼva 4,000 xi̱kuu ta̱a. Tándi̱ʼi, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ yiví kán ña̱ ná ku̱ʼu̱nna.

10 Ta ndi̱ku̱n nda̱ara tú barco xíʼin na̱ discípulora ta ku̱a̱ʼa̱nna chí ñuu ña̱ Dalmanuta. 11 Tasaá ki̱xi na̱ fariseo* ta ki̱xáʼana káʼa̱nna xíʼinra ña̱ ná keʼéra iin milagro xíʼin ki̱vi̱ Ndióxi̱. Xíʼin ña̱yóʼo xi̱kuni̱na kotondosónara. 12 Tasaá ta̱ Jesús ni̱kusuchíní-inira ta ka̱chira: “¿Nda̱chun ndóʼó ndiʼi tiempo ndúkúndó iin milagro? Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, ndóʼó va̱ása kunindó ni iin milagro”. 13 Ta sa̱ndákoorana ta nda̱ara tú barco ta ku̱a̱ʼa̱nra chí inka xiyo.

14 Ta na̱ discípulora na̱ndósóna kuniʼina si̱táva̱ʼa. Ta iinva si̱táva̱ʼa níʼina ku̱a̱ʼa̱nna. 15 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱n káxira xíʼinna: “Kuentaní koondó xíʼin yuxa̱n iyá na̱ fariseo xíʼin yuxa̱n iyá ta̱ Herodes”. 16 Ta ki̱xáʼana káʼa̱n xíʼin táʼanna chi kǒo si̱táva̱ʼa ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna. 17 Xa̱ʼa̱ ña̱ na̱kunda̱a̱-inira ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Nda̱chun káʼa̱n xíʼin táʼanndó ña̱ kǒo si̱táva̱ʼa níʼindó? ¿Á kǒo kúnda̱a̱-inindó ndáaña kúni̱i̱ ka̱ʼi̱n xíʼinndó? ¿Á ndási níma̱ndó ña̱kán kǒo kúnda̱a̱-inindó? 18 ‘Ni íyo nduchúnu̱úndó, soo va̱ása xítondó; ni íyo so̱ʼondó, soo va̱ása xíniso̱ʼondó’. ¿Á va̱ása ndákaʼánndó 19 xa̱ʼa̱ u̱ʼu̱n si̱táva̱ʼa ña̱ ta̱ʼvíi̱ ña̱ sa̱kúxui̱ 5,000 na̱ ta̱a? Ta, ¿nda̱saa canasta chu̱tú xíʼin ña̱ ni̱ndo̱o ña̱ nda̱kayandó?”. Tasaá nda̱kuiinna: “U̱xu̱ u̱vi̱ canasta nda̱kayandi̱”. 20 “Ta tá ta̱ʼvíi̱ u̱xa̱ si̱táva̱ʼa ña̱ sa̱kúxui̱ 4,000 na̱ ta̱a, ¿nda̱saa canasta náʼnu chu̱tú xíʼin ña̱ nda̱kayandó?”. Tasaá nda̱kuiinna: “U̱xa̱ canasta nda̱kayandi̱”. 21 Ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Á kúma̱níka kunda̱a̱-inindó?”.

22 Ta ni̱xa̱a̱na chí ñuu Betsaida, ta kán níʼina iin ta̱ kúáa nu̱ú ki̱xaa̱na nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvina xíʼinra ña̱ ná sandáʼarara. 23 Ta ti̱inra ndaʼa̱ ta̱ kúáa nu̱ú ta ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinra inka xiyo nu̱ú kǒo na̱ yiví, tándi̱ʼi ko̱ndaara tási̱íra* nduchúnu̱úra ta chi̱núu ndaʼa̱ra sa̱tára ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “¿Ndáaña xítoún?”. 24 Ta̱ ta̱a kán nda̱niʼira nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Na̱ yiví xítoi̱, soo táki̱ʼva náʼa̱ yitu̱n tú xíka ku̱a̱ʼa̱n saá náʼa̱na”. 25 Tasaá ta̱ Jesús tuku chi̱núura ndaʼa̱ra nduchúnu̱ú ta̱ ta̱a kán, ta káxiní nda̱kotora: chi ndu̱va̱ʼa nduchúnu̱úra ta va̱ʼa ki̱xáʼara xítora. 26 Tándi̱ʼi chi̱ndaʼárara ku̱a̱ʼa̱nra veʼera ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Va̱ása ku̱ʼún chí ñuu”.

27 Tándi̱ʼi, ta̱ Jesús xíʼin na̱ discípulora ku̱a̱ʼa̱nna chí ñuu Cesarea ña̱ Filipo, ta chí yichi̱ ki̱xáʼara ndáka̱tu̱ʼunrana ta ka̱chira: “¿Ndáa ta̱ kúi̱ káchi na̱ yiví?”. 28 Ta nda̱kuiinna yuʼúra: “Ta̱ Juan ta̱ sándakuchi na̱ yiví. Ta savana káʼa̱n ña̱ kúún ta̱ Elías. Ta inkatuna káʼa̱n ña̱ kúún iin profeta”. 29 Ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “Ta ndóʼó, ¿ndáa ta̱ kúi̱ káchindó?”. Ta̱ Pedro nda̱kuiinra yuʼúra: “Yóʼó kúú ta̱ Cristo”. 30 Tasaá ta̱ Jesús káxiní ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kǒo ka̱ʼa̱nna xíʼin ni iinna. 31 Ta ki̱xáʼara sánáʼa̱rana ña̱ ku̱a̱ʼá ña̱ʼa keʼéna xíʼin ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a,* ta na̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* xíʼin na̱ su̱tu̱ náʼnu ta saátu na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* kundasínara ta kaʼnínara ta tá ná ya̱ʼa u̱ni̱ ki̱vi̱ ndatakura. 32 Ta káxi va̱ʼa ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna. Soo ta̱ Pedro ku̱xíká loʼora xíʼinra ta ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼinra ña̱ ná kǒo ka̱ʼa̱nra saá. 33 Tasaá ndi̱kóko̱ora xi̱tora nu̱ú na̱ discípulora ta ni̱nda̱ʼyi̱ra nu̱ú ta̱ Pedro ta ka̱chira: “Kuxíká nu̱úi̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa. Saáchi kǒo ndákanixi̱níún nda̱a̱ táki̱ʼva ndákanixi̱ní Ndióxi̱, chi nda̱a̱ táki̱ʼva ndákanixi̱ní na̱ yivíva ndákanixi̱níún”.

34 Tasaá ka̱nara ndiʼi na̱ yiví xíʼin na̱ discípulora ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Tá iinna kúni̱na kundiku̱nna yi̱ʼi̱ ná sandákoona keʼéna ña̱ kúni̱ miína, ta ná kundisona yitu̱n tú sáxo̱ʼvi̱* miína ta ná ndakundeéna kundiku̱nna yi̱ʼi̱. 35 Saáchi na̱ kúni̱ sakǎku miína ndiʼi-xa̱ʼa̱vana, ta na̱ ná kuvi xa̱ʼíi̱ xíʼin xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa* ka̱kuvana. 36 Tá iin na̱ yiví ndákiʼinna ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo soo tándi̱ʼi xíʼi̱na xa̱ʼa̱ña, ¿ndáa chiñu kookavíña nu̱úna? 37 Saáchi, ¿ndáaña kivi taxi iin na̱ yiví ña̱ va̱ʼa ni̱ʼína ña̱ kutakuna? 38 Saáchi tá iinna kúkaʼan nu̱úna xíʼi̱n saátu xa̱ʼa̱ tu̱ʼi̱n nu̱ú na̱ yiví ku̱a̱chi yóʼo, saátu ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a* kukaʼan nu̱úra xíʼinna tá ná kixira xíʼin ndee̱ yivára xíʼin na̱ ángel na̱ nda̱kaxinra”.

9 Ta ni̱ka̱ʼa̱nkara xíʼinna: “Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, sava na̱ ndóo yóʼo va̱ása kuvina nda̱a̱ ná kunina ña̱ kaʼndachíñu Reino Ndióxi̱”. 2 Tá ni̱ya̱ʼa i̱ñu̱ ki̱vi̱, ta̱ Jesús nda̱kiʼinra ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra chí iin yuku̱ súkun ta kán ni̱xi̱yo miína. Ta kán na̱sama ki̱ʼva ña̱ náʼa̱ ta̱ Jesús nu̱úna. 3 Ta ki̱xáʼa nda̱ye̱ʼe̱ ti̱ko̱to̱ra, ta ndeéní ndu̱yaaña ta ni iin na̱ ndákata ti̱ko̱to̱ va̱ása kivi ndasayaaña nda̱a̱ táki̱ʼva káa ña̱yóʼo. 4 Tasaá xi̱nina ña̱ ki̱ta ta̱ Moisés xíʼin ta̱ Elías ta nátúʼunna xíʼin ta̱ Jesús. 5 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pedro xíʼin ta̱ Jesús: “Maestro,* kúsi̱íní-inindi̱ ña̱ ki̱xaa̱ndi̱ yóʼo. Tá kúni̱ún va̱ʼa ixava̱ʼandi̱ u̱ni̱ veʼe válí: iinña koo veʼe yóʼó, inkaña koo veʼe ta̱ Moisés ta inkaña koo veʼe ta̱ Elías”. 6 Mií ña̱ nda̱a̱ ni va̱ása níkunda̱a̱-ini ta̱ Pedro ndáaña keʼéra, saáchi ndeéní ni̱yi̱ʼvína. 7 Tasaá ki̱xaa̱ iin vi̱kó ta nda̱siña sa̱tána, ta ti̱xin vi̱kó kán ni̱ka̱ʼa̱n iinna: “Ta̱yóʼo kúú se̱ʼi̱ ta̱ kúʼvi̱ní-inii̱ xínii̱. Kuniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra”. 8 Ta iin kama xi̱tona iníí xiyo ta kǒo ni iinna níxinina, iinlá ta̱ Jesús kúú ta̱ xi̱nina.

9 Tá va̱xinuuna chí yuku̱,* káxi va̱ʼa ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kǒo natúʼunna xíʼin ni iinna xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱nina nda̱a̱ ná ndataku ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a.* 10 Ta na̱yóʼo ka̱ndíxavana ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna, soo ki̱xáʼana nátúʼun xíʼin táʼanna ndáaña kúni̱ kachi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ ndatakura. 11 Ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunna ta̱ Jesús: “¿Nda̱chun káʼa̱n na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* ña̱ siʼna ta̱ Elías xíniñúʼu kixi?”. 12 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ña̱ ndixa kúúña, ta̱ Elías kúú ta̱ siʼna xíniñúʼu kixi ta ndasaviíra ndiʼi ña̱ʼa. Soo, ¿nda̱chun káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ sandóʼona ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a ta kundasínara? 13 Soo yi̱ʼi̱ káʼi̱n xíʼinndó ña̱ xa̱a̱ ki̱xiva ta̱ Elías, soo na̱kán ke̱ʼéna ña̱ kúni̱ miína xíʼinra táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱”.

14 Tá ki̱xaa̱na nu̱ú ndóo inkaka na̱ discípulora, xi̱nina ña̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví ndóo xíʼinna ta iin ta̱ maestro ta̱ sánáʼa̱ ley ndeéní káʼa̱n kúáchira* xíʼinna. 15 Tá xi̱ni na̱ yiví kán ta̱ Jesús, ndiʼina nda̱kanda̱ní-inina* ta xínuna ni̱xa̱ʼa̱nna nu̱úra ta chi̱ndeénara.* 16 Ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Ndáaña nátúʼun kúáchindó* xíʼinna?”. 17 Iin ta̱ ndíka̱a̱ ma̱ʼñú na̱ yiví kán nda̱kuiinra ta ka̱chira: “Maestro, ki̱xai̱ nu̱ún xíʼin se̱ʼi̱ saáchi iin ta̱chí ndi̱va̱ʼa kúúmiíra ta ña̱kán va̱ása kívi ka̱ʼa̱nra. 18 Tá tíinñara, sákanañara nu̱ú ñuʼú, ta ta̱ loʼo yóʼo kíxáʼa kée chi̱ki̱ñu̱* yuʼúra, ndákaxi nu̱ʼura ta ndíʼi ndee̱ra. Ni̱ka̱ʼi̱n xíʼin na̱ discípuloún ña̱ ná tavánaña inira soo kǒo níkuchiñuna”. 19 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “Na̱ yiví na̱ kǒo kándíxa. ¿Nda̱a̱ amaví kúú ña̱ xíniñúʼu koi̱ xíʼinndó? ¿Nda̱a̱ amakaví kúú ña̱ kundeé-inii̱ xíʼinndó? Naʼandó xíʼinra yóʼo”. 20 Tasaá ki̱xaa̱na xíʼin ta̱ loʼo kán nu̱úra. Tá xi̱ni ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa kán ta̱ Jesús, ki̱xáʼaña sa̱kísiña ta̱ loʼo ta ki̱xáʼa xíʼi̱ yi̱ʼíra. Tándi̱ʼi ndákavara nu̱ú ñuʼú ta iin ndáka̱vara ta távára chi̱ki̱ñu̱ yuʼúra. 21 Tasaá ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ Jesús yivá ta̱ loʼo kán: “¿Ama ki̱xáʼara ndóʼora saá?”. Ta nda̱kuiinra yuʼúra ta ka̱chira: “Tá loʼovíra ndóʼora saá. 22 Ta ku̱a̱ʼá yichi̱ ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa chíka̱a̱ñara nu̱ú ñuʼu̱ xíxi̱ á nu̱ú ti̱kui̱í xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ña kaʼníñara. Soo tá kivi sandáʼúnra, kundáʼvi-iniún kuniún ndi̱ʼi̱ ta chindeétáʼan xíʼinndi̱”. 23 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “¿Nda̱chun káʼún ‘tá kivi sandáʼúnra, chindeétáʼan xíʼinndi̱’? Nu̱ú na̱ kándíxa Ndióxi̱ ndiʼiva ña̱ʼa kivi xi̱nu nu̱ú”. 24 Tasaá ndi̱ku̱n ni̱ka̱ʼa̱n yivá ta̱ loʼo kán: “Kándíxavai̱. Soo chindeétáʼan xíʼi̱n ña̱ va̱ʼa ná kandíxakai̱ Ndióxi̱”.

25 Tá xi̱ni ta̱ Jesús ña̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví va̱xi nu̱úna, ni̱nda̱ʼyi̱ra nu̱ú ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa. Ta ka̱chira xíʼinña: “Ta̱chí ndi̱va̱ʼa ña̱ kǒo kívi ka̱ʼa̱n ta kǒo kívi kuniso̱ʼo, káʼi̱n xíʼún ná kitaún ta va̱ása ki̱ʼvikaún inira”. 26 Tándi̱ʼi ni̱nda̱ʼyi̱ña ta sa̱kísiña ta̱ loʼo kán ta xa̱ʼní yi̱ʼíñara, saá ki̱taña inira. Ta ta̱ loʼo kán tá káa ta̱ ni̱xi̱ʼi̱ saá káara. Ta ku̱a̱ʼánína ni̱ka̱ʼa̱n: “Ta̱ ni̱xi̱ʼi̱va kúúra”. 27 Soo ta̱ Jesús ti̱inra ndaʼa̱ra ta nda̱niʼirara ta nda̱kundichiva ta̱ loʼo kán. 28 Tándi̱ʼi ni̱ki̱ʼvi ta̱ Jesús ini veʼe xíʼin na̱ discípulora, ta na̱yóʼo ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun se̱ʼénara: “¿Nda̱chun kǒo níkuchiñundi̱ tavándi̱ña?”. 29 Ta nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “Ña̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa yóʼo ni iin ña̱ʼa kǒo kivi kitaña xíʼin soo kivi kitaña tá ná ka̱ʼa̱nníndó xíʼin Ndióxi̱”.

30 Tasaá ki̱tana ku̱a̱ʼa̱nna chí yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí Galilea, soo va̱ása níxikuni̱ ta̱ Jesús ña̱ kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ra 31 saáchi na̱ discípulo kuitíra sánáʼa̱ra. Xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ta̱ se̱ʼe ta̱a ndataxinara ndaʼa̱ na̱ sáa̱-ini xíniñaʼá ta kaʼnínara. Soo ni ná kaʼnínara tá ná ya̱ʼa u̱ni̱ ki̱vi̱ ndatakuvara”. 32 Va̱ása níkunda̱a̱-inina xíʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ta xi̱yi̱ʼvína nda̱ka̱tu̱ʼunnara.

33 Saá ni̱xa̱a̱na ñuu Capernaúm. Tá xa̱a̱ ndóona ini veʼe, ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Ndáaña nátúʼun kúáchindó* xa̱ʼa̱ tá va̱xiyó chí yichi̱?”. 34 Tasaá kǒo ni iin ña̱ʼa níndakuiinna saáchi xa̱ʼa̱ ndáana kúú na̱ káʼnuka nu̱ú táʼanna kúú ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱ tá va̱xina chí yichi̱. 35 Tasaá xi̱kundúʼura,* ka̱nara na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Tá iinna kúni̱na kuuna na̱ káʼnuka, xíniñúʼu kuuna na̱ vitáka-ini ta keʼéna chiñu nu̱ú ndiʼina”. 36 Tasaá ka̱nara iin ta̱ loʼo ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ña̱ ná kundichira ma̱ʼñúna, ta nu̱mirara ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: 37 “Na̱ ndákiʼin iin ta̱ loʼo táki̱ʼva íyo ta̱yóʼo xa̱ʼa̱ ki̱víi̱, ndákiʼintuna yi̱ʼi̱va; ta na̱ ndákiʼin yi̱ʼi̱, ndákiʼintuna ta̱ chi̱ndaʼá yi̱ʼi̱va”.

38 Ta̱ Juan ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Maestro, xi̱nindi̱ iin na̱ tává ta̱chí ndi̱va̱ʼa xíʼin ki̱vi̱ún; soo xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása xíkana xíʼinyó, ni̱ka̱ʼa̱nndi̱ xíʼinna ña̱ ná va̱ása keʼékanaña”. 39 Soo ta̱ Jesús nda̱kuiinra ta ka̱chira: “Va̱ása kasindó nu̱úna ña̱ keʼéna ña̱kán, saáchi ni iinna kǒo kívi keʼé iin milagro xíʼin ki̱víi̱ ta tándi̱ʼi ka̱ʼa̱nna ña̱ va̱ása va̱ʼa xa̱ʼíi̱. 40 Saáchi na̱ kǒo íyo contra xíʼinyó na̱ chíndeétáʼan xíʼinvayó kúúna. 41 Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, na̱ táxi iin vaso ti̱kui̱í ndaʼa̱ndó saáchi kuenta ta̱ Cristo kúúndó, ndakiʼinna ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa. 42 Soo nda̱a̱ ndáaka na̱ sándakava iin na̱ va̱lí na̱ kándíxa yi̱ʼi̱ ndaʼa̱ ku̱a̱chi, va̱ʼaka ná katikaana su̱kúnna iin yu̱u̱ molino ña̱ káʼnu* ta sakánanana ini mar.

43 ”Tá iin ndaʼún sándakavaña yóʼó ndaʼa̱ ku̱a̱chi, kaʼndaña. Va̱ʼaka ná ni̱ʼún ña̱ kutakún ni ná ndiʼi-xa̱ʼa̱ iin ndaʼún nu̱úka ña̱ koo u̱vi̱ saá ndaʼún ta ku̱ʼún ña̱ Gehena,* nu̱ú ñuʼu̱ ña̱ va̱ása ndáʼva̱. 44 * 45 Tá iin xa̱ʼún sándakavaña yóʼó ndaʼa̱ ku̱a̱chi, kaʼndaña. Va̱ʼaka ná ni̱ʼún ña̱ kutakún ni ná koo lenkoún, nu̱úka ña̱ koo u̱vi̱ saá xa̱ʼún ta chika̱a̱na yóʼó nu̱ú ña̱ Gehena.* 46 * 47 Tá nduchúnu̱ún sándakavarí yóʼó ndaʼa̱ ku̱a̱chi, tavárí ta sákana xíkárí. Va̱ʼaka ná ki̱ʼviún ti̱xin Reino Ndióxi̱ xíʼin iinlá nduchúnu̱ún nu̱úka ña̱ koo u̱vi̱ saárí ta chika̱a̱na yóʼó nu̱ú ña̱ Gehena,* 48 nu̱ú íyo ti̱kuxí tí va̱ása xíʼi̱ ta saátu ñuʼu̱ ña̱ va̱ása ndáʼva̱.

49 ”Saáchi xíniñúʼu chika̱a̱ Ndióxi̱ ñuʼu̱ sa̱tá na̱ yiví yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva íxaa na̱ chíka̱a̱ ñi̱i̱ nu̱ú ña̱ xíxina. 50 Ñi̱i̱ ña̱ va̱ʼaní kúúña. Soo tá ná ndiʼi-xa̱ʼa̱ ña̱ o̱ʼva̱ña, ¿nda̱saa kivi nduu o̱ʼva̱ tukuña? Saátu ndóʼó xíniñúʼu koondó táki̱ʼva íyo ñi̱i̱, tasaá vií koondó xíʼin táʼanndó”.

10 Tándi̱ʼi nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra ta ni̱xa̱a̱ra nda̱a̱ Judea chí inka xiyo Jordán. Ta tuku ku̱a̱ʼání na̱ yiví nda̱taka nu̱úra. Ta nda̱a̱ táki̱ʼva xa̱a̱ kéʼévara, ki̱xáʼa tukura sánáʼa̱rana. 2 Tasaá ni̱xa̱a̱ sava na̱ fariseo* nu̱úra ña̱ kúni̱na kotondosónara ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara á va̱ʼa sandákoo iin ta̱a ñá síʼira. 3 Ta nda̱kuiinra yuʼúna: “¿Ndáa chiñu xa̱ʼnda ta̱ Moisés nu̱úndó?”. 4 Ta na̱kán ni̱ka̱ʼa̱nna: “Ta̱ Moisés ta̱xivara ña̱ ná kaʼyína iin certificado ña̱ sandákoona ñá síʼina ta ná taxina ku̱ʼu̱nñá”. 5 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Ta̱ Moisés ta̱xivara ña̱ ná keʼéndó ña̱yóʼo xa̱ʼa̱ ña̱ ndeéní-inindó. 6 Soo tá ki̱xáʼa xa̱ʼa̱ ñuyǐví, Ndióxi̱ ‘i̱xava̱ʼara ta̱a xíʼin ñaʼá’ 7 ‘xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ ta̱a sandákoora yivára xíʼin siʼíra 8 ta u̱vi̱ saána si̱ín iinlá xa̱a̱na nduuna’, ña̱kán su̱víka u̱vi̱ kúúna, chi iinláva ndu̱una. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, na̱ sa̱kítáʼan Ndióxi̱ ná kǒo taʼví nda̱a̱ ni iin na̱ yivína”. 10 Tá ndi̱kóna chí veʼe, na̱ discípulo ki̱xáʼana ndáka̱tu̱ʼunnara xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 11 Ta̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Yi̱ʼi̱ káʼi̱n xíʼinndó ndiʼi ta̱ sándakoo ñá síʼi, ta tíndaʼa̱ra xíʼin inkañá kíʼvira ku̱a̱chi* ta sáxo̱ʼvi̱ra ñá nu̱ú. 12 Tá iin ñá ñaʼá sándakooñá yiíñá ta tíndaʼa̱ñá xíʼin inkara, saátu ñáyóʼo kíʼviñá ku̱a̱chi”.*

13 Tasaá ki̱xaa̱ na̱ yiví kán xíʼin na̱ va̱lí nu̱úra ña̱ va̱ʼa ná chinúura ndaʼa̱ra sa̱tána,* soo na̱ discípulora ni̱nda̱ʼyi̱na nu̱úna. 14 Tá xi̱ni ta̱ Jesús ña̱yóʼo ni̱sa̱a̱ra xíʼinna ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Taxindó ná kixi na̱ va̱lí nu̱úi̱. Va̱ása kasindó nu̱úna, saáchi na̱ íyo táki̱ʼva íyo na̱ va̱lí yóʼo kúú na̱ ki̱ʼvi ti̱xin Reino Ndióxi̱. 15 Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó na̱ kǒo kándíxa Reino Ndióxi̱ táki̱ʼva íxaa iin na̱ va̱lí va̱ása ki̱ʼvina ti̱xinña”. 16 Ta nu̱mira na̱ va̱lí ta chi̱núura ndaʼa̱ra sa̱tána ta ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼa̱na.

17 Tá ku̱a̱ʼa̱nra chí yichi̱, iin ta̱a xínura ki̱xaa̱ra ta xi̱kuxítíra nu̱úra ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “Maestro ta̱ va̱ʼa, ¿ndáaña xíniñúʼu keʼíi̱ ña̱ va̱ʼa kutakui̱ ndiʼi tiempo?”. 18 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “¿Nda̱chun káʼún ta̱ va̱ʼa xíʼi̱n? Kǒo ni iin na̱ va̱ʼa, iinlá Ndióxi̱ kúú ta̱ va̱ʼa. 19 Xíni̱vaún chiñu ña̱ xáʼnda Ndióxi̱: va̱ása kaʼníún, va̱ása ku̱su̱ún xíʼin na̱ kǒo nítindaʼa̱ xíʼún, va̱ása ixakúiʼnáún, va̱ása ka̱ʼún ña̱ vatá* xa̱ʼa̱ inkana, va̱ása sandáʼviún inkana ta ixato̱ʼó yiváún xíʼin siʼún”. 20 Ta̱ ta̱a yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jesús: “Maestro, tá loʼovíi̱ xa̱a̱ kéʼíi̱ ndiʼi ña̱yóʼo”. 21 Ta̱ Jesús xi̱tora nu̱úra ta ku̱ndáʼvi-inira xi̱nirara, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Iinlá ña̱ʼa kúma̱ní nu̱ún: kúáʼan xi̱kó ña̱ʼa ña̱ kúúmiíún ta taxi xu̱ʼún ndaʼa̱ na̱ ndáʼvi; tasaá ni̱ʼún ña̱ va̱ʼa chí ndiví. Tándi̱ʼi, saá kixiún ta kundiku̱ún yi̱ʼi̱”. 22 Soo tá xi̱niso̱ʼora ña̱yóʼo, nda̱kava-inira ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra ta ku̱suchíní-inira saáchi ku̱a̱ʼání ña̱ʼa xi̱kuumiíra.

23 Tándi̱ʼi xi̱to ta̱ Jesús iníísaá, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora: “Ndeéní yo̱ʼvi̱* kooña nu̱ú na̱ íyo xu̱ʼún ña̱ ki̱ʼvina ti̱xin Reino Ndióxi̱”. 24 Soo na̱ discípulo nda̱kanda̱ní-inina* xíʼin tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Ndóʼó na̱ se̱ʼe miíi̱, yo̱ʼvi̱ní kooña nu̱ú na̱ yiví ña̱ ki̱ʼvina ti̱xin Reino Ndióxi̱. 25 Nda̱a̱ va̱ʼaka ki̱ʼvi iin tí camello chí ya̱vi̱ xa̱ʼa̱ túku* nu̱úka ña̱ ki̱ʼvi iin na̱ ku̱i̱ká ti̱xin Reino Ndióxi̱”. 26 Ta ndeéka nda̱kanda̱-inina xíʼin ña̱yóʼo ta ni̱ka̱ʼa̱nna: “Tá saá, ¿ndáana kivi ka̱ku?”. 27 Ta̱ Jesús xi̱to káxira nu̱úna ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Nu̱ú na̱ yiví yo̱ʼvi̱ní ña̱yóʼo, soo kǒo ña̱ʼa yo̱ʼvi̱ nu̱ú Ndióxi̱, saáchi ndiʼiva ña̱ʼa va̱ʼa kéʼéra”. 28 Ta̱ Pedro ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼinra: “Ndi̱ʼi̱ sa̱ndákoondi̱ ndiʼi ña̱ʼa ña̱ va̱ʼa kundiku̱nndi̱ yóʼó”. 29 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, nda̱a̱ ndáaka na̱ sa̱ndákoo veʼena, ñanina, ku̱ʼvana, siʼína, yivána, se̱ʼena á ñuʼúna xa̱ʼíi̱ ta saátu xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa,* 30 tiempo vitin ndakiʼinna veʼena, ñanina, ku̱ʼvana, siʼína, se̱ʼena, ñuʼúna, ta nda̱a̱ yáʼaka 100 yichi̱ ndakiʼinnaña nu̱úka ña̱ xi̱kuumiína, ni kixiva tu̱ndóʼo nu̱úna, soo chí nu̱únínu ndakiʼinna ña̱ kutakuna ndiʼi tiempo. 31 Soo ku̱a̱ʼá na̱ íyo chí nu̱ú kindo̱ona chí sa̱tá, ta na̱ íyo chí sa̱tá kindo̱ona chí nu̱ú”.

32 Ta ndiʼina ku̱a̱ʼa̱nna chí yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí ñuu Jerusalén. Ta chí nu̱úna ku̱a̱ʼa̱n ta̱ Jesús ta na̱ discípulo ndíku̱nna ku̱a̱ʼa̱nna sa̱tára ta ndákanda̱kaví-inina, ta inkaka na̱ ndíku̱n ku̱a̱ʼa̱n chí sa̱táka ki̱xáʼana yíʼvina. Ta tuku ta̱vá síínra na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ na̱ kítáʼan xíʼinra ta ki̱xáʼara sándakaʼánrana xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱nu̱mí ndoʼora. 33 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Chí ñuu Jerusalén ku̱a̱ʼa̱nyó, ta kán ndataxina ta̱ se̱ʼe ta̱a ndaʼa̱ na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley.* Kaʼnínara ta ndataxinara ndaʼa̱ na̱ ñuyǐví. 34 Ta na̱yóʼo kusi̱kindaanara, kondaana tási̱ínara,* kaninara* ta kaʼnínara; tá ná ya̱ʼa u̱ni̱ ki̱vi̱ ndatakura”.

35 Ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan, u̱vi̱ saá na̱ se̱ʼe ta̱ Zebedeo, ku̱yatinna nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Maestro, kúni̱ndi̱ ña̱ ná keʼún iin ña̱ʼa xa̱ʼa̱ndi̱ ña̱ ndukúndi̱ nu̱ún”. 36 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Ndáaña kúni̱ndó keʼíi̱?”. 37 Ta na̱kán nda̱kuiinna yuʼúra: “Taxi ná koondi̱ xíʼún tá ná kaʼndachíñún, iinndi̱ koo chí ndaʼa̱ kúaʼún ta inkandi̱ chí ndaʼa̱ yítiún”. 38 Soo ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ndóʼó va̱ása xíni̱ndó ña̱ ndúkúndó. ¿Á kuchiñundó koʼondó copa ña̱ xa̱a̱ xíʼii̱ ta á kivi ndakuchindó táki̱ʼva xa̱a̱ ndákuchii̱?”. 39 Ta nda̱kuiinna yuʼúra: “Kuchiñuvandi̱”. Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Koʼovandó copa ña̱ xa̱a̱ xíʼii̱ ta ndakuchivandó táki̱ʼva xa̱a̱ ndákuchii̱. 40 Soo su̱ví yi̱ʼi̱ kúú ta̱ ka̱ʼa̱n ndáana koo chí ndaʼa̱ kúaʼi̱ á chí ndaʼa̱ yítii̱n. Chi kán kúú nu̱ú koo na̱ nda̱kaxin yivái̱”.

41 Tá na̱kunda̱a̱-ini na̱ inka 10 kán xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ni̱sa̱a̱nína xíʼin ta̱ Santiago saátu xíʼin ta̱ Juan. 42 Soo ta̱ Jesús sa̱ndátakara ndiʼina ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Xa̱a̱ kúnda̱a̱va-inindó chi na̱ chíñu ñuyǐví yóʼo xáʼndana chiñu nu̱ú na̱ yiví táki̱ʼva kúni̱ miína, ta na̱ ta̱a na̱ ndáyáʼvika xíniñúʼuna ndee̱ ña̱ kúúmiína ña̱ kaʼndachíñuna nu̱ú na̱ yiví. 43 Soo su̱ví saá xíniñúʼu keʼé ndóʼó. Na̱ kúni̱ koo na̱ káʼnuka nu̱ú inkana va̱ʼaka ná kachíñuna nu̱ú inkana 44 ta nda̱a̱ ndáaka na̱ kúni̱ koo na̱ nu̱ú nu̱úndó siʼna ná kachíñuna nu̱ú ndiʼindó. 45 Saáchi nda̱a̱ ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a kǒo níkixira ña̱ kachíñuna nu̱úra, chi ki̱xira ña̱ kachíñura nu̱ú inkana tasaá kuvira* xa̱ʼa̱ na̱ yiví ña̱ ndacháʼvira xa̱ʼa̱na”.*

46 Tasaá ni̱xa̱a̱na ñuu Jericó. Tá ki̱ta ta̱ Jesús ñuu Jericó xíʼin na̱ discípulora ku̱a̱ʼání na̱ yiví ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra, ta ta̱ Bartimeo (se̱ʼe ta̱ Timeo), iin ta̱ ndáʼvi ta̱ kúáa nu̱ú, níndúʼura* chí yichi̱ kán. 47 Tá xi̱niso̱ʼora ña̱ chí yichi̱ kán ku̱a̱yaʼa ta̱ Jesús ta̱ ñuu Nazaret ta ki̱xáʼara kánara: “Jesús se̱ʼe ta̱ David, kundáʼvi-iniún kuniún yi̱ʼi̱”. 48 Ta ku̱a̱ʼánína ki̱xáʼana ndáʼyi̱na nu̱úra ta káʼa̱nna xíʼinra ña̱ ná kasira yuʼúra, soo ta̱yóʼo ndeéka kánara: “Se̱ʼe ta̱ David, kundáʼvi-iniún kuniún yi̱ʼi̱”. 49 Tasaá xi̱kundichi ta̱ Jesús ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kanandóra ná kixira yóʼo”. Ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ kúáa nu̱ú: “Va̱ása yi̱ʼvíún, ndakundichi chi kánara yóʼó”. 50 Ndi̱ku̱n sa̱kútaʼara ti̱ko̱to̱ ña̱ kánuu sa̱tára, ta kamakaví nda̱kundichira ta ku̱a̱ʼa̱nra nu̱ú níndichi ta̱ Jesús. 51 Tasaá ta̱ Jesús ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “¿Ndáaña kúni̱ún keʼíi̱ xíʼún?”. Ta̱ kúáa nu̱ú yóʼo nda̱kuiinra: “Maestro,* ná nduva̱ʼa nu̱úi̱”. 52 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Kúáʼan veʼún, xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxaún Ndióxi̱ xa̱a̱ nda̱ʼavaún”. Ndi̱ku̱n va̱ʼa nda̱koto ta̱ ta̱a yóʼo, ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jesús.

11 Tasaá tá ku̱yatinna ñuu Jerusalén, tá xa̱a̱ ni̱xa̱a̱na nu̱ú yuku̱ Olivo, yatin nu̱ú ndíka̱a̱ ñuu Betfagué xíʼin ñuu Betania, ta̱ Jesús xa̱ʼndara chiñu nu̱ú u̱vi̱ na̱ discípulora 2 ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kúáʼanndó ñuu ña̱ xítondó káa. Tá ná xa̱a̱ndó káa, ndani̱ʼíndó iin tí burro loʼo tí núʼni ta nda̱a̱ ni iinna ta̱ʼán kunúu sa̱tárí. Ndaxínndórí ta ná kixirí xíʼinndó. 3 Tá iinna ná nda̱ka̱tu̱ʼun ndóʼó ‘¿Ndáaña kéʼéndó?’, ña̱yóʼo ka̱ʼa̱nndó xíʼinna: ‘Ta̱ Jesús xíniñúʼurí, soo kamava ndataxirarí ndaʼa̱ndó’”. 4 Tasaá nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna ta nda̱ni̱ʼína tí burro loʼo núʼnirí chí yéʼé, chí yuʼú calle, ta nda̱xínnarí. 5 Soo sava na̱ ndíta kán ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnana: “¿Nda̱chun ndáxínndó tí burro loʼo?”. 6 Tasaá na̱ discípulo ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinna táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna, ta ta̱xivana ku̱a̱ʼa̱nrí xíʼinna.

7 Tasaá ki̱xaa̱ tí burro loʼo xíʼinna nu̱ú ta̱ Jesús ta chi̱núuna ti̱ko̱to̱na sa̱tárí, ta xi̱kunúura sa̱tárí. 8 Ta ku̱a̱ʼání na̱ yiví sa̱ndáka̱a̱na ti̱ko̱to̱na ta chi̱ndoonaña chí yichi̱ ta inkana xa̱ʼndana ndaʼa̱ yitu̱n ta chi̱ndoonaña chí yichi̱. 9 Ta ndiʼi na̱ ku̱a̱ʼa̱n chí nu̱úra xíʼin na̱ ndíku̱n sa̱tára kána kóʼóna ku̱a̱ʼa̱nna: “Ndióxi̱, káʼa̱n-ndáʼvindi̱ xíʼún, sakǎkura. Jehová* ná taxi ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱ ta̱ va̱xi xíʼin ki̱vi̱ra. 10 Ná taxira ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱ ta̱ va̱xi kaʼndachíñu, se̱ʼe ta̱ David yiváyó. Sakǎkura, káʼa̱n-ndáʼvindi̱ xíʼún, Ndióxi̱ ta̱ íyo chí ndiví”. 11 Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Jesús ñuu Jerusalén, saá ni̱xa̱ʼa̱nra chí templo ta xi̱tora ndiʼi ña̱ íyo kán. Soo xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúaa, nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí ñuu Betania xíʼin na̱ u̱xu̱ u̱vi̱.

12 Tá inka ki̱vi̱, tá ke̱ena ñuu Betania ki̱xáʼa kúni̱ kuxura. 13 Tá xíkáka va̱xira xi̱nira iin tú higo ta íyova yu̱ku̱ ndaʼa̱nú, ta ni̱xa̱ʼa̱nra xi̱tora á íyo ña̱ʼa ndaʼa̱nú kaxira. Soo tá ku̱yatinra kǒo ku̱i̱ʼi níndani̱ʼíra ndaʼa̱nú, yu̱ku̱ kuitíva xi̱nira, saáchi ta̱ʼán kixaa̱ tiempo ña̱ koo higo ndaʼa̱nú. 14 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinnú: “Nda̱a̱ ni iin yichi̱ ná kǒo kaxina ña̱ʼa ndaʼún”. Ta xi̱niso̱ʼova na̱ discípulora ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra.

15 Tá ki̱xaa̱ ta̱ Jesús ñuu Jerusalén, ni̱ki̱ʼvira ini templo ta ki̱xáʼara távára ndiʼi na̱ íxi̱kó kán xíʼin na̱ sátá.* Ta sa̱ndúvara mesa na̱ násama xu̱ʼún xíʼin tayi̱ na̱ íxi̱kó paloma. 16 Ta ni va̱ása nítaxira ña̱ ya̱ʼana chí templo tá ndísona ña̱ʼana ku̱a̱ʼa̱nna. 17 Tasaá sa̱náʼa̱ra na̱ yiví ta xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Á kǒo káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ‘Veʼi̱, veʼe nu̱ú ka̱ʼa̱n ndiʼi na̱ ñuu xíʼin Ndióxi̱ kunaníña’? Soo ndóʼó nda̱sandóña kavá nu̱ú ñúʼu na̱ kui̱ʼná”. 18 Tá xi̱niso̱ʼo na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra, ki̱xáʼana nándukúna ndáa ki̱ʼva kaʼnínara. Saáchi yíʼvina xíninara, chi iin ndákanda̱-ini na̱ yiví xíʼin ña̱ sánáʼa̱ra.

19 Tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúaa, saá ki̱ta ta̱ Jesús ñuu kán ta ku̱a̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora. 20 Tá xi̱ta̱a̱n ña̱ inka ki̱vi̱, ni̱ya̱ʼana chí nu̱ú níndichi tú higo ta xi̱nina ña̱ ni̱yi̱chi̱vanú. 21 Xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kaʼán ta̱ Pedro xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Maestro* koto. Tú higo tú chi̱ka̱ún chiʼña ni̱yi̱chi̱vanú”. 22 Tá xi̱niso̱ʼo ta̱ Jesús ña̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kandíxandó Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa keʼéra ndiʼi ña̱ʼa. 23 Ña̱ ndixa káʼi̱n xíʼinndó tá iinna ná ka̱ʼa̱n xíʼin yuku̱* yóʼo ‘Ndakundichi ta sakána miíún nu̱ú tá mar’, tá káʼa̱nna ña̱yóʼo ta va̱ása xíka-inina chi kándíxavana ña̱ saá koo, xi̱nuva ña̱ kúni̱na koo. 24 Ña̱kán káʼi̱n xíʼinndó: ndiʼi ña̱ ndúkúndó nu̱ú Ndióxi̱, kandíxandó ña̱ taxiraña ndaʼa̱ndó ta ndakiʼinvandóña. 25 Tá ndítandó káʼa̱nndó xíʼin Ndióxi̱, koo káʼnu-inindó xa̱ʼa̱ nda̱a̱ ndáaka ña̱ ke̱ʼéna xíʼinndó, ña̱kán yivándó ta̱ íyo chí ndiví koo káʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chindó”. 26 *

27 Tasaá ki̱xaa̱ tukuna ñuu Jerusalén ta tá xíkara chí templo ki̱xaa̱ na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* ta saátu na̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* 28 ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Ndáana ta̱xi ndee̱ ndaʼún ña̱ kéʼún ña̱yóʼo? ¿Ndáana ni̱ka̱ʼa̱n xíʼún keʼún ña̱yóʼo?”. 29 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúna: “Saátu yi̱ʼi̱ nda̱ka̱tu̱ʼíi̱n iin ña̱ʼa ndóʼó. Tá ná ndakuiinndó yuʼíi̱, saá ka̱ʼi̱n xíʼinndó ndáana ta̱xi ndee̱ ndaʼíi̱ ña̱ kéʼíi̱ ña̱ʼa yóʼo. 30 ¿Ndáana xa̱ʼnda chiñu nu̱ú ta̱ Juan ña̱ sandákuchira na̱ yiví, Ndióxi̱ ta̱ íyo chí ndiví á na̱ yivíva? Ndakuiinndó yuʼíi̱”. 31 Ña̱kán ki̱xáʼana káʼa̱n xíʼin táʼanna xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Xi̱ka̱ʼa̱nna: “Tá ná ka̱ʼa̱nyó Ndióxi̱ ta̱xi chiñu yóʼo ndaʼa̱ra, ta ka̱ʼa̱nra xíʼinyó: ‘Tá saá, ¿nda̱chun va̱ása níkandíxandóra?’. 32 Soo tá ná ka̱ʼa̱nyó na̱ yiví chi̱ndaʼá miíra, ¿ndáaña keʼé na̱ ñuu xíʼinyó?”. Xi̱yi̱ʼvína xi̱xinina na̱ yiví, saáchi ndiʼi na̱kán xi̱kandíxa ña̱ xi̱kuu ta̱ Juan iin profeta. 33 Tasaá nda̱kuiinna yuʼúra: “Va̱ása xíni̱ndi̱”. Ña̱kán ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Saátu yi̱ʼi̱ va̱ása ka̱ʼi̱n xíʼinndó ndáana ta̱xi ndee̱ ndaʼíi̱ ña̱ kéʼíi̱ ña̱ʼa yóʼo”.

12 Tasaá ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼinna xíʼin ilustración. Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Iin ta̱a chi̱ʼira tú uva ta chi̱ka̱a̱ra corra nu̱úña. Ta nda̱saviíra iin táʼví nu̱ú kuʼnína tí uva ta kán i̱xava̱ʼara iin torre. Tándi̱ʼi sa̱ndákooraña renta ndaʼa̱ na̱ káchíñu xíʼin tú uva ta ke̱era ku̱a̱ʼa̱nra chí inka ñuu xíká. 2 Tá ni̱ya̱ʼa tiempo chi̱ndaʼára iin ta̱ káchíñu nu̱úra ña̱ ná ku̱ʼu̱nra nu̱ú na̱ sa̱ndákoora ñuʼúra ndaʼa̱, ña̱ ná taxina táʼví ña̱ʼa ña̱ xíniñúʼu ndakiʼinra. 3 Soo na̱kán ti̱innara, ndeéní ka̱ninara ta kǒo ña̱ʼa nítaxina ndaʼa̱ra ta ndi̱kóra. 4 Ta̱ kúúmií ñuʼú kán tuku chi̱ndaʼára inka ta̱ káchíñu nu̱úra ku̱a̱ʼa̱nra nu̱úna, ta ka̱nina xi̱níra ta sa̱kúkaʼanna nu̱úra. 5 Tasaá chi̱ndaʼára inkara ta xa̱ʼnínara. Ta ku̱a̱ʼákana chi̱ndaʼára ku̱a̱ʼa̱n, ta savana ndeéní ka̱ninana ta inkatuna xa̱ʼnína. 6 Tándi̱ʼi, ta̱ xíʼin ñuʼú kán chi̱ndaʼára se̱ʼera ta̱ kúʼvi̱ní-inira xínira, saáchi nda̱kanixi̱níra: ‘Ixato̱ʼóvana se̱ʼi̱’. 7 Soo na̱ káchíñu xíʼin tú uva ni̱ka̱ʼa̱n xíʼin táʼanna: ‘Ta̱yóʼo kúú ta̱ ndakiʼin ñuʼú. Ná kaʼníyóra tasaá kuenta miíyó koo ndiʼiña’. 8 Tasaá ti̱innara ta xa̱ʼnínara ta ta̱vánara nu̱ú íyo tú uva ta ni̱xa̱ʼa̱nna sa̱kánanara. 9 ¿Ndáaña keʼé ta̱ xíʼin ñuʼú kán xíʼinna? Kixira ta kaʼníra na̱ káchíñu xíʼin tú uva ta ndataxira ñuʼú kán ndaʼa̱ inkana. 10 ¿Á ni iin yichi̱ kǒo níkaʼvindó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: ‘Yu̱u̱ ña̱ ku̱ndasí na̱ íxava̱ʼa veʼe, ña̱yóʼo ni̱xa̱a̱ña ndu̱uña yu̱u̱ ña̱ ndáyáʼvi va̱ʼaka’?* 11 ¿Á va̱ása níkaʼvindó ña̱ káʼa̱n: ‘Mií Jehová* ke̱ʼé ña̱yóʼo ta kúsi̱íní-iniyó xíʼin ña̱yóʼo’?”.

12 Tá na̱kunda̱a̱-ini na̱ sáa̱-ini xíniñaʼá ña̱ xa̱ʼa̱ miína káʼa̱nra xi̱kuni̱na tiinnara, soo ni̱yi̱ʼvína xi̱nina na̱ yiví, tasaá nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nvana.

13 Tasaá chi̱ndaʼána sava na̱ fariseo xíʼin inkaka na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Herodes ña̱ kotona ndáaña keʼéna ña̱ va̱ʼa ná ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús iin tu̱ʼun ña̱ va̱ása va̱ʼa tasaá sakúiso ku̱a̱chinara. 14 Tá ni̱xa̱a̱na nu̱úra ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Maestro, xíni̱ndi̱ ña̱ nina ña̱ nda̱a̱ káʼún ta va̱ása ndúkún ña̱ kindo̱o va̱ʼún xíʼin ni iin na̱ yiví ta ni va̱ása xítoún ndáa ki̱ʼva náʼa̱na, ta nina ña̱ nda̱a̱ sánáʼún xa̱ʼa̱ yichi̱ Ndióxi̱. ¿Á va̱ʼa chaʼvindi̱ xu̱ʼún ña̱ impuesto ndaʼa̱ ta̱ César á va̱ása va̱ʼa?”. 15 Soo tá xi̱nira ña̱ káʼa̱nna ña̱ vatá,* nda̱kuiinra yuʼúna ta ka̱chira: “¿Nda̱chun xítondosóndó yi̱ʼi̱? Taxindó iin denario ndaʼíi̱ ná kotoi̱”. 16 Saá ta̱xinaña ndaʼa̱ra ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Ndáa na̱ʼná kúú ña̱ va̱xi yóʼo ta ndáana kúú na̱ va̱xi ki̱vi̱ nu̱úña?”. Ta na̱kán nda̱kuiinna: “Na̱ʼná ta̱ César xíʼin ki̱vi̱ra kúú ña̱ va̱xi nu̱úña”. 17 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinna: “Tá saá, taxindó ndaʼa̱ ta̱ César ña̱ʼa ña̱ kúú kuentara, ta taxindó ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ʼa ña̱ kúú kuenta Ndióxi̱”. Ta nda̱kanda̱ní-inina* xíʼinra.

18 Tasaá ki̱xi na̱ saduceo, na̱ káʼa̱n ña̱ kǒo ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: 19 “Maestro, ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra tá ná kuvi iin ta̱a ta va̱ása níxi̱yo se̱ʼera, ñanira xíniñúʼu tindaʼa̱ xíʼin ñá síʼira ñá ni̱ndo̱o ña̱kán va̱ʼa ná koo iin se̱ʼe ta̱ ni̱xi̱ʼi̱. 20 Ña̱yóʼo ku̱u xíʼin u̱xa̱ na̱ ta̱a ta ñani táʼan miína xi̱kuuna. Ta̱ nu̱ú ti̱ndaʼa̱ra soo tándi̱ʼi ni̱xi̱ʼi̱ra ta va̱ása níxi̱yo se̱ʼera xíʼin ñá síʼira. 21 Saá ku̱u xíʼin ta̱ u̱vi̱, ti̱ndaʼa̱ra xíʼinñá soo va̱ása níxi̱yo se̱ʼena; ta saá ku̱utu xíʼin ta̱ u̱ni̱. 22 Ta ni iin na̱ u̱xa̱ kán va̱ása níxi̱yo se̱ʼena xíʼinñá. Tándi̱ʼi ni̱xi̱ʼi̱ ndiʼina, ni̱xi̱ʼi̱tu ñá ñaʼá kán. 23 Tá ná ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ¿ndáa na̱ ta̱a yóʼo kindo̱oñá xíʼin? Saáchi ndiʼina ni̱xi̱yo xíʼinñá”. 24 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúna: “Ndóʼó va̱ása va̱ʼa káʼa̱nndó saáchi va̱ása kúnda̱a̱-inindó ndáaña káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ta ni va̱ása xíni̱ndó xa̱ʼa̱ ndee̱ ña̱ kúúmií Ndióxi̱. 25 Saáchi tá ná ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, na̱ ta̱a va̱ása tindaʼa̱na ta ná si̱ʼí va̱ása tindaʼa̱ná, saáchi koona táki̱ʼva íyo na̱ ángel na̱ íyo chí ndiví. 26 Ta xa̱ʼa̱ ña̱ ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ¿á va̱ása níkaʼvindó xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ʼyí ta̱ Moisés, ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ yitu̱n tú iñú, tá ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra: ‘Yi̱ʼi̱ kúú Ndióxi̱ ta̱ Abrahán, Ndióxi̱ ta̱ Isaac, Ndióxi̱ ta̱ Jacob’? 27 Ta̱yóʼo su̱ví Ndióxi̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱ kúúra chi Ndióxi̱ na̱ táku kúúra. Ndóʼó ni va̱ása kúnda̱a̱-inindó”.

28 Iin ta̱ maestro ta̱ sánáʼa̱ ley* ta̱ ki̱xaa̱ xi̱niso̱ʼo ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna. Tá xi̱nira ña̱ va̱ʼaní nda̱kuiin ta̱ Jesús yuʼúna ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “¿Ndáa chiñu ña̱ xáʼnda Ndióxi̱ kúú ña̱ káʼnuka nu̱ú ndiʼiña?”. 29 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúra ta ka̱chira: “Ña̱ nu̱ú kúú ña̱yóʼo: ‘Kuniso̱ʼo ñuu Israel, Jehová* Ndióxi̱yó iinlá Jehová* kúúra. 30 Kuʼvi̱-iniún kuniún Jehová* Ndióxi̱ún xíʼin ndiʼi níma̱ún, xíʼin ndiʼi ña̱ tákún,* xíʼin ndiʼi xi̱níún ta xíʼin ndiʼi ndeún’. 31 Ta ña̱ u̱vi̱ kúú ña̱yóʼo: ‘Kuʼvi̱-iniún kuniún inka na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva kúʼvi̱-iniún xíniún miíún’. Kǒo inkaka chiñu ña̱ káʼnuka ña̱ xáʼnda Ndióxi̱ nu̱ú u̱vi̱ saá ña̱yóʼo”. 32 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ sánáʼa̱ ley* xíʼinra: “Va̱ʼaní nda̱kuiún Maestro, mií ña̱ nda̱a̱ ni̱ka̱ʼún. ‘Iinláva kúúra ta kǒoka inka Ndióxi̱’. 33 Ta ña̱ kuʼvi̱-iniyó kuniyóra xíʼin ndiʼi níma̱yó, xíʼin ndiʼi xi̱níyó ta xíʼin ndiʼi ndee̱yó, ta ña̱ kuʼvi̱-iniyó kuniyó inka na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva kúʼvi̱-iniyó xíniyó miíyó ndáyáʼviníka ña̱yóʼo nu̱úka ña̱ taxiyó kití tí kaʼmiyó ndaʼa̱ Ndióxi̱”. 34 Tá xi̱ni ta̱ Jesús ña̱ va̱ʼaní nda̱kuiinra, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Va̱ása xíká íyoún nu̱ú Reino Ndióxi̱”. Ta ni iinna kǒo níxiinka nda̱ka̱tu̱ʼun-ñaʼá.

35 Tá sánáʼa̱ka ta̱ Jesús ini templo, ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrana: “¿Nda̱chun káʼa̱n na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley ña̱ kúú ta̱ Cristo se̱ʼe ta̱ David? 36 Saáchi espíritu Ndióxi̱ chi̱ndeétáʼan xíʼin ta̱ David ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra: ‘Jehová* ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin tátai̱: “Koo chí ndaʼa̱ kúaʼi̱ nda̱a̱ ná chindúʼi̱ na̱ sáa̱-ini xíni yóʼó ti̱xin xa̱ʼún”’. 37 Tá mií ta̱ David ni̱ka̱ʼa̱n táta xíʼinra, ¿á kivi koora se̱ʼera tá saá?”.

Ta ndiʼi na̱ yiví kán va̱ʼaní xi̱xiniso̱ʼona ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nra. 38 Tá sánáʼa̱rana ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kuentaní koondó xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley saáchi kútóona ku̱ʼu̱n si̱ína ta kundixina ti̱ko̱to̱ ña̱ káni̱ ta kútóotuna ña̱ ná chindeénana* chí nu̱ú ya̱ʼvi, 39 saátu tá ku̱a̱ʼa̱nna sinagoga kútóona koona tayi̱ tú íyo chí nu̱ú ta tá ku̱a̱ʼa̱nna vikó kútóona koona chí nu̱ú va̱ʼaka náʼa̱. 40 Ta sándaʼvina ná si̱ʼí ná ni̱xi̱ʼi̱ yií ta kíndaana ña̱ʼa ña̱ kúúmiíná ta naʼá va̱ʼa káʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱ ña̱ ná ka̱ʼa̱n va̱ʼa inkana xa̱ʼa̱na. Na̱yóʼo ndeéní tu̱ndóʼo taxi Ndióxi̱ ndaʼa̱na”.

41 Ta xi̱kundúʼura* nu̱ú túvi ndíta caja nu̱ú táanna xu̱ʼún, ta xítora ña̱ chíka̱a̱ na̱ yiví xu̱ʼún iniña; ku̱a̱ʼání xu̱ʼún chíka̱a̱ na̱ ku̱i̱ká. 42 Tasaá ki̱xaa̱ iin ñaʼá ñá ndáʼvi ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií ta chi̱ka̱a̱ñá u̱vi̱ xu̱ʼún válí ña̱ loʼoní ya̱ʼvi.* 43 Saá ka̱nara na̱ discípulora ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, ku̱a̱ʼáka ña̱ chi̱ka̱a̱ ñaʼá ñá ndáʼvi ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií yóʼo nu̱úka na̱ káa. 44 Saáchi ndiʼi na̱ káa táxina ña̱ ndóo ndaʼa̱na; soo ñáyóʼo ni ndáʼviníñá ta̱xiñá ndiʼi ña̱ xi̱kuumiíñá”.

13 Tá ku̱a̱ʼa̱n kíta ta̱ Jesús ini templo, iin ta̱ discípulora ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinra: “Maestro, koto ña̱ liviní yu̱u̱ ña̱ nama̱ ña̱ templo yóʼo ta náʼnuníña”. 2 Soo ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “¿Á xítoún templo káʼnu yóʼo? Yu̱u̱ ña̱ íyo yóʼo ña̱ nduva kuuña ta kuachi ndiʼiña”.

3 Tá níndúʼura* chí yuku̱* ña̱ Olivo nu̱ú túvi níndichi templo, ta̱ Pedro, ta̱ Santiago, ta̱ Juan xíʼin ta̱ Andrés ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun se̱ʼénara: 4 “Ka̱ʼa̱n xíʼinndi̱, ¿ama koo ña̱ʼa yóʼo, ta ndáa señal na̱ʼa̱ nu̱úndi̱ ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ña?”. 5 Tasaá ta̱ Jesús ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼinna: “Kuentaní koondó. Ni iinna ná kǒo sandáʼvi ndóʼó. 6 Ku̱a̱ʼánína kixi ta kuniñúʼuna ki̱víi̱ ta ka̱ʼa̱nna ‘Yi̱ʼi̱ kúú ta̱ Cristo’ ta ku̱a̱ʼání na̱ yiví sandáʼvina. 7 Saátu tá ná kuniso̱ʼondó ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ guerra, va̱ása yi̱ʼvíndó, saáchi ña̱ koo kúúva ña̱yóʼo, soo su̱ví tiempo ña̱ xa̱a̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ ñuyǐví* yóʼo kúúña.

8 ”Saáchi kanitáʼan iin ñuu xíʼin inka ñuu, ta iin país xíʼin inka país, ta ndeéní ta̱an ta koo so̱ko. Ndiʼi ña̱yóʼo na̱ʼa̱ña ña̱ sa̱kán kixáʼava kúú tu̱ndóʼo.*

9 ”Kuentaní koondó. Saáchi ndataxina ndóʼó ndaʼa̱ na̱ chíñu ta kanina ndóʼó ti̱xin ña̱ sinagoga, ta xa̱ʼa̱ yi̱ʼi̱ kúú ña̱ kuniʼina ndóʼó ku̱ʼu̱nna nu̱ú na̱ chíñu xíʼin na̱ rey. Tasaá kunda̱a̱-ini na̱kán xa̱ʼíi̱. 10 Saátu siʼna xíniñúʼu natúʼunna tu̱ʼun va̱ʼa* xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱ nu̱ú iníísaá ñuyǐví. 11 Soo tá ná kuniʼina ndóʼó ña̱ ndataxina ndóʼó ndaʼa̱ na̱ chíñu, va̱ása kundi̱ʼi̱ní-inindó ña̱ ndakanixi̱níndó xa̱ʼa̱ tu̱ʼun ña̱ ka̱ʼa̱nndó, chi espíritu santo taxi ña̱ ka̱ʼa̱nndó, saáchi su̱ví ndóʼó kúú na̱ ka̱ʼa̱n chi espíritu santo kúú ña̱ ka̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ndó. 12 Saátu na̱ íyo ñani ndataxina ñanina ña̱ ná kaʼnínana, na̱ íyo se̱ʼe ndataxina se̱ʼena ña̱ ná kaʼnínana, ta na̱ íyo yivá koona contra yivána ta ndataxinana ña̱ ná kaʼnínana. 13 Ndiʼi na̱ yiví sa̱a̱-inina kunina ndóʼó xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxandó yi̱ʼi̱. Soo na̱ ná kundeé-ini* nda̱a̱ nu̱ú ndíʼi kúú na̱ ka̱ku.

14 ”Ña̱kán, tá ná kunindó ña̱ʼa ña̱ kininí káa ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱ ta níndichiña chí nu̱ú va̱ása xíniñúʼu kundichiña (na̱ káʼvi tu̱ʼun yóʼo ná kunda̱a̱-inina xíʼinña), tasaá na̱ íyo chí Judea ná kununa ku̱ʼu̱nna chí yuku̱. 15 Ta na̱ ndósó chí xi̱ní veʼe ná kǒo nuuna veʼena ña̱ tavána ña̱ kúúmiína, 16 ta na̱ xíka chí yuku̱, ná kǒo ndikóna xa̱ʼa̱ ti̱ko̱to̱na. 17 Ndáʼviní ná si̱ʼí ná ñúʼu se̱ʼe á ná sáchichín se̱ʼe ki̱vi̱ saá. 18 Ndakundeéndó ka̱ʼa̱nndó xíʼin Ndióxi̱ ña̱ ná kǒo ku̱ʼu̱nndó tiempo ña̱ vi̱xin. 19 Saáchi ki̱vi̱ saá ki̱vi̱ tu̱ndóʼo kooña. Nda̱a̱ tá ki̱xáʼa xa̱ʼa̱ ñuyǐví ña̱ i̱xava̱ʼa Ndióxi̱ ta nda̱a̱ vitin ta̱ʼán koo táʼan ña̱yóʼo ta ni iin ki̱vi̱ va̱ása ndikókaña. 20 Soo tá ku̱a̱ʼání tiempo ná taxi Jehová* koo tu̱ndóʼo yóʼo ni iin na̱ yiví va̱ása ka̱ku, soo xa̱ʼa̱ na̱ nda̱kaxinra loʼova tiempo kooña.

21 ”Tasaá, tá iinna káʼa̱n xíʼinndó ‘Kotondó, yóʼo ndíka̱a̱ ta̱ Cristo’ á ‘Káa ndíka̱a̱ra’, va̱ása kandíxandóna. 22 Saáchi kita na̱ cristo vatá xíʼin na̱ profeta vatá ta keʼéna milagro, ta keʼéna ña̱ʼa ña̱ ndakanda̱-ini* na̱ yiví xíʼin ña̱ sandáʼvinana, ta nda̱a̱ kuni̱na sandáʼvina na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱. 23 Ña̱kán kuentaní koondó. Xa̱a̱ ya̱chi̱ka káʼi̱n xíʼinndó tá kúma̱níka kooña.

24 ”Soo ki̱vi̱ saá tá ná ya̱ʼa tu̱ndóʼo kán, ñu̱ʼu* kunaá nu̱úña, ta va̱ása ndaye̱ʼe̱ka tí yo̱o̱, 25 ta ko̱yo tí ki̱mi chí ndiví ta ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví ndeéní kanda̱ña. 26 Tasaá kunina ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a ña̱ va̱xira chí nu̱ú vi̱kó ña̱ íyo chí ndiví xíʼin ndiʼi ndee̱ra. 27 Ta chindaʼára na̱ ángelra ña̱ sandátakana na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱ ku̱mí saá ti̱tu̱n ñuyǐví, chí nu̱ú kíxáʼa ndiví iinsaá nda̱a̱ nu̱ú ndíʼiña ta saátu chí nu̱ú kíxáʼa ñuʼú iinsaá nda̱a̱ nu̱ú ndíʼiña.

28 ”Sákuaʼandó xa̱ʼa̱ ña̱ ilustración tú higo. Tá xa̱a̱ kána ndaʼa̱nú ta kána yu̱ku̱nú, xa̱a̱ xíni̱vandó ña̱ xa̱a̱ yatin va̱xi tiempo sáví. 29 Saátu ndóʼó tá ná kunindó ndiʼi ña̱ʼa yóʼo, kunda̱a̱-inindó ña̱ xa̱a̱ yatin yéʼé va̱xi ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a. 30 Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, na̱ yiví na̱ ndóo tiempo vitin ni va̱ása kuvina nda̱a̱ ná koo ndiʼi ña̱yóʼo. 31 Ñuʼú xíʼin ndiví ndiʼi-xa̱ʼa̱ña,* soo tu̱ʼun ña̱ káʼi̱n va̱ása ndiʼi-xa̱ʼa̱ña.

32 ”Ni iinna va̱ása xíni̱ hora xíʼin ki̱vi̱ kán, ni na̱ ángel na̱ íyo chí ndiví ni yi̱ʼi̱;* mitúʼun yivái̱ xíni̱. 33 Xíniñúʼu koo tu̱ʼvandó ta kundito va̱ʼa nu̱úndó, saáchi va̱ása xíni̱ndó ama koo ña̱ʼa yóʼo. 34 Ña̱yóʼo íyoña táki̱ʼva íyo iin ta̱a ta̱ nda̱kiʼin ku̱a̱ʼa̱n chí ñuu xíká ta sa̱ndákoora veʼera ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra ña̱ kundaanaña ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ndáa chiñu keʼé iin iinna, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ ndáa yéʼé ña̱ ndiʼi tiempo ná koo tu̱ʼvara. 35 Ña̱kán, ndiʼi tiempo kundito va̱ʼa nu̱úndó, saáchi va̱ása xíni̱ndó ama kixaa̱ ta̱ xíʼin veʼe, tá xi̱ku̱aá á tá sava ñuú á tá kúma̱níka tu̱vi á tá xi̱ta̱a̱n. 36 Saáchi tá kama ná kixaa̱ra sana ndani̱ʼíra ndóʼó ña̱ kísi̱ndó. 37 Ña̱ káʼi̱n xíʼinndó xíʼin ndiʼina káʼi̱nña: kuentaní koondó”.

14 Tá kúma̱níka u̱vi̱ ki̱vi̱ ña̱ koo ña̱ Pascua xíʼin Vikó ña̱ si̱táva̱ʼa ña̱ kǒo yuxa̱n iyá xíʼin, na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley* xi̱ndukúna ndáa ki̱ʼva ka̱ʼa̱nna ña̱ vatá* xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús ña̱ va̱ʼa tiinnara ta kaʼnínara. 2 Saáchi xi̱ka̱ʼa̱nna: “Va̱ása tiinyóra tá ná koo vikó; chi sana sa̱a̱ na̱ ñuu xíʼinyó”.

3 Tá íyo ta̱ Jesús chí ñuu Betania xíxira veʼe ta̱ Simón ta̱ xi̱kuumií lepra, ku̱yatin iin ñá ñaʼá xíʼin ki̱si loʼo ña̱ yu̱u̱* ta chútúña xíʼin aceite tá xáʼa̱n támi tá yaʼviní, tá na̱kuva̱ʼa xíʼin nina nardo. Tándi̱ʼi ta̱ʼvíñá su̱kúnña ta ki̱xáʼañá sákaañárá xi̱ní ta̱ Jesús. 4 Tá xi̱ni na̱ discípulo ña̱yóʼo savana ni̱sa̱a̱na ta ni̱ka̱ʼa̱n xíʼin táʼanna: “¿Nda̱chun sa̱ndíʼi-xa̱ʼa̱ñá aceite tá xáʼa̱n támi yóʼo? 5 ¿Nda̱chun kǒo níxi̱kóyórá yáʼaka 300 denario...* ta xu̱ʼún yóʼo taxiyóña ndaʼa̱ na̱ ndáʼvi?”. Tasaá ni̱sa̱a̱nína xíʼinñá. 6 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Táxi̱n koondó xíʼinñá, ¿nda̱chun káʼa̱nndó saá xa̱ʼa̱ ñá ñaʼá yóʼo? Iin ña̱ va̱ʼaníva kúú ña̱ ke̱ʼéñá xíʼi̱n. 7 Saáchi na̱ ndáʼvi ndiʼiva tiempo koona xíʼinndó ta kivi chindeétáʼanndó xíʼinna ama kúni̱ miívandó, soo yi̱ʼi̱ su̱ví ndiʼiví tiempo koi̱ xíʼinndó. 8 Ke̱ʼéñá xíʼi̱n ña̱ kivi keʼévañá, saáchi tá sa̱káañá aceite tá xáʼa̱n támi yi̱ʼi̱, saá kúú ña̱ i̱xaviíñá yi̱ʼi̱ tá xa̱a̱ ná kuvii̱ ta sandúxu̱nna yi̱ʼi̱. 9 Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, iníísaá ñuyǐví, nda̱a̱ ndáaka nu̱ú ná natúʼunna tu̱ʼun va̱ʼa* xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱, ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼé ñáyóʼo tasaá kúú ña̱ ndakaʼánna xa̱ʼa̱ñá”.

10 Ta̱ Judas Iscariote, iin ta̱ xi̱kitáʼan xíʼinna ña̱ xi̱kuuna u̱xu̱ u̱vi̱, ni̱xa̱ʼa̱nra nu̱ú na̱ su̱tu̱ náʼnu ña̱ va̱ʼa kindo̱ora xíʼinna ndáa ki̱ʼva ndataxira ta̱ Jesús ndaʼa̱na. 11 Tá xi̱niso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ni̱kusi̱íní-inina ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra ña̱ chaʼvinara. Tasaá ki̱xáʼara ndúkúra ndáa ki̱ʼva ndataxira ta̱ Jesús ndaʼa̱na.

12 Tá ki̱xaa̱ ki̱vi̱ nu̱ú, ña̱ xíyo Vikó ña̱ si̱táva̱ʼa ña̱ kǒo yuxa̱n iyá xíʼin, táki̱ʼva xa̱a̱ íyo costumbrena ña̱ xáʼnína tí kití vikó Pascua, na̱ discípulo ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunnara: “¿Ndáa míí kúni̱ún ndasaviíndi̱ ña̱ kuxún ña̱ koo vikó ña̱ Pascua?”. 13 Tasaá chi̱ndaʼára u̱vi̱ na̱ discípulora ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kúáʼanndó ñuu Jerusalén, kán ndakutáʼanndó xíʼin iin ta̱ ndíso iin ki̱si ti̱kui̱í, ta kundiku̱nndóra 14 ta nda̱a̱ ndáaka nu̱ú ki̱ʼvira, kán ki̱ʼvindó ta ka̱ʼa̱nndó xíʼin ta̱ xíʼin veʼe kán: ‘Ta̱ Maestro káchira: “¿Ndáa míí íyo cuarto nu̱ú kivi kuxui̱ ña̱ Pascua xíʼin na̱ discípuloi̱?”’. 15 Tasaá na̱ʼa̱ra nu̱úndó iin cuarto ña̱ ndíka̱, ña̱ íyo chí ni̱nu ta xa̱a̱ íyo ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kuniñúʼuyó iniña. Kán ixaviíndó ña̱ kuxuyó”. 16 Ta na̱ discípulo nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna ta ni̱xa̱a̱na chí ñuu kán ta nda̱ni̱ʼína ndiʼi ña̱ʼa nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna; ta i̱xavií ndiʼina ña̱ʼa ña̱ koo Pascua.

17 Tá xa̱a̱ xi̱ku̱aá, ni̱xa̱a̱ra kán xíʼin na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ apóstolra. 18 Ta tá ndóona xíxina nu̱ú mesa, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó, iin ndóʼó na̱ xíxi xíʼi̱n yóʼo ndataxi yi̱ʼi̱ ndaʼa̱ na̱ sáa̱-ini xíni yi̱ʼi̱”. 19 Ta ndeéní ku̱suchí-inina ta iin iinna ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinra: “¿Su̱ví yi̱ʼi̱ kúúra saá?”. 20 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Iin táʼan ndóʼó na̱ u̱xu̱ u̱vi̱ kúúra, ta̱ chíka̱a̱ si̱táva̱ʼa xíʼi̱n ini ko̱ʼo̱. 21 Ña̱ nda̱a̱ kúúña ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a sandákoora ndóʼó nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ra. Soo ndáʼviní ta̱ ndataxi ta̱ se̱ʼe ta̱a ndaʼa̱ na̱ sáa̱-ini xíniñaʼá. Va̱ʼaníka tá kǒo níkakura”.

22 Tá xíxikana ndóona, ki̱ʼinra iin si̱táva̱ʼa ta tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱, ta̱ʼvíraña ta ta̱xiraña ndaʼa̱na ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kiʼinndóña, ña̱yóʼo íyoña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ku̱ñui̱”. 23 Ta ki̱ʼinra iin copa ta ta̱xira tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta ta̱xiraña ndaʼa̱na ta ndiʼina xi̱ʼirá. 24 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Táyóʼo íyorá táki̱ʼva íyo ‘niíi̱ ña̱ kíndo̱o Ndióxi̱ iin trato xíʼinndó’, ni̱íi̱ ña̱ ku̱i̱ta̱ ña̱ va̱ʼa ndakiʼin ndiʼi na̱ yiví ña̱ va̱ʼa. 25 Ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼinndó ña̱ va̱ása koʼokai̱ tá vino yóʼo nda̱a̱ ná kixaa̱ ki̱vi̱ ña̱ koʼi̱ tá vino xa̱á xíʼinndó ti̱xin Reino Ndióxi̱”. 26 Tándi̱ʼi xi̱tana yaa* nu̱ú Ndióxi̱, nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna chí yuku̱* ña̱ Olivo.

27 Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ndiʼi ndóʼó sandákoondó yi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ ndoʼi̱, saáchi xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱: ‘Satúkue̱ʼi̱ ta̱ pastor ta xa̱a̱ síín síín nu̱ú ku̱ʼu̱n ndiʼi tí ndikachi’.* 28 Soo tá ná ndatakui̱, siʼnaka yi̱ʼi̱ ku̱ʼu̱n nu̱úndó chí ñuu Galilea”. 29 Ta̱ Pedro nda̱kuiinra: “Ni ndiʼina ná sandákoona yóʼó xa̱ʼa̱ ña̱ ndoʼún, soo yi̱ʼi̱ va̱ása keʼíi̱ saá”. 30 Tasaá ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Mií ña̱ nda̱a̱ káʼi̱n xíʼún, ñuú vitin tá kúma̱níka kana iin chele u̱vi̱ yichi̱, yóʼó u̱ni̱ yichi̱ ka̱ʼún ña̱ va̱ása xíni̱ún yi̱ʼi̱”. 31 Soo nda̱kundeéra ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ni ná kuvii̱ xíʼún, nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása ka̱ʼi̱n ña̱ va̱ása xíni̱i̱ yóʼó”. Ta inkáchi ni̱ka̱ʼa̱n ndiʼi na̱ discípulo.

32 Tasaá ni̱xa̱a̱na nu̱ú naní Getsemaní ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ discípulora: “Yóʼo koondó ta ná ku̱ʼi̱n ka̱ʼi̱n xíʼin Ndióxi̱”. 33 Tasaá nda̱kiʼinra ta̱ Pedro, ta̱ Santiago xíʼin ta̱ Juan ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra, ta ki̱xáʼa kúsuchíní-inira ta ndíʼi̱ní-inira. 34 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ndíʼi̱ní-inii̱ nda̱a̱ kúni̱ kuvii̱ túvii̱. Koondó yóʼo ta kunditondó”. 35 Tándi̱ʼi ku̱xíká loʼora nu̱úna, xi̱kuxítíra ta ki̱xáʼara káʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱, tá ña̱ kívi kúúña ná kǒo kixi tu̱ndóʼo ña̱ ndeéní va̱xi nu̱úra. 36 Xi̱kachira: “Abba,* yivá, yóʼó ndiʼiva ña̱ʼa va̱ʼa kéʼún, sakútaʼa copa yóʼo nu̱úi̱. Soo ná va̱ása koo ña̱ kúni̱ yi̱ʼi̱ va̱ʼaka ná koo ña̱ kúni̱ miíún”. 37 Tándi̱ʼi ndi̱kóra nu̱ú ndóo na̱ discípulo ta na̱ kísi̱va kúúna. Ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra ta̱ Pedro: “Simón, ¿á ni̱ki̱si̱vaún? ¿Á ni va̱ása níkundeé-iniún* ña̱ kunditoún ni iin hora loʼo? 38 Kundito va̱ʼa nu̱úndó ta ka̱ʼa̱nníndó xíʼin Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa ná kǒo ndakavandó ndaʼa̱ ku̱a̱chi. Ña̱ nda̱a̱ kúúña, na̱ yiví kúni̱vana keʼéna ña̱ va̱ʼa, soo vitánína”.* 39 Tasaá ku̱a̱ʼa̱nra ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱ ta tuku ni̱ka̱ʼa̱nra mií ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. 40 Tá ndi̱kó tukura ki̱xaa̱ra, na̱ kísi̱ kúú tukuvana saáchi ndeéní ka̱ni ma̱ʼnána. Ta ni va̱ása níkunda̱a̱-inina ndáaña ka̱ʼa̱nna xíʼinra. 41 Ta tuku ndi̱kóra ña̱ yichi̱ u̱ni̱ ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Su̱ví tiempo ña̱ ku̱su̱nndó ta ni ña̱ ndakindee̱ndó kúúña. Xa̱a̱ va̱ʼa, kotondó xa̱a̱ ki̱xaa̱ hora ña̱ ndataxina ta̱ se̱ʼe ta̱a ndaʼa̱ na̱ yiví ku̱a̱chi. 42 Ndako̱ondó ná ku̱ʼu̱nyó. Kotondó, xa̱a̱ ki̱xaa̱ ta̱ ndataxi yi̱ʼi̱ ndaʼa̱ na̱ sáa̱-ini xíni yi̱ʼi̱”.

43 Ta ndi̱ku̱n saá, tá káʼa̱nkara xíʼin na̱ discípulora, ki̱xaa̱ ta̱ Judas, iin ta̱ xi̱kitáʼan xíʼinna ña̱ xi̱kuuna u̱xu̱ u̱vi̱, ta ku̱a̱ʼání na̱ yiví ki̱xaa̱ xíʼinra ta níʼina espada xíʼin yitu̱n, ta na̱ chi̱ndaʼá-ñaʼá kúú na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley saátu na̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* nu̱ú na̱ ñuu. 44 Ta̱ Judas ta̱ ni̱xi̱kóñaʼá xa̱a̱ ya̱chi̱ka ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ta̱ chitói̱ nu̱ú, ta̱kán kúúra. Tiinndóra ta kiʼin va̱ʼandó kuenta xíʼinra ña̱ ná kǒo sa̱ñára”. 45 Ta ni̱xa̱ʼa̱n nda̱kúra nu̱ú ta̱ Jesús, ku̱yatinra nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra “Maestro”,* ta chi̱tóra nu̱úra. 46 Tasaá ti̱innara. 47 Soo iin ta̱ níndichi kán ta̱vára espadara ta xa̱ʼndara so̱ʼo ta̱ káchíñu nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu. 48 Ta ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “¿Á va̱xindó xíʼin espada xíʼin yitu̱n ña̱ tiinndó yi̱ʼi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ta̱ kui̱ʼná? 49 Ki̱vi̱ tá ki̱vi̱ ni̱xi̱yoi̱ xíʼinndó ña̱ sa̱náʼi̱ chí templo ta kǒo ndóʼó nítiin yi̱ʼi̱. Soo ndiʼi ña̱yóʼo ku̱uña ña̱ va̱ʼa ná xi̱nu ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱”.

50 Ta ndiʼina sa̱ndákoonara ta xi̱nuna ku̱a̱ʼa̱nna. 51 Tasaá iin ta̱ loʼo kánuu iin ti̱ko̱to̱ ña̱ lino ña̱ va̱ʼaní sa̱tára, ta ki̱xáʼara ndíku̱nra sa̱tá ta̱ Jesús ku̱a̱ʼa̱nra ta xi̱kuni̱na tiinnara, 52 soo ta̱kán sa̱ndákoora ti̱ko̱to̱ra ña̱ lino ta xi̱nu chálára* ku̱a̱ʼa̱nra.

53 Tasaá níʼina ta̱ Jesús ni̱xa̱a̱na nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu ta nda̱taka ndiʼi na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* ta saátu na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley. 54 Ta̱ Pedro xíká xi̱ndiku̱nra sa̱tána ku̱a̱ʼa̱nra nda̱a̱ ni̱xa̱a̱ra yéʼé ta̱ su̱tu̱ káʼnu, ta xi̱kundúʼura xíʼin na̱ káchíñu veʼe kán ña̱ ndásaa̱ra. 55 Na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin ndiʼi na̱ Sanedrín xi̱ndukúna na̱ ka̱ʼa̱n ña̱ vatá xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús ña̱ va̱ʼa kaʼnínara, soo va̱ása níndani̱ʼína ni iin ku̱a̱chira. 56 Ña̱ nda̱a̱va kúúña ni ku̱a̱ʼáníva kúú na̱ ni̱xa̱a̱ ña̱ ka̱ʼa̱nna ña̱ síkí xa̱ʼa̱ra, soo kǒo kítáʼan ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ra. 57 Saátu savana xi̱kunditana ta ki̱xáʼana káʼa̱nna ña̱ síkí xa̱ʼa̱ra ta xi̱kachina: 58 “Ndi̱ʼi̱ xi̱niso̱ʼondi̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra: ‘Va̱ʼava sandúvai̱ templo Ndióxi̱ ña̱ i̱xava̱ʼa na̱ yiví xíʼin ndaʼa̱na, ta ti̱xin ña̱ u̱ni̱ ki̱vi̱ ixava̱ʼi̱ inkaña soo su̱ví xíʼin ndaʼa̱ na̱ yiví kuva̱ʼa ña̱yóʼo’”. 59 Soo ni xíʼin ña̱yóʼo va̱ása níkitáʼan tu̱ʼunna ña̱ káʼa̱nna.

60 Tasaá ta̱ su̱tu̱ káʼnu nda̱kundichira ma̱ʼñúna ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra ta̱ Jesús: “¿Á kǒo ni iin ña̱ʼa ka̱ʼún? ¿Á ña̱ nda̱a̱ kúú ña̱ káʼa̱n na̱yóʼo xa̱ʼún?”. 61 Soo kǒo ni iin ña̱ʼa níndakuiinra. Ta tuku ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun ta̱ su̱tu̱ káʼnu miíra: “¿Á yóʼó kúú ta̱ Cristo, se̱ʼe Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱?”. 62 Ta̱ Jesús nda̱kuiinra yuʼúra ta ka̱chira: “Yi̱ʼi̱ kúúvara. Ta ndóʼó kunindó ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a ña̱ koora chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱ ta̱ íyoní ndee̱ ta kixira chí nu̱ú vi̱kó ña̱ íyo chí ndiví”. 63 Tá xi̱niso̱ʼo ta̱ su̱tu̱ káʼnu ña̱yóʼo nda̱tára ti̱ko̱to̱ra ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “¿Nda̱chun kuniñúʼukavíyó na̱ testigo? 64 Xa̱a̱ xi̱niso̱ʼovandó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra contra Ndióxi̱. ¿Ndáaña káchindó?”. Ta ndiʼina ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ xíniñúʼu kuvira. 65 Tasaá savana ko̱ndaana tási̱ína* miíra ta nda̱kasina nu̱úra ta ka̱ninara ta xi̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra: “Tá iin profeta kúún, ka̱ʼa̱n xíʼinndi̱, ¿ndáana ka̱ni yóʼó?”. Tándi̱ʼi ka̱nina xa̱ʼnda̱ nu̱úra, nda̱kiʼin na̱ chíñura ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinna.

66 Tá níndúʼu ta̱ Pedro chí yéʼé ki̱xaa̱ iin ñá káchíñu nu̱ú ta̱ su̱tu̱ káʼnu. 67 Tá xi̱niñá ta̱ Pedro ña̱ ndásaa̱ra, xi̱to káxiñá nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nñá xíʼinra: “Saátu yóʼó ta̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Jesús ta̱ Nazareno kúún”. 68 Soo ta̱yóʼo chi̱se̱ʼé tu̱ʼunra xa̱ʼa̱ra ta ka̱chira: “Ni va̱ása xíni̱i̱ra ta va̱ása kúnda̱a̱-inii̱ ndáaña káʼún xa̱ʼa̱ xíʼi̱n”. Tasaá ki̱tara xi̱kundichira chí yéʼé. 69 Tá xi̱ni ñá káchíñu kán ta̱ Pedro tuku ki̱xáʼañá káʼa̱nñá xíʼin na̱ ndóo kán: “Ta̱ xi̱kitáʼan xíʼin na̱kán kúútu ta̱yóʼova”. 70 Ta tuku ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱ása xíni̱rara. Tá ni̱ya̱ʼa loʼo tiempo, na̱ ndíta yatin kán ki̱xáʼana káʼa̱nna xíʼin ta̱ Pedro: “Mií ña̱ nda̱a̱, ta̱ kítáʼan xíʼin na̱kán kúútu yóʼóva, saáchi náʼa̱ miívaún ña̱ kúún ta̱ Galilea”. 71 Tasaá ki̱xáʼara káʼa̱nra ña̱ ná kixi chiʼña sa̱tára tá su̱ví ña̱ nda̱a̱ kúú ña̱ káʼa̱nra, ta káchira: “Va̱ása xíni̱i̱ ta̱ ta̱a ta̱ káʼa̱nndó xa̱ʼa̱ yóʼo”. 72 Ta ndi̱ku̱n saá ka̱na iin chele yichi̱ u̱vi̱, tasaá nda̱kaʼán ta̱ Pedro xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús xíʼinra: “Tá kúma̱níka kana iin chele u̱vi̱ yichi̱, u̱ni̱ yichi̱ ka̱ʼún ña̱ va̱ása xíni̱ún yi̱ʼi̱”. Va̱ása níkundeéka-inira ta ki̱xáʼara ndeéní xákura.

15 Tá sa̱kán ni̱tu̱vi, na̱ su̱tu̱ náʼnu, na̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley,* na̱yóʼo xi̱kuu ndiʼi na̱ Sanedrín, nda̱takana ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ndáaña keʼéna; ta tándi̱ʼi ka̱túnna ta̱ Jesús ta nda̱kiʼinnara ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna ta nda̱taxinara ndaʼa̱ ta̱ Pilato. 2 Ta ta̱ Pilato ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “¿Á yóʼó kúú rey na̱ judío?”. Ta nda̱kuiinra yuʼúra: “Xa̱a̱ miíún kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱nva”. 3 Soo na̱ su̱tu̱ náʼnu ku̱a̱ʼání ña̱ chíka̱a̱na ku̱a̱chira. 4 Tasaá ta̱ Pilato tuku ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “¿Á kǒo ni iin ña̱ʼa ndákuiún? Ku̱a̱ʼání ku̱a̱chi chíka̱a̱na sa̱táún”. 5 Soo ta̱ Jesús kǒo ni iin ña̱ʼa níndakuiinkara, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo nda̱kanda̱ní-ini ta̱ Pilato.

6 Tá xi̱xiyo vikó ña̱ Pascua ta̱ Pilato xi̱kuumiíra costumbre ña̱ sañára iin na̱ ndíka̱a̱ veʼeka̱a na̱ kúni̱ mií na̱ yiví. 7 Ta tiempo saá ni̱xi̱yo iin ta̱ xi̱ndika̱a̱ veʼeka̱a ta̱ xi̱naní Barrabás, ta̱yóʼo xíʼin inkaka na̱ xi̱ndika̱a̱ veʼeka̱a xíʼinra ni̱xi̱yona contra na̱ chíñu ta xa̱ʼnína inka na̱ yiví. 8 Tasaá ku̱yatin ku̱a̱ʼání na̱ yiví nu̱ú ta̱ Pilato ta ndu̱kúna nu̱úra ná keʼéraña xa̱ʼa̱na táki̱ʼva xa̱a̱ kéʼéraña. 9 Ta nda̱kuiinra yuʼúna: “¿Á kúni̱ndó sañái̱ ta̱ rey na̱ judío?”. 10 Saáchi ta̱ Pilato xi̱kunda̱a̱-inira na̱ su̱tu̱ náʼnu nda̱taxinara ndaʼa̱ra xa̱ʼa̱ ña̱ sáa̱-inina xíninara. 11 Soo na̱ su̱tu̱ náʼnu sa̱xínu̱na-ini na̱ yiví ña̱ ná ka̱ʼa̱nna ña̱ sa̱ñá ta̱ Barrabás. 12 Ta̱ Pilato tuku ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Tá saá, ¿ndáaña keʼíi̱ xíʼin ta̱ káʼa̱nndó xíʼin kúú rey na̱ judío?”. 13 Ta tuku nda̱kuiin ndiʼina: “Katikaara ndaʼa̱ yitu̱n”. 14 Ta ta̱ Pilato xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Soo, ¿nda̱chun katikai̱ra? ¿Ndáaña va̱ása va̱ʼa ke̱ʼéra?”. Soo ndiʼina ndeéníka ni̱ka̱ʼa̱nna: “Katikaara ndaʼa̱ yitu̱n”. 15 Tasaá xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ ta̱ Pilato kindo̱o va̱ʼara xíʼin ndiʼi na̱ yiví kán, sa̱ñára ta̱ Barrabás. Ta tándi̱ʼi ña̱ xa̱ʼndara chiñu ña̱ ná kanina ta̱ Jesús saá nda̱taxirara ndaʼa̱na ña̱ ná katikaanara ndaʼa̱ yitu̱n tasaá kuvira.

16 Tasaá na̱ soldado nda̱kiʼinna ta̱ Jesús ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna chí yéʼé nu̱ú xi̱xaʼndachíñu ta̱ Pilato ta ka̱nana ndiʼi na̱ soldado. 17 Tándi̱ʼi sa̱kúndixinara xíʼin ti̱ko̱to̱ ndíʼi,* ta i̱xava̱ʼana iin corona iñú ta chi̱núunaña xi̱níra. 18 Ta ki̱xáʼana ndeéní kánana: “Ná ndukáʼnu ta̱ rey na̱ judío”. 19 Ta saátu ki̱xáʼana kánina xi̱níra xíʼin tú ndo̱o̱ ta ko̱ndaana tási̱ína* nu̱úra ta xi̱kuxítína nu̱úra. 20 Tá sa̱ndíʼina ku̱si̱kindaanara ta̱vána ti̱ko̱to̱ ndíʼi* ña̱ ndíxira ta tuku sa̱kúndixinara ti̱ko̱to̱ miíra. Ta níʼinara ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna ña̱ katikaanara ndaʼa̱ yitu̱n. 21 Tasaá ni̱ya̱ʼa iin ta̱ ke̱e chí yuku̱,* ta̱ naní Simón ta̱ ñuu Cirene, yivá ta̱ Alejandro xíʼin ta̱ Rufo, ta i̱xandúxana xíʼinra ña̱ kundisora yitu̱n* nu̱ú katikaana ta̱ Jesús.

22 Ta níʼina ta̱ Jesús ni̱xa̱ʼa̱nna nu̱ú naní Gólgota ña̱ kúni̱ kachi “leke xi̱ní”. 23 Ta kán xi̱kuni̱na taxina vino tá ni̱sa̱ka̱ yu̱ku̱ mirra* xíʼin ndaʼa̱ ta̱ Jesús ña̱ koʼora, soo va̱ása níxiinra koʼorará. 24 Tasaá ka̱tikaanara ndaʼa̱ yitu̱n ta ki̱xáʼana sísikína* xa̱ʼa̱ ti̱ko̱to̱ra ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina ndáana kindo̱o xíʼinña. 25 Ta ki̱ʼva ka̱a i̱i̱n xi̱ta̱a̱n ka̱tikaanara ndaʼa̱ yitu̱n. 26 Ta ka̱ʼyína ña̱ káʼa̱n ndáa xa̱ʼa̱ kúú ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra ta káchiña: “Ta̱ rey na̱ judío”. 27 Ta chí sii̱nra ka̱tikaana u̱vi̱ na̱ kui̱ʼná ndaʼa̱ yitu̱n, iinra chí ndaʼa̱ kúaʼara ta inkara chí ndaʼa̱ yítinra. 28 * 29 Ta na̱ xi̱yaʼa kán iin kánda̱* xi̱nína ta káʼa̱n-ndi̱va̱ʼana xíʼinra ta káchina: “Yóʼó ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ sandúvaún templo ta ti̱xin ña̱ u̱ni̱ ki̱vi̱ ixava̱ʼa tukúnña, 30 kúanuu ndaʼa̱ tú yitu̱n ta sakǎku miíún”. 31 Na̱ su̱tu̱ náʼnu xíʼin na̱ maestro na̱ sánáʼa̱ ley saátu na̱yóʼo ki̱xáʼana kúsi̱kindaanara. Ta xi̱ka̱ʼa̱n xíʼin táʼanna: “Sa̱kǎkura inkana, soo kǒo kívi sakǎkura miíra. 32 Ndi̱ku̱n ná nuu ta̱ Cristo ta̱ kúú rey na̱ ñuu Israel ndaʼa̱ tú yitu̱n. Tá ná kuni̱yó ña̱yóʼo, kandíxayóra”. Ta nda̱a̱ na̱ xi̱tikaa sii̱nra ndaʼa̱ yitu̱n ni̱ka̱ʼa̱n-ndi̱va̱ʼatu na̱yóʼova xíʼinra.

33 Ta ki̱ʼva ka̱a u̱xu̱ u̱vi̱, ku̱naá ndiʼi nu̱ú ñuʼú kán iinsaá nda̱a̱ ki̱ʼva ka̱a u̱ni̱ xi̱ku̱aá. 34 Tá ka̱a u̱ni̱ xi̱ku̱aá, ta̱ Jesús ndeéní ka̱nara: “Éli, Éli, ¿láma sabakhtháni?”, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña “Ndióxi̱ miíi̱, Ndióxi̱ miíi̱, ¿nda̱chun sa̱ndákoondaʼún yi̱ʼi̱?”. 35 Sava na̱ ndíta kán tá xi̱niso̱ʼona ña̱yóʼo, ki̱xáʼana káʼa̱nna: “Kuniso̱ʼondó, ta̱ Elías kánara”. 36 Ta ndi̱ku̱n xi̱nu iinra ni̱xa̱ʼa̱nra ki̱ʼinra iin ka̱chi̱* ta chi̱ka̱a̱raña ini vino tá iyá, ta chi̱núuraña nu̱ú tú ndo̱o̱ ta sa̱kúyatinraña yuʼúra ña̱ ná koʼorará. Ta ka̱chira: “Kundatundó. Ná kotoyó á kixi ta̱ Elías ña̱ sanúurara”. 37 Soo ta̱ Jesús ndeéní ka̱nara, tasaá ni̱xi̱ʼi̱ra.* 38 Ta cortina ini templo ni̱nda̱tá níí ma̱ʼñúña, nda̱a̱ xi̱níña iinsaá nda̱a̱ xa̱ʼa̱ña. 39 Tá xi̱ni ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ soldado ndáa ki̱ʼva ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús, ka̱chira: “Mií ña̱ nda̱a̱ ta̱ ta̱a yóʼo se̱ʼe Ndióxi̱ kúúra”.

40 Ta sava ná si̱ʼí nda̱a̱ xíká ndítaná xítoná, ta xíʼin nákán níndichi ñá María Magdalena, ñá María siʼí ta̱ Santiago ta̱ loʼoka xíʼin ta̱ Josés, ta saátu ñá Salomé. 41 Náyóʼo kúú ná xi̱xika xíʼinra ta xi̱chindeétáʼanná xíʼinra tá ni̱xi̱yora chí Galilea. Ta kán ndítatu ku̱a̱ʼání ná ni̱xa̱ʼa̱n xíʼinra nda̱a̱ Jerusalén.

42 Xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúñuú ta kúúña ki̱vi̱ ña̱ íxandúvina, chi inka ki̱vi̱ sábado kuuña, 43 ta̱ José ta̱ ñuu Arimatea, iin ta̱ xi̱ku̱a̱ʼa̱* ti̱xin ña̱ Sanedrín,* ta saátu ta̱yóʼo xi̱ndatura ki̱ʼvira ti̱xin ña̱ Reino Ndióxi̱, i̱xandakú-inira ta ni̱xa̱ʼa̱nra nu̱ú ta̱ Pilato ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ña̱ ná taxira ña̱ sandúxu̱nra ta̱ Jesús. 44 Soo ta̱ Pilato xi̱kuni̱ra kunda̱a̱-inira á xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús, ña̱kán ka̱nara iin ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ soldado ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara ña̱yóʼo. 45 Tá xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ soldado xíʼinra ña̱ xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús, ta̱xivara ña̱ ku̱ʼu̱nra xíʼin ta̱ José. 46 Ta̱ José sa̱tára* iin ti̱ko̱to̱* ña̱ lino ña̱ va̱ʼaní ta sa̱núura ta̱ Jesús. Tándi̱ʼi nda̱sukúndaarara xíʼin ti̱ko̱to̱ yóʼo ta chi̱ka̱a̱rara ini ya̱vi̱ ña̱ ni̱ka̱a̱n kándíka yu̱u̱; tasaá nda̱kasira yuʼúña xíʼin yu̱u̱. 47 Soo ñá María Magdalena xíʼin ñá María siʼí ta̱ Josés ki̱ndooná xítoná nu̱ú chi̱ka̱a̱nara.

16 Tasaá, tá ni̱ya̱ʼa ki̱vi̱ sábado, ñá María Magdalena, xíʼin ñá María ñá siʼí ta̱ Santiago ta saátu ñá Salomé ni̱xa̱ʼa̱nná sa̱táná* aceite tá xáʼa̱n támi ña̱ va̱ʼa chika̱a̱nárá ta̱ Jesús. 2 Tá xi̱ta̱a̱nní ña̱ ki̱vi̱ nu̱ú ña̱ kíxáʼa semana,* tá xa̱a̱ ka̱na ñu̱ʼu* ni̱xa̱a̱ná nu̱ú ni̱ndu̱xu̱nra. 3 Ta xi̱ka̱ʼa̱n xíʼin táʼanná: “¿Ndáana sakútaʼa yu̱u̱ ña̱ ndási yuʼú ya̱vi̱ nu̱ú ni̱ndu̱xu̱nra?”. 4 Soo, tá xi̱toná yuʼú ya̱vi̱ kán, xi̱niná ña̱ xa̱a̱ sa̱kútaʼavana yu̱u̱ kán, ni chéenívaña. 5 Tá ni̱ki̱ʼviná iniña, xi̱niná iin ta̱a ta̱ loʼo níndúʼura* chí ndaʼa̱ kúaʼa ta ndíxira ti̱ko̱to̱ yaa ña̱ káni̱. Ta nda̱kanda̱kaví-ininá.* 6 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinná: “Va̱ása yi̱ʼvíndó; ndóʼó nándukúndó ta̱ Jesús ta̱ Nazareno, ta̱ ka̱tikaana ndaʼa̱ yitu̱n. Xa̱a̱ nda̱takura. Kǒokara ndíka̱a̱ yóʼo. Kotondó, yóʼo kúú nu̱ú chi̱ka̱a̱nara. 7 Soo kúáʼanndó, ta ka̱ʼa̱nndó xíʼin na̱ discípulora xíʼin ta̱ Pedro: ‘Xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱nra chí Galilea; ta kán kunindóra, táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinndó’”. 8 Tasaá ke̱ená ini ya̱vi̱ kán ta xínukavíná ku̱a̱ʼa̱nná. Ta nda̱a̱ kísiñaná ku̱a̱ʼa̱nná ta ndákanda̱kaví-ininá. Ta va̱ása nínatúʼunná xíʼin ni iinna, saáchi ni̱yi̱ʼvíníná.*

Koto glosario.

Koto glosario.

Á “Xi̱chika̱a̱ níírana”.

Inka variante “tá ñu̱ñú”.

Inka variante “yi̱ʼva̱ ña̱ tíinna ti̱a̱ká”.

Á “sándaʼana”.

Inka variante “yi̱ʼva̱ ña̱ tíinna ti̱a̱ká”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, ta̱ Jesús xíʼin sava na̱ discípulora.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-ini”.

Á “na̱ escriba”.

Inka variante “ña̱ ka̱ndii”.

Á sana “xi̱xini̱na ndáa ta̱ kúúra”.

Á “na̱ escriba”.

Inka variante “xuxaka”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Nanítura Mateo.

Inka variante “íyora”.

Savatu yichi̱ va̱ása níxi̱xixina ku̱a̱ʼá ki̱vi̱.

Inka variante “kíkuna”.

Á “odre”. Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, bolsa á ti̱aʼa ña̱ na̱kuva̱ʼa xíʼin ñii̱ kití. Koto glosario, odre.

Inka variante “xi̱kí”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, ña̱ ndeéní níʼi tá ndáʼyi̱ sa̱vi̱.

Á “ta̱ kéʼé chiñu xíʼin ndinuʼu-ini”.

Á “na̱ escriba”.

Á “Beelzebub”. Iin ki̱vi̱ ña̱ kúúmií ta̱ Ndi̱va̱ʼa.

Inka variante “saala”.

Inka variante “ña̱ ka̱ndii”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Iin ndikín loʼo ña̱ íyo chí Palestina. Tá xáʼnuña ndúuña iin yitu̱n tú xáʼnu nda̱a̱ ku̱mí metro ta kána ndaʼa̱nú.

Inka variante “saala”.

Inka variante “sa̱ndótonara”.

Inka variante “ndiví”.

Inka variante “xi̱kí”.

Koto glosario.

Koto glosario, legión.

Koto glosario.

Á “nu̱ú íyo U̱xu̱ ñuu”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Koto glosario.

Á “ñá xa̱a̱ xíʼi̱ kúúñá”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Inka variante “ya̱a̱ña”.

Na̱ xáʼndachíñu nu̱ú yáʼaka 1,000 na̱ soldado.

Inka variante “levo”.

Inka variante “kueenna”.

Koto glosario.

Inka variante “xi̱kí”.

Inka variante “íxaxuxaña”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “vigilia ku̱mí”. Hora ña̱ ni̱xi̱yo tá tiempo ta̱ Jesús ña̱yóʼo kíxáʼaña ki̱ʼva ka̱a u̱ni̱ xi̱ta̱a̱n iinsaá nda̱a̱ tá ku̱a̱ʼa̱n túvi.

Koto glosario.

Á “na̱ escriba”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, na̱ fariseo xíʼin inkaka na̱ judío xi̱ndakatana ndaʼa̱na nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo costumbre na̱ judío.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “sándakuchi”. Koto glosario, ndakuchi.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, na̱ yiví na̱ náʼa̱ ña̱ kúúna na̱ va̱ʼa soo su̱ví ña̱ ndixa kúúña.

Ña̱ versículo yóʼo va̱xiña nu̱ú sava Biblia, soo kǒoña va̱xi nu̱ú sava ña̱ manuscrito griego ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá.

Tu̱ʼun griego pornéia ña̱ va̱xi yóʼo plural kúúña. Koto glosario.

Koto glosario, adulterio.

Tu̱ʼun griego, asélgueia. Koto glosario, ña̱ kéʼé na̱ kǒo kúkaʼan nu̱ú.

Inka variante “ñina”.

Á “nu̱ú íyo U̱xu̱ ñuu”.

Inka variante “nduku, luku”.

Inka variante “tá yuʼúra”.

Inka variante “láa̱”.

Inka variante “kivi yi̱ʼína”.

Koto glosario.

Inka variante “tá yuʼúra”.

Koto glosario.

Á “anciano”.

Á “na̱ escriba”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario.

Á “Rabí”.

Inka variante “xi̱kí”.

Koto glosario.

Á “na̱ escriba”.

Inka variante “válíra”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Inka variante “ni̱ka̱ʼa̱n to̱ʼóna xíʼinra”, “ni̱ka̱ʼa̱n ndióxi̱na xíʼinra”.

Inka variante “válíndó”.

Inka variante “cho̱ño̱”, “ñu̱ñu̱”.

Inka variante “válíndó”.

Inka variante “xi̱koora”.

Á “iin yu̱u̱ ña̱ molino ña̱ káva tí burro”.

Koto glosario.

Ña̱ versículo yóʼo va̱xiña nu̱ú sava Biblia, soo kǒoña va̱xi nu̱ú sava ña̱ manuscrito griego ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá.

Koto glosario.

Ña̱ versículo yóʼo va̱xiña nu̱ú sava Biblia, soo kǒoña va̱xi nu̱ú sava ña̱ manuscrito griego ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario, adulterio.

Koto glosario, adulterio.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, ña̱ va̱ʼa taxira bendición ndaʼa̱na.

Inka variante “ña̱ to̱ʼón”.

Inka variante “xuxa”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Inka variante “tíku”.

Koto glosario.

Á “na̱ escriba”.

Inka variante “tá yuʼúnara”.

Koto glosario, kani.

Koto glosario, alma.

Koto glosario, rescate.

Inka variante “íyora”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “Rabbóni”.

Koto glosario.

Inka variante “xéen”.

Á “na̱ escriba”.

Á “Rabí”.

Inka variante “xi̱kí”.

Ña̱ versículo yóʼo va̱xiña nu̱ú sava Biblia, soo kǒoña va̱xi nu̱ú sava ña̱ manuscrito griego ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá.

Á “na̱ escriba”.

Á “anciano”.

Koto nota ña̱ va̱xi nu̱ú Mateo 21:42.

Koto glosario.

Inka variante “ña̱ to̱ʼón”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”.

Á “escriba”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario, alma.

Á “escriba”.

Koto glosario.

Inka variante “ka̱ʼa̱n to̱ʼóna xíʼinna”, “ka̱ʼa̱n ndióxi̱na xíʼinna”.

Inka variante “xi̱koora”.

Koto glosario, leptón.

Inka variante “íyora”.

Inka variante “xi̱kí”.

Koto glosario.

Ña̱yóʼo kooña táki̱ʼva ndóʼo iin ñaʼá ñá xa̱a̱ ku̱nu̱mí kaku se̱ʼe.

Koto glosario.

Á “na̱ ndakú ná koo ini”.

Koto glosario.

Inka variante “ku̱ʼu̱n va̱ʼa ini”.

Inka variante “ña̱ ka̱ndii”.

Ña̱yóʼo sana káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ñuyǐví ña̱ ndi̱va̱ʼa xíʼin xa̱ʼa̱ na̱ chíñu xíʼin na̱ yiví na̱ ndóo nu̱úña.

Á “se̱ʼe Ndióxi̱”.

Á “na̱ escriba”.

Inka variante “ña̱ to̱ʼón”.

Á “alabastro”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Á “salmo”.

Inka variante “xi̱kí”.

Inka variante “levo”.

Iin tu̱ʼun hebreo á arameo kúú ña̱yóʼo, ta na̱ va̱lí kúú na̱ xi̱xiniñúʼuña tá xi̱ka̱ʼa̱nna xíʼin yivána ta xíʼin ña̱yóʼo xi̱na̱ʼa̱na ña̱ va̱ʼaní kítáʼanna xíʼinra ta to̱ʼóní káʼa̱nna xíʼinra.

Á “ní ixandakú-iniún”.

Ndóʼona ña̱yóʼo xa̱ʼa̱ ña̱ kúúna na̱ yiví ku̱a̱chi.

Á “anciano”.

Á “Rabí”.

Á “loʼova ti̱ko̱to̱ ndíxira”.

Á “anciano”.

Inka variante “tá yuʼúna”.

Á “anciano”.

Á “na̱ escriba”.

Á “morado”.

Inka variante “tá yuʼúna”.

Á “morado”.

Inka variante “xi̱kí”.

Koto glosario, yitu̱n tú sáxo̱ʼvi̱.

Ña̱yóʼo kúú iin droga ña̱ sásana-inina.

Á “chíka̱a̱na suerte”. Koto glosario, chi̱ka̱a̱na suerte.

Ña̱ versículo yóʼo va̱xiña nu̱ú sava Biblia, soo kǒoña va̱xi nu̱ú sava ña̱ manuscrito griego ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá.

Inka variante “sávikóna”.

Á “esponja”.

Á “kǒo níndakiʼinkara ta̱chíra”.

Á “anciano”.

Koto glosario.

Inka variante “xe̱enra”.

Á “tela”.

Inka variante “xe̱enná”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “ki̱vi̱ nu̱ú ña̱ kíxáʼa xa̱ʼa̱ semana”, ta nu̱ú na̱ judío domingo xi̱kuuña.

Inka variante “ña̱ ka̱ndii”.

Inka variante “íyora”.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-ininá”.

Sava manuscrito ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xi̱naʼá káʼa̱nña, ña̱ tutu Marcos ndíʼiña xíʼin tu̱ʼun ña̱ va̱xi nu̱ú versículo 8.

    Publicación ña̱ va̱xi tu̱ʼun sâví (1993-2026)
    Kita
    Yóʼo ki̱ʼviún
    • tu’un sâví
    • Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana
    • Nda̱saa kúni̱únña
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Ña̱ xíniñúʼuna
    • Política ña̱ privacidad
    • Configuración ña̱ privacidad
    • JW.ORG
    • Yóʼo ki̱ʼviún
    Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana