BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET Watchtower
Watchtower
BIBLIOTECA NU̱Ú INTERNET
tu’un sâví
ǒ
  • ʼ
  • a̱
  • e̱
  • i̱
  • ǐ
  • o̱
  • ǒ
  • u̱
  • BIBLIA
  • NDIʼI TUTU
  • REUNIÓN
  • nwt Hebreos 1:1-13:25
  • Hebreos

Kǒo video ndíka̱a̱ yóʼo.

Káʼnu koo iniún, kǒo kívi kana ña̱ video.

  • Hebreos
  • Biblia tu̱ʼun sâví Ña̱ ku̱vaʼa xa̱ʼa̱ na̱ kundoo ñuyǐví xa̱á
Biblia tu̱ʼun sâví Ña̱ ku̱vaʼa xa̱ʼa̱ na̱ kundoo ñuyǐví xa̱á
Hebreos

HEBREOS

1 Tá tiempo xi̱naʼá, Ndióxi̱ xi̱niñúʼura na̱ profeta ku̱a̱ʼání yichi̱ ña̱ va̱ʼa ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ táʼanyó na̱ xi̱ndoo tiempo saá, ta ku̱a̱ʼání ki̱ʼva ke̱ʼéra ña̱yóʼo. 2 Ta tiempo vitin xi̱niñúʼura se̱ʼera ña̱ va̱ʼa ka̱ʼa̱nra xíʼinyó ta ta̱yóʼo kúú ta̱ nda̱kaxinra ña̱ ndakiʼinra ndiʼi ña̱ʼa, ta̱yóʼo kúú ta̱ xi̱niñúʼura ña̱ ke̱ʼéra ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví ta saátu ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo.* 3 Ta̱kán náʼa̱ra ña̱ káʼnu ña̱ kúúmií Ndióxi̱ ta nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé mií Ndióxi̱ saá kéʼéra, ta xíʼin ndee̱ ña̱ kúúmií tu̱ʼunra táxira ña̱ íyo ndiʼi ña̱ʼa. Tá xa̱a̱ ndi̱ʼi ndo̱o ku̱a̱chiyó i̱xaara, xi̱kundúʼura chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱ ta̱ káʼnu chí ndiví. 4 Ta ni̱xa̱a̱ra ku̱ura iin ta̱ káʼnuka nu̱ú na̱ ángel chi nda̱kiʼinra iin ki̱vi̱ ña̱ va̱ʼaníka nu̱ú ki̱vi̱ na̱yóʼo.*

5 Saáchi, ¿ndáa ángel kúú na̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼin: “Yóʼó kúún se̱ʼi̱; ta vitin kúi̱ yiváún”? ¿Á na̱ ni̱ka̱ʼa̱ntura xa̱ʼa̱: “Yi̱ʼi̱ koi̱ yivára ta ta̱kán koora se̱ʼi̱”? 6 Tá ná chindaʼá tukura se̱ʼera ta̱ nu̱ú ña̱ kixira nu̱ú ñuʼú yóʼo kachira: “Ta ndiʼi na̱ ángel Ndióxi̱ ná kuxítína nu̱úra”.*

7 Ta saátu xa̱ʼa̱ na̱ ángel káʼa̱nra: “Na̱ ángel miíra ndásarana espíritu, ta na̱ káchíñu nu̱úra ndásarana nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñuʼu̱ ña̱ xíxi̱”. 8 Soo xa̱ʼa̱ se̱ʼera káchira: “Ndióxi̱ kúú ta̱ táxi chiñu ndaʼún* ña̱ kaʼndachíñún ndiʼi tiempo ta nda̱kúní koo ña̱ kaʼndachíñún. 9 Ni̱kuʼvi̱ka-iniún xi̱níún ña̱ nda̱kú ta ku̱ndasíún xi̱niún ña̱ va̱ása va̱ʼa.* Xa̱ʼa̱ ña̱kán, Ndióxi̱ ta̱ kúú Ndióxi̱ miíún, xi̱niñúʼura aceite ña̱ va̱ʼa ndaka̱xinra yóʼó ta ta̱xira ña̱ kusi̱íka-iniún nu̱úka na̱ kítáʼan xíʼún”. 10 Ta saátu káchira: “Táta, tá xa̱ʼa̱, miíún chi̱ndúʼú xa̱ʼa̱ ñuʼú, ta xíʼin ndaʼún i̱xava̱ʼún ndiví. 11 Na̱kán va̱ása kookana soo yóʼó kutakuvaún; na̱kán kuyatána nda̱a̱ táki̱ʼva ndóʼo iin ti̱ko̱to̱, 12 ta ndativíúnna nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna xíʼin iin ti̱ko̱to̱ ta nasamaúnna nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna xíʼin iin ti̱ko̱to̱. Soo yóʼó va̱ása nasa̱ma ki̱ʼva ña̱ íyoún ta ndiʼi tiempo kutakún”.

13 Soo, ¿ndáa ángel kúú ta̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin: “Koo chí ndaʼa̱ kúaʼi̱ nda̱a̱ ná chindúʼi̱ na̱ sáa̱-ini xíni yóʼó ti̱xin xa̱ʼún”? 14 ¿Á su̱ví ndiʼi na̱ ángel, espíritu na̱ káchíñu nu̱ú Ndióxi̱ kúúna, á su̱ví na̱yóʼo kúú na̱ chíndaʼá Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanna xíʼin na̱ sakǎkura?

2 Xa̱ʼa̱ ña̱kán, va̱ʼaníka ná kuniso̱ʼoyó vitin nu̱úka ña̱ xi̱keʼéyó tá ya̱chi̱ ña̱ va̱ʼa ná kǒo sandákooyó ña̱ kandíxayó Ndióxi̱. 2 Saáchi tá tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n na̱ ángel ña̱ ndixava xi̱kuuña ta ndiʼi na̱ ni̱ya̱ʼandosó ña̱ káʼa̱n ley ta kǒo níxiniso̱ʼona, nda̱kiʼinvana castigo, 3 ¿ndáaña kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa ka̱kuyó nu̱ú castigo tá kǒo kíʼinyó kuenta xíʼin tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa sakǎkura miíyó? Saáchi tátayó kúú ta̱ siʼnaka ni̱ka̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta na̱ xi̱niso̱ʼoña ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱ ndixa kúúvaña. 4 Ña̱ va̱ʼa na̱ʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ ndixa kúú ña̱yóʼo, xi̱niñúʼura milagro ta saátu ku̱a̱ʼání ña̱ʼa ña̱ ndákanda̱-inina* xíʼin ta ta̱xira espíritu santo ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra ta ke̱ʼéra ña̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ miíra.

5 Saáchi su̱ví na̱ ángel kúú na̱ níndaka̱xinra ña̱ kiʼinna kuenta xíʼin ñuʼú ña̱ koo chí nu̱únínu ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱. 6 Soo iin yichi̱ iin ta̱a ni̱ka̱ʼa̱nra: “¿Á ta̱ ndáyáʼviní kúú ta̱ ta̱a ña̱ va̱ʼa ndakaʼún xa̱ʼa̱ra? ¿Á ndáyáʼviní ta̱ kúú se̱ʼe ta̱a ña̱ va̱ʼa kundaúnra? 7 Yóʼó nda̱saúnra iin ta̱ loʼoka ndáyáʼvi nu̱ú na̱ ángel; ndu̱káʼnura i̱xaún ta ta̱xiún ña̱ to̱ʼó ndaʼa̱ra, ta ta̱xiún ña̱ kiʼinra kuenta xíʼin ndiʼi ña̱ʼa ña̱ i̱xava̱ʼún xíʼin ndaʼa̱ miíún. 8 Ndiʼi ña̱ʼa chi̱ndúʼúnña ti̱xin xa̱ʼa̱ra”. Ndióxi̱ kǒo nítaxira ña̱ kindo̱o mií nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa, chi ta̱xira ña̱ ná kiʼin ta̱kán kuenta xíʼin ndiʼi ña̱ʼa, soo ni ta̱ʼán kotovíyó ña̱ xa̱a̱ kíʼinra kuenta xíʼin ndiʼi ña̱ʼa, 9 vitin xa̱a̱ xítoyó ta̱ Jesús ta̱ nda̱sana iin ta̱ loʼoka ndáyáʼvi nu̱ú na̱ ángel ta ndu̱káʼnura ta nda̱kiʼinra ña̱ to̱ʼó xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xo̱ʼvi̱ra ta nda̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ra, ta xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-ini Ndióxi̱ ta̱xira ta̱yóʼo ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra xa̱ʼa̱ ndiʼiyó.

10 Ndiʼi ña̱ʼa íyoña ña̱ va̱ʼa ná ndukáʼnu Ndióxi̱, ta ndiʼiña íyoña xa̱ʼa̱ ta̱kán ña̱ va̱ʼa ndukáʼnu ku̱a̱ʼání na̱ se̱ʼera. Ndióxi̱ ta̱xira ña̱ ná xo̱ʼvi̱ ta̱ níʼi yichi̱ nu̱úna* ña̱ va̱ʼa ná koo tu̱ʼvara ña̱ sakǎkurana. 11 Saáchi ta̱ Jesús xíʼin na̱ ndásayi̱i̱ra, iin kúú yivá ndiʼina, xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ása kúkaʼan nu̱úra ña̱ ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ kúúna ñanira 12 tá káchira: “Ka̱ʼi̱n xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ún xíʼin na̱ ñanii̱; ta katai̱ yaa ña̱ ndasakáʼnui̱ yóʼó ti̱xin congregación”. 13 Ta saátu káchira: “Kundaaní-inii̱ Ndióxi̱”. Ta káʼa̱nkara: “Kotondó, yi̱ʼi̱ xíʼin na̱ va̱lí na̱ ta̱xi Jehová* ndaʼíi̱”.

14 Xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmií na̱ “va̱lí” yóʼo ku̱ñu saátu ta̱ Jesús ni̱xa̱a̱ra ku̱ura ta̱ kúúmií ku̱ñu tasaá xíʼin ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra kivi sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa, chi ta̱ Ndi̱va̱ʼa kúú ta̱ kúúmií ndee̱ ña̱ kaʼníra na̱ yiví. 15 Ta saátu, ta̱ Jesús va̱ʼa sakǎkura ndiʼi na̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼání tiempo yíʼvi kuvi, na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo esclavo nu̱ú ña̱yóʼo. 16 Saáchi va̱ása níkixira ña̱ chindeétáʼanra xíʼin na̱ ángel chi ki̱xira ña̱ chindeétáʼanra xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Abrahán. 17 Xa̱ʼa̱ ña̱kán xi̱niñúʼu xa̱a̱ra koora nda̱a̱ táki̱ʼva íyo “na̱ ñanira”, ña̱ va̱ʼa koora iin su̱tu̱ káʼnu ta̱ kúndáʼvi-ini xíni inkana ta nda̱kúní íyo inira kéʼéra chiñu Ndióxi̱, chi saá kúú ña̱ kivi so̱kóra miíra ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa ndoo ku̱a̱chi na̱ yiví* ta xa̱a̱na ndakutáʼan viína xíʼin Ndióxi̱. 18 Xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xo̱ʼvi̱níra tá ni̱ya̱ʼara nu̱ú tu̱ndóʼo, kúnda̱a̱va-inira ndáa ki̱ʼva chindeétáʼanra xíʼin na̱ yáʼa nu̱ú tu̱ndóʼo.

3 Xa̱ʼa̱ ña̱kán, ñaniyó na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱,* ndóʼó na̱ ka̱nara ña̱ ku̱ʼu̱nndó chí ndiví, ndakanixi̱níndó xa̱ʼa̱ ta̱ kúú apóstol ta saátu kúúra su̱tu̱ káʼnu: ta̱ Jesús. 2 Ta̱yóʼo nda̱kúní ni̱xi̱yo inira xíʼin ta̱ nda̱kaxinñaʼá, nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Moisés ña̱ nda̱kúní ni̱xi̱yo inira tá ka̱chíñura veʼe Ndióxi̱. 3 Saáchi ta̱yóʼo* kúú ta̱ xíniñúʼu ndukáʼnuka nu̱úka ta̱ Moisés, chi ta̱ íxava̱ʼa veʼe íxato̱ʼóníkana ta̱yóʼo nu̱úka mií veʼe. 4 Ña̱ nda̱a̱ kúúña ndiʼi veʼe íyo iin na̱ íxava̱ʼaña, soo ta̱ i̱xava̱ʼa ndiʼi ña̱ʼa kúú Ndióxi̱. 5 Ta̱ Moisés nda̱kúní ni̱xi̱yo inira ka̱chíñura veʼe Ndióxi̱ ta ña̱ ke̱ʼéra yóʼo ni̱na̱ʼa̱ña ndáaña kuu chí nu̱únínu, 6 soo ta̱ Cristo kúúra se̱ʼe Ndióxi̱ ta nda̱kúní ni̱xi̱yo inira ña̱ ki̱ʼinra kuenta xíʼin veʼe Ndióxi̱. Ta miíyó kúúyó veʼe Ndióxi̱ tá va̱ása yíʼviyó ka̱ʼa̱nyó ta kándíxaníyó ña̱ ndátuyó ndakiʼinyó chi ña̱yóʼo kúú ña̱ sákusi̱íní-iniyó.

7 Ta xíʼin espíritu santo* ni̱ka̱ʼyi̱ ña̱yóʼo: “Ta vitin tá xíniso̱ʼondó ña̱ káʼi̱n, 8 va̱ása nduundó na̱ yiví na̱ so̱ʼoní* nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼéndó tá sa̱sáa̱ndó yi̱ʼi̱ ta xi̱tondosóndó yi̱ʼi̱ chí ñuʼú yichi̱, 9 yóʼo kúú nu̱ú xi̱tondosó na̱ táʼanndó na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá yi̱ʼi̱ ni ki̱ʼva 40 ku̱i̱ya̱ xi̱nina ndiʼi ña̱ʼa ña̱ ke̱ʼíi̱. 10 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ku̱kini-inii̱ xi̱nii̱ na̱kán ta ni̱ka̱ʼi̱n: ‘Níma̱na ndiʼi tiempo kúxíkáña nu̱úi̱ ta va̱ása kúnda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼíi̱’. 11 Xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱sa̱a̱níi̱ ni̱ka̱ʼi̱n ña̱yóʼo: ‘Va̱ása ndakindee̱na ki̱vi̱ ña̱ ndákindei̱’”.

12 Kiʼinníndó kuenta ñaniyó, chi tá ná kuxíká sava ndóʼó nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ táku, ki̱ʼvi ña̱ va̱ása va̱ʼa níma̱ndó ta va̱ása kandíxakandóra. 13 Va̱ʼaka ná ndakundeéyó chika̱a̱yó ndee̱ xíʼin táʼanyó ndiʼi ki̱vi̱ nani ndóoyó ki̱vi̱ ña̱ naní “vitin”, ña̱ va̱ʼa ná kǒo kuchiñu ndee̱ ña̱ kúúmií ku̱a̱chi ndasatéʼéña* níma̱ nda̱a̱ ni iin ndóʼó. 14 Saáchi ndakiʼinvayó ña̱ xa̱a̱ nda̱kiʼin ta̱ Cristo tá ná kundaa-iniyóra, nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼéyó ki̱vi̱ nu̱ú tá ni̱xa̱a̱yó ka̱ndíxayóra. 15 Ta tu̱ʼun Ndióxi̱ káchiña: “Ta vitin tá xíniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra va̱ása nduundó na̱ yiví na̱ so̱ʼoní* nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼéndó tá sa̱sáa̱ndóra”.

16 Saáchi ¿ndáana kúú na̱ xi̱niso̱ʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra soo sa̱sáa̱nínara? ¿Á su̱ví na̱ ke̱e ti̱xin ñuu Egipto xi̱kuu na̱yóʼo na̱ xi̱niʼi ta̱ Moisés yichi̱ nu̱ú? 17 Ta saátu, ¿ndáana kúú na̱ ku̱kini-ini Ndióxi̱ xi̱nira ki̱ʼva 40 ku̱i̱ya̱? ¿Á su̱ví na̱yóʼo kúú na̱ ni̱ki̱ʼvi ku̱a̱chi ta ni̱xi̱ʼi̱na chí nu̱ú ñuʼú yichi̱? 18 ¿Ta ndáana kúú na̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ña̱ va̱ása ndakindee̱na xíʼinra ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ra? ¿Á su̱ví ndiʼi na̱ i̱xaso̱ʼo kúú na̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼin? 19 Xa̱ʼa̱ ña̱kán kǒo níkivi ndakindee̱na xíʼinra chi kǒo níxikandíxa va̱ʼanara.

4 Ndióxi̱ káʼa̱nra xíʼinyó ña̱ kivikava ndakindee̱yó ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ra, xa̱ʼa̱ ña̱kán ná kiʼinníyó kuenta* chi sava ndóʼó sananí va̱ása xa̱a̱ndó ndakindee̱ndó xíʼinra. 2 Saáchi na̱túʼuntuna xíʼin miíyó xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa nda̱a̱ táki̱ʼva na̱túʼunna xíʼin na̱kán, soo na̱kán va̱ása níchindayáʼvina ña̱ xi̱niso̱ʼona, saáchi va̱ása inkáchi níkandíxana Ndióxi̱ xíʼin na̱ ka̱ndíxa ña̱yóʼo. 3 Soo miíyó na̱ kándíxa Ndióxi̱, ndakindee̱vayó xíʼinra ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ra, ta xa̱ʼa̱ na̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra: “Tá ni̱sa̱a̱níi̱ ni̱ka̱ʼi̱n ña̱yóʼo: ‘Va̱ása ndakindee̱na ki̱vi̱ ña̱ ndákindei̱’”, chi tá sa̱ndíʼi Ndióxi̱ chiñura ki̱xáʼara ndákindee̱ra nani tá ki̱xáʼa xa̱ʼa̱ ñuyǐví. 4 Saáchi Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra nu̱ú tu̱ʼunra xa̱ʼa̱ ña̱ ki̱vi̱ u̱xa̱: “Ndióxi̱ nda̱kindee̱ra ki̱vi̱ u̱xa̱ tá sa̱ndíʼira i̱xava̱ʼara ndiʼi ña̱ʼa”. 5 Ta káchitura: “Va̱ása ndakindee̱na ki̱vi̱ ña̱ ndákindei̱”.

6 Xa̱ʼa̱ ña̱ kúma̱níka xa̱a̱ savana ndakindee̱na xíʼinra ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ra, chi na̱ siʼnaka na̱túʼunna xíʼin xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa va̱ása níndakindee̱na xíʼinra xa̱ʼa̱ ña̱ i̱xaso̱ʼona, 7 ta tuku káʼa̱nra xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ yóʼo tá káchira “vitin” ni xa̱a̱ ku̱a̱ʼáníva tiempo ni̱ya̱ʼa ta saáví ni̱ka̱ʼyi̱ña nu̱ú salmo ta̱ David. Nda̱a̱ táki̱ʼva káchi ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼyi̱ nu̱ú carta yóʼo: “Ta vitin tá xíniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱nra va̱ása nduundó na̱ yiví na̱ so̱ʼoní”.* 8 Saáchi tá níxi̱niʼi ta̱ Josué yichi̱ nu̱úna ña̱ ku̱ʼu̱nna nu̱ú ndakindee̱na, va̱ása ka̱ʼa̱nví Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ koo inkaka ki̱vi̱ ña̱ ndakindee̱na. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱kán íyokava iin ki̱vi̱ sábado ña̱ kivi ndakindee̱ na̱ ñuu Ndióxi̱. 10 Saáchi na̱ yiví na̱ xa̱a̱ ndákindee̱ ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ Ndióxi̱, ndákindee̱tuna nu̱ú chiñu ña̱ ke̱ʼévana nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé Ndióxi̱ ña̱ ndákindee̱ra nu̱ú chiñura.

11 Ña̱kán, ná chika̱a̱níyó ndee̱ ña̱ va̱ʼa ndakindee̱yó ki̱vi̱ ña̱ ndákindee̱ Ndióxi̱, ña̱ va̱ʼa ni iinyó kǒo keʼéyó nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé na̱ i̱xaso̱ʼo. 12 Saáchi tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ táku kúúña ta kúúmiíníña ndee̱, ta xi̱ínkaña nu̱ú nda̱a̱ ndáaka espada ña̱ u̱vi̱ yuʼú, ta kíʼviña nda̱a̱ ma̱á ini na̱ yiví ña̱ na̱ʼa̱ña ndáa ki̱ʼva íyona chí inina ta saátu ndáa ki̱ʼva íyona chí sa̱tána, ta kíʼvituña ini leke ta xáa̱ña nda̱a̱ nu̱ú ñúʼu meke, ta kivi na̱ʼa̱ña ndáaña ndákanixi̱níyó ta saátu ña̱ ñúʼu níma̱yó. 13 Ta ni iin ña̱ʼa ña̱ na̱kuva̱ʼa va̱ása íyo se̱ʼéña nu̱úra, saáchi ta̱ ndatiin ku̱a̱chi xíʼinyó íyo túvi ndiʼiña nu̱úra ta xíto káxi ndiʼiraña.

14 Ña̱kán, xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíyó iin su̱tu̱ káʼnu ta̱ ni̱ki̱ʼvi chí ndiví, ta̱ Jesús ta̱ kúú se̱ʼe Ndióxi̱, ná kǒo sandákooyó ña̱ ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ra nu̱ú ku̱a̱ʼá na̱ yiví. 15 Saáchi su̱tu̱ káʼnu ta̱ kúúmiíyó kúnda̱a̱va-inira xíʼin ndiʼi ña̱ ndóʼoyó, chi ndiʼi tu̱ndóʼo ña̱ yáʼa miíyó nu̱ú, ni̱ya̱ʼava ta̱kán nu̱úña soo kǒo ku̱a̱chi níxi̱kuumiíra. 16 Xa̱ʼa̱ ña̱kán ná kǒo kaka-iniyó ña̱ kuyatinyó nu̱ú íyo Ndióxi̱ ña̱ xáʼndachíñura, chi ta̱yóʼo kúú ta̱ náʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼinyó ta kúndáʼvi-inira xínira miíyó, tasaá kúú ña̱ kivi na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼinyó mií tiempo ña̱ xíniñúʼuyóña.

5 Ta nda̱a̱ ndáaka ta̱a ta̱ ndáka̱xinna ña̱ koora su̱tu̱ káʼnu, ndáka̱xinnara ña̱ kachíñura nu̱ú Ndióxi̱ ta chindeétáʼanra xíʼin na̱ yiví ta saátu ña̱ so̱kóra ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ yiví. 2 Ta̱yóʼo kivi kundáʼvi-inira kunira na̱ va̱ása xíni̱ ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta kíʼvina ku̱a̱chi chi ta̱ ku̱a̱chitu kúú ta̱yóʼova, 3 xa̱ʼa̱ ña̱kán xíniñúʼu so̱kóra ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱chira nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéra xa̱ʼa̱ na̱ ñuu.

4 Nda̱a̱ ni iin ta̱a va̱ása ndákiʼin miíra chiñu yóʼo chi ndákiʼinra ña̱yóʼo tá mií Ndióxi̱ nda̱kaxinñaʼá, nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼéra xíʼin ta̱ Aarón. 5 Saátu ke̱ʼé ta̱ Cristo, va̱ása níndasara miíra su̱tu̱ káʼnu ña̱ ndukáʼnura, chi inkava kúú ta̱ nda̱sakáʼnu-ñaʼá tá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Yóʼó kúún se̱ʼi̱; ta vitin kúi̱ yiváún”. 6 Saáchi nu̱ú inka táʼví tu̱ʼun Ndióxi̱ káchiña: “Yóʼó kúún su̱tu̱ ndiʼi tiempo nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec”.

7 Tá ni̱xi̱yo ta̱ Cristo nu̱ú ñuʼú, ni̱ka̱ʼa̱nníra xíʼin Ndióxi̱ ta xa̱kundáʼvira nu̱úra ta nda̱a̱ xákura ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ kivi sakǎku miíra nu̱ú ña̱ kuvira, ta xa̱ʼa̱ ña̱ íxato̱ʼóníra Ndióxi̱ xi̱niso̱ʼova ta̱yóʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra. 8 Ni se̱ʼe mií Ndióxi̱ xi̱kuu ta̱yóʼo, sa̱kuaʼara ña̱ viíní kandíxara xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ʼa ña̱ ni̱xo̱ʼvi̱ra. 9 Tá xa̱a̱ ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ʼaní xíniso̱ʼora ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinra, nda̱kiʼinra chiñu ña̱ sakǎkura ndiʼi na̱ kándíxa ña̱ káʼa̱nra ta xa̱a̱na kutakuna ndiʼi tiempo xa̱ʼa̱ ta̱kán, 10 saáchi Ndióxi̱ nda̱kaxinrara ña̱ koora su̱tu̱ káʼnu nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec.

11 Íyo ku̱a̱ʼáníka ña̱ kivi ka̱ʼa̱nndi̱ xíʼinndó xa̱ʼa̱ ta̱kán, soo yo̱ʼvi̱ loʼo ndakanindi̱ xa̱ʼa̱ña saáchi vitin ndóʼó ki̱xáʼa kúeení kúnda̱a̱-inindó. 12 Ni na̱ xa̱a̱ xíni̱ va̱ʼava xíniñúʼu koondó vitin, soo tuku xíniñúʼundó ña̱ sanáʼa̱na ndóʼó xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ xa̱a̱ sa̱náʼa̱na ndóʼó tá xa̱ʼa̱. Ta tuku xíniñúʼu koʼondó leche nu̱úka ña̱ kuxundó ña̱ʼa ña̱ téʼé.* 13 Ta na̱ xíʼika leche va̱ása xíni̱na xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ chi ña̱yóʼo kúú ña̱ sánáʼa̱ ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa, saáchi na̱ válíva kúúna. 14 Soo na̱ yiví na̱ xa̱a̱ xu̱xa, ña̱ʼa ña̱ téʼé kúú ña̱ xíxina ta xa̱ʼa̱ ña̱ viíní sa̱kuaʼana ndakanixi̱nína, ndákunina ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta ndáaña kúú ña̱ va̱ása va̱ʼa.

6 Vitin ña̱ xa̱a̱ kándíxayó ña̱ nu̱ú va̱ʼa sa̱kuaʼayó xa̱ʼa̱ ta̱ Cristo, ná chika̱a̱yó ndee̱ ña̱ xa̱a̱yó kooyó na̱ yiví xu̱xa ta va̱ása kixáʼa tukuyó kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ nu̱ú va̱ʼa sa̱kuaʼayó, tá kúú ña̱ ndikó-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ va̱ása ndáyáʼvi, ña̱ kandíxayó Ndióxi̱, 2 ña̱ sánáʼa̱na xa̱ʼa̱ ña̱ ndakuchi na̱ yiví, ña̱ chínúuna ndaʼa̱na xi̱ní na̱ yiví, ña̱ ndataku na̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta saátu xa̱ʼa̱ ña̱ ndátiin Ndióxi̱ ku̱a̱chi ña̱ íyo ndiʼi tiempo. 3 Ña̱yóʼo kúú ña̱ keʼévayó tá mií Ndióxi̱ kúni̱: ndakundeéyó xa̱a̱yó kooyó na̱ yiví xu̱xa.

4 Saáchi na̱ nda̱kiʼin luz ña̱ táxi Ndióxi̱, nda̱kiʼinna ña̱ va̱xi chí ndiví ta saátu espíritu santo, 5 nda̱kiʼinna tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼaní íyo, ta saátu bendición* ña̱ taxi ñuyǐví* ña̱ va̱xi, 6 ta sava na̱yóʼo ku̱ndasína xi̱nina ña̱ nda̱a̱ ña̱ sa̱kuaʼana, ta kǒo nda̱a̱ ni iinna kivi chindeétáʼan xíʼinna ña̱ ndikó-inina, chi tuku ndíkóna kátikaana se̱ʼe Ndióxi̱ ndaʼa̱ iin yitu̱n, ta xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼéna yóʼo kúsi̱kindaa na̱ yivíra. 7 Saáchi ñuʼú ndákiʼinña bendición ña̱ táxi Ndióxi̱ ki̱vi̱ kúun ni̱ʼi sa̱vi̱ nu̱úña, ta tándi̱ʼi kána yitu̱n nu̱úña ta túyóʼo chíndeétáʼannú xíʼin na̱ chíʼi nu̱úña. 8 Soo tá iñú kána nu̱úña va̱ása ndáyáʼviña, ta ndáa si̱lóʼo kúma̱ní ña̱ chika̱a̱ Ndióxi̱ chiʼña sa̱táña ta tá ná ndiʼi kokovaña.*

9 Ndóʼó na̱ kúʼvi̱ní-inindi̱ xínindi̱, ni káʼa̱nvandi̱ ña̱yóʼo va̱ása xíka-inindi̱ ña̱ kúúmiívandó ña̱ va̱ʼa, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ sakǎku ndóʼó. 10 Saáchi Ndióxi̱ nda̱kúní-inira, va̱ása nándósó-inira xa̱ʼa̱ ndiʼi chiñu ña̱ ke̱ʼéndó, saátu ña̱ ni̱na̱ʼa̱ndó ña̱ kúʼvi̱ní-inindó xínindó ki̱vi̱ra xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱chíñundó nu̱ú na̱ nda̱kaxinra* ta ndákundeéndó káchíñundó nu̱úna. 11 Saáchi kúni̱ndi̱ ña̱ iin tá iin ndóʼó viíní ná keʼéndó ña̱yóʼo, ña̱ va̱ʼa ni loʼo kǒo kaka-inindó ña̱ xi̱nu nu̱ú ña̱ ndátundó ndakiʼinndó, 12 ña̱ va̱ʼa ná kǒo xa̱a̱ndó koondó na̱ yiví xúxán, va̱ʼaka kundiku̱nndó yichi̱ na̱ ndákiʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱na xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxanara ta kúee íyo inina.

13 Saáchi tá ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ taxira ndaʼa̱ ta̱ Abrahán, chi̱naʼára xa̱ʼa̱ miíra, chi kǒoka inka na̱ káʼnuka nu̱úra ña̱ kivi chinaʼára xa̱ʼa̱na. 14 Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Mií ña̱ ndixa taxii̱ bendición ndaʼún ta ku̱a̱ʼání xa̱a̱ na̱ se̱ʼún koona”. 15 Xa̱ʼa̱ ña̱ kúeení ni̱xi̱yo ini ta̱ Abrahán, nda̱kiʼinra ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ra. 16 Saáchi na̱ yiví chínaʼána xa̱ʼa̱ inka na̱ káʼnuka nu̱úna, tá kéʼéna ña̱yóʼo va̱ása nátúʼun kúáchikana, chi xíʼin ña̱yóʼo náʼa̱na ña̱ ndixava xi̱nu ña̱ ki̱ndoona. 17 Saátu ke̱ʼé Ndióxi̱, tá xi̱kuni̱ra na̱ʼa̱ra nu̱ú na̱ ndakiʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra taxira ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina ña̱ va̱ása nása̱ma ña̱ káʼa̱nra,* chi̱naʼára xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 18 Saáchi xa̱ʼa̱ ña̱ ki̱ndoo Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱yó ta saátu xa̱ʼa̱ ña̱ chi̱naʼára, miíyó kivi kuyatinyó nu̱úra ta kǒo kaka-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó ndakiʼinyó saáchi chíka̱a̱ní ña̱yóʼo ndee̱yó, ta̱kán va̱ása kívi sándaʼvira saáchi ña̱ chi̱naʼára xa̱ʼa̱ ta saátu ña̱ ki̱ndoora taxira va̱ása nása̱maña. 19 Ña̱ ndátuyó, chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ va̱ʼa kutakuyó ta íyoña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ka̱a ña̱ tíin iin barco. Chi ña̱ ndátuyó yóʼo ña̱ xi̱nu kúúvaña ta va̱ása nása̱maña, ta chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ ki̱ʼviyó chí inka táʼví sa̱tá ña̱ cortina, 20 ta̱ Jesús kúú ta̱ siʼnaka ni̱ki̱ʼvi nu̱ú miíyó, ña̱ kunára* yichi̱ ña̱ va̱ʼa koo tu̱ʼvaña xa̱ʼa̱yó ta ni̱xa̱a̱ra ku̱ura su̱tu̱ káʼnu ndiʼi tiempo nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec.

7 Saáchi ta̱ Melquisedec ta̱ xi̱kuu rey ñuu Salem ta xi̱kuura su̱tu̱ Ndióxi̱ ta̱ káʼnu, ki̱tara ña̱ ku̱ʼu̱nra ndakutáʼanra xíʼin ta̱ Abrahán tá ndi̱kó ta̱yóʼo ña̱ ni̱xa̱ʼa̱nra xa̱ʼníra na̱ rey; ta̱yóʼo ta̱xira bendición ndaʼa̱ ta̱ Abrahán, 2 ta̱ Abrahán ta̱xira iin táʼví loʼo* ndiʼi ña̱ʼa ña̱ nda̱kiʼinra ndaʼa̱ ta̱ Melquisedec. Ki̱vi̱ra kúni̱ kachiña “rey ta̱ nda̱kúní kéʼé”; ta kúútura rey ña̱ ñuu Salem, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña “rey ta̱ táxi ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa”. 3 Xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo yivára ni kǒo siʼíra ni kǒo ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ na̱ táʼanra na̱ ni̱xi̱yo xi̱naʼá, ni kǒo ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ama kúú ña̱ ka̱kura ta saátu ama kúú ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra, soo xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xi̱yo ta̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo se̱ʼe Ndióxi̱, ndákundeéra kúúra su̱tu̱ ndiʼi tiempo.

4 Kiʼin va̱ʼandó kuenta ña̱ iin ta̱ ndáyáʼviní xi̱kuu ta̱yóʼo, ña̱kán ta̱ Abrahán ta̱ táʼanyó ta̱ ni̱xi̱yo xi̱naʼá ki̱ʼinra iin táʼví loʼo* mií ña̱ ndáyáʼvika ña̱ nda̱kiʼinra ta ta̱xiraña ndaʼa̱ ta̱yóʼo. 5 Ña̱ nda̱a̱ kúúvaña nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱ka̱ʼa̱n Ley, na̱ se̱ʼe ta̱ Leví na̱ nda̱kaxinna ña̱ koona su̱tu̱, kúúmiína nda̱yí* ña̱ ndukúna iin táʼví loʼo* ña̱ʼa nu̱ú na̱ ñuu, na̱ kúú ñani miína ni kúúna se̱ʼe ta̱ Abrahán. 6 Soo ta̱ ta̱a yóʼo ni su̱ví ti̱xin na̱ veʼe ta̱ Leví níkixira, ta̱ Abrahán ta̱xivara iin táʼví loʼo* ña̱ xi̱kuumiíra ndaʼa̱ra, ta ta̱yóʼo ta̱xira bendición ndaʼa̱ ta̱ ki̱ndoo Ndióxi̱ taxira ña̱ʼa ndaʼa̱. 7 Ta̱ káʼnu kúú ta̱ táxi bendición ndaʼa̱ ta̱ loʼo ta ni iinna kǒo kivi ka̱ʼa̱n ña̱ su̱ví saá íyoña. 8 Soo na̱ nu̱ú na̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ na̱ ndákiʼin iin táʼví loʼo* ña̱ʼa, na̱ yiví na̱ kivi kuviva kúúna, ta ta̱ inka ta̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ yóʼo, tu̱ʼun Ndióxi̱ káʼa̱nña xa̱ʼa̱ra ña̱ tákuvara. 9 Ta kivi ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ta̱ Leví ta̱ ndákiʼin iin táʼví loʼo* ña̱ʼa, ña̱ xa̱a̱ cha̱ʼvi ta̱ Abrahán xa̱ʼa̱ra, 10 saáchi ta̱ Leví ta̱ʼán kakuvíra tá ki̱ta ta̱ Melquisedec ni̱xa̱ʼa̱nra nda̱kutáʼanra xíʼin ta̱ Abrahán.

11 Tá níkuchiñu na̱ se̱ʼe ta̱ Leví kindaana ku̱a̱chi na̱ yiví xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱kuuna su̱tu̱ (chi ña̱yóʼo kúú ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n Ley ña̱ nda̱kiʼin na̱ ñuu) ¿nda̱chunví xi̱niñúʼu kixi inka su̱tu̱ ta̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ña̱ kúúra su̱tu̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec ta su̱ví nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Aarón? 12 Saáchi xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ nása̱ma na̱ kuu su̱tu̱ saátu xíniñúʼu nasa̱ma ña̱ Ley. 13 Saáchi ta̱ ta̱a ta̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ yóʼo inkava ti̱xin veʼe ki̱xira,* ta nda̱a̱ ni iin na̱ táʼan ta̱yóʼo va̱ása níkachíñuna nu̱ú altar Ndióxi̱. 14 Saáchi kúnda̱a̱ káxi iniyó ta̱ kúú tátayó ki̱xira ti̱xin na̱ veʼe ta̱ Judá ta ta̱ Moisés va̱ása níka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ na̱yóʼo ña̱ koona su̱tu̱.

15 Ta káxiníka ni̱xi̱yo ña̱yóʼo tá ki̱xaa̱ inka ta̱ su̱tu̱ ta̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec, 16 ta̱yóʼo va̱ása níxa̱a̱ra kuura su̱tu̱ xa̱ʼa̱ ña̱ ki̱xira ti̱xin veʼe na̱ xi̱ka̱ʼa̱n Ley xa̱ʼa̱ ña̱ xíniñúʼu koona su̱tu̱, saáchi ni̱xa̱a̱ra ku̱ura su̱tu̱ xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíra ndee̱ ña̱ táxi ña̱ kutakura ta va̱ása ndiʼi-xa̱ʼa̱ra. 17 Saáchi ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ xa̱ʼa̱ ta̱kán: “Yóʼó kúún su̱tu̱ ndiʼi tiempo nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Melquisedec”.

18 Xa̱ʼa̱ ña̱kán Ley ña̱ ni̱xi̱yo xi̱naʼá xa̱a̱ ni̱xi̱nuña i̱xaa Ndióxi̱ chi kǒoka ndee̱ña ta ni kǒoka chiñuña. 19 Saáchi ña̱ Ley kǒo níkivi kindaaña ku̱a̱chi ña̱ xi̱kuumií na̱ yiví, soo Ndióxi̱ kúú ta̱ táxi iin ña̱ va̱ʼaníka ndakiʼinyó chí nu̱únínu, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ chíndeétáʼan xíʼinyó ña̱ kuyatinyó nu̱ú Ndióxi̱. 20 Ta saátu íyova iin na̱ chi̱naʼá xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo 21 (saáchi íyo sava na̱ ta̱a na̱ ni̱xa̱a̱ ku̱u su̱tu̱ soo kǒo na̱ níchinaʼá xa̱ʼa̱na, soo ta̱ ta̱a yóʼo ni̱xa̱a̱ra ku̱ura su̱tu̱ xa̱ʼa̱ ña̱ chi̱naʼá ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ña̱yóʼo xa̱ʼa̱ra “Jehová* chi̱naʼára ta va̱ása nasamara ña̱ káʼa̱nra:* ‘Yóʼó kúún su̱tu̱ ndiʼi tiempo’”), 22 ta̱ Jesús ni̱xa̱a̱ra ku̱ura ta̱ náʼa̱ ña̱ ndixava xi̱nu iin trato ña̱ va̱ʼaníka. 23 Va̱ása níkivi ku̱a̱ʼá tiempo koona su̱tu̱ saáchi ni̱xi̱ʼi̱vana, ña̱kán xi̱niñúʼu koo ku̱a̱ʼáníka na̱ ndakiʼin chiñu yóʼo ña̱ koona su̱tu̱. 24 Soo ta̱kán ndiʼi tiempo tákura ta kǒo na̱ ndakiʼin chiñu nu̱úra ña̱ koona su̱tu̱. 25 Ta̱yóʼo xa̱a̱ íyo tu̱ʼvavara, xa̱ʼa̱ ña̱kán kivi sakǎkura ndiʼi na̱ xíniñúʼu ki̱vi̱ra ña̱ ka̱ʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱, ta kivi sakǎkurana chi ndiʼi tiempo tákura ta kivi ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱ ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinna.

26 Saáchi xíniñúʼuyó iin su̱tu̱ káʼnu ta̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱yóʼo: iin ta̱ nda̱kú-ini, ta̱ kǒo ku̱a̱chi kúúmií, ta̱ kǒo ña̱ yaku̱a̱ kúúmií, ta̱ íyo xíká nu̱ú na̱ kúúmií ku̱a̱chi, ta̱ súkunka íyo nu̱ú ndiví.* 27 Ta̱yóʼo va̱ása íyora nda̱a̱ táki̱ʼva íyo inkaka na̱ su̱tu̱ náʼnu, saáchi va̱ása xíniñúʼu so̱kóra ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱ ndiʼi ki̱vi̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi miíra ta saátu xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ ñuu, saáchi xa̱a̱ iin yichi̱ nda̱taxira miíra ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta va̱ása ndikókara keʼéra ña̱yóʼo. 28 Saáchi na̱ xáa̱ kúú su̱tu̱ káʼnu nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n Ley, na̱ ku̱a̱chiva kúúna, soo tándi̱ʼi ta̱xi Ndióxi̱ Ley kán chi̱naʼára xa̱ʼa̱ se̱ʼera ña̱ ndaka̱xinrara ña̱ koora su̱tu̱ káʼnu, ta̱yóʼo ni̱xa̱a̱ra ku̱ura iin ta̱ sáxi̱nu ndiʼi ña̱ kúni̱ Ndióxi̱, kǒo ña̱ kúma̱ní nu̱úra ta ndiʼi tiempo íyora saá.

8 Mií ña̱ ndáyáʼvika ña̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ kúú ña̱yóʼo: siaʼa kúú ña̱ íyo ta̱ su̱tu̱ káʼnu ta̱ kúúmiíyó, ta̱yóʼo xi̱kundúʼura chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱ ta̱ káʼnu ta̱ íyo chí ndiví, 2 ta̱yóʼo káchíñura ini lugar ña̱ yi̱i̱ ta saátu ini tabernáculo ña̱ i̱xava̱ʼa Jehová* ta su̱ví na̱ yiví ní ixava̱ʼa ña̱yóʼo. 3 Saáchi ndiʼi na̱ su̱tu̱ káʼnu ndáka̱xinnana ña̱ va̱ʼa so̱kóna ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱, xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ su̱tu̱ káʼnu yóʼo xi̱niñúʼu kootu iin ña̱ so̱kó ta̱yóʼo ndaʼa̱ Ndióxi̱. 4 Tá nu̱ú ñuʼú yóʼo níxi̱yora va̱ása koovíra su̱tu̱, chi xa̱a̱ íyova na̱ ta̱a na̱ sóko̱ ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva káchi Ley. 5 Chiñu yi̱i̱ ña̱ kéʼé na̱ ta̱a yóʼo, iin ña̱ ndána̱ʼa̱ kuití ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví kúúña, nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼin ta̱ Moisés tá xa̱a̱ ku̱nu̱mí ixava̱ʼara tabernáculo tá ka̱chira: “Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo mií ña̱ xi̱niún chí yuku̱* saá xíniñúʼu koo ndiʼi ña̱ keʼún”. 6 Soo vitin iin chiñu ña̱ va̱ʼaníka kúú ña̱ nda̱kiʼin ta̱ Jesús, saáchi ta̱yóʼo kúú ta̱ chíndeétáʼan ña̱ va̱ʼa koo iin trato ña̱ va̱ʼaníka, ña̱ trato yóʼo íyoña nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n mií ley, ta va̱ʼaníkava ña̱ kíndo̱o Ndióxi̱ taxira chí nu̱únínu.

7 Tá viíní níxi̱yo trato ña̱ nu̱ú, va̱ása níxiniñúʼu kookaví inka trato. 8 Saáchi náʼa̱ káxiva ña̱ kíʼinra kuenta xíʼin ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ kéʼé na̱ ñuu tá ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “‘Kotondó, xa̱a̱ ku̱yatin ki̱vi̱ káchi Jehová,* ña̱ keʼíi̱ iin trato xa̱á xíʼin na̱ veʼe ta̱ Israel ta saátu xíʼin na̱ veʼe ta̱ Judá. 9 Ta va̱ása kooña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo trato ña̱ ke̱ʼíi̱ xíʼin na̱ táʼanna tá ti̱ii̱n ndaʼa̱na ña̱ ta̱vái̱na ti̱xin ñuu Egipto. Na̱kán va̱ása nda̱kú níxi̱yo inina xíʼin trato ña̱ ke̱ʼíi̱ xíʼinna, xa̱ʼa̱ ña̱kán va̱ása níndi̱ʼi̱ka-inii̱ xa̱ʼa̱na’ káchi Jehová.*

10 ”‘Saáchi ña̱yóʼo kúú trato ña̱ keʼíi̱ xíʼin na̱ veʼe ta̱ Israel tá ná ndiʼi ki̱vi̱ kán, káchi Jehová.* Chika̱i̱ ley miíi̱ xi̱nína ta kaʼyíi̱ña níma̱na. Yi̱ʼi̱ koi̱ Ndióxi̱na ta na̱kán koona na̱ ñui̱.

11 ”’Ta ni iinna va̱ása sanáʼa̱kana na̱ ñuuna á na̱ ñanina ta kachina: “Sakúaʼa xa̱ʼa̱ Jehová”.* Saáchi ndiʼina kuxini̱na yi̱ʼi̱, nda̱a̱ na̱ va̱lí iinsaá nda̱a̱ na̱ chée. 12 Ta yi̱ʼi̱ kundáʼvi-inii̱ kunii̱na xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ ke̱ʼéna ta kǒo ndakaʼánkai̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱china’”.

13 Tá ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ iin “trato xa̱á”, kúni̱ kachiña ña̱ xa̱a̱ ku̱yatáva ña̱ nu̱ú. Ta ña̱ xa̱a̱ ku̱yatá, kǒoka chiñuña ta xa̱a̱ ku̱nu̱mí ndiʼi-xa̱ʼa̱vaña.

9 Trato ña̱ yatá xi̱kuumiíña ley ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n ndáa ki̱ʼva ndasakáʼnuna Ndióxi̱, ta xi̱kuumiítuña iin lugar ña̱ yi̱i̱ nu̱ú ñuʼú yóʼo. 2 Ña̱ tabernáculo u̱vi̱ táʼví xi̱ndataʼvíña, ña̱ nu̱ú xi̱kuu lugar ña̱ yi̱i̱, ta yóʼo xi̱ndika̱a̱ iin candelabro, xi̱ndichi iin mesa ta saátu si̱táva̱ʼa ña̱ xi̱taxina ndaʼa̱ Ndióxi̱. 3 Soo chí sa̱tá cortina ña̱ u̱vi̱, ni̱xi̱yo iin cuarto loʼo ini ña̱ tabernáculo ña̱ xi̱naní Ña̱ yi̱i̱ní. 4 Ta ini ña̱kán xi̱ndika̱a̱ iin ña̱ʼa* ña̱ oro ña̱ xi̱xiniñúʼuna tá xi̱chiʼmána, ta xi̱ndika̱a̱tu arca ña̱ trato ta iníí sa̱táña ña̱ oro xi̱kuuña. Ta ini ña̱kán xi̱ndika̱a̱ ki̱si ña̱ oro nu̱ú xi̱ñuʼu maná, saátu xi̱ndika̱a̱ vara ta̱ Aarón tú ka̱na yita sa̱tá ta saátu xi̱ñuʼu yu̱u̱ ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ Ley nu̱ú, 5 ta sa̱tá túyóʼo xi̱ndósó u̱vi̱ na̱ querubín na̱ liviní náʼa̱ ta ku̱nda̱tína xi̱ndasiña* sa̱tá túyóʼo. Soo vitin su̱ví tiempo ña̱ ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ iin tá iin ña̱yóʼo kúúña.

6 Tá xa̱a̱ ni̱xi̱nu ndiʼi ña̱yóʼo, na̱ su̱tu̱ xi̱kiʼvi ni̱ʼina ini cuarto ña̱ nu̱ú ña̱ xi̱ndika̱a̱ ini tabernáculo ña̱ keʼéna chiñu nu̱ú Ndióxi̱, 7 ta ini cuarto ña̱ u̱vi̱, iinlá ta̱ su̱tu̱ káʼnu xi̱kiʼvi iin yichi̱ nu̱ú ku̱i̱ya̱ ta níʼira ni̱i̱ ña̱ taxira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chira ta saátu xa̱ʼa̱ na̱ ñuu na̱ va̱ása xíni̱ ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta kíʼvina ku̱a̱chi. 8 Ta ña̱ espíritu santo náʼa̱ káxiña tá ni̱xi̱yoka ña̱ tabernáculo ña̱ nu̱ú, ni iinna kǒo kívi xa̱a̱ nu̱ú íyo lugar ña̱ yi̱i̱. 9 Ña̱ tabernáculo yóʼo ndána̱ʼa̱ña ña̱ íyo tiempo miíyó vitin, ta nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱keʼéna xíʼin ña̱kán saátu vitin sóko̱na ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱. Soo ña̱yóʼo va̱ása chíndeétáʼanña xíʼin na̱ yiví na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ ña̱ viíní koo ña̱ xínitúni̱na. 10 Ta ña̱ xi̱sokóna nu̱ú Ndióxi̱ xi̱kuu ña̱ʼa ña̱ xi̱xixina, ña̱ xi̱xiʼina xíʼin ku̱a̱ʼání ki̱ʼva ña̱ xi̱ndaya̱kúnna na̱ yiví ta saátu inkaka ña̱ʼa.* Ley ña̱ nda̱kiʼin ta̱ Moisés xi̱ka̱ʼa̱n kuitíña xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼéna nu̱ú ñuʼú yóʼo ta xi̱niñúʼu saxínuna ña̱yóʼo nda̱a̱ ná kixaa̱ mií tiempo ña̱ nduvií ndiʼi ña̱ʼa.

11 Tá ki̱xi ta̱ Cristo, su̱tu̱ káʼnu kúúra ta ki̱xi ña̱ʼa va̱ʼa xíʼinra ña̱ xa̱a̱ kúúmiíyó vitin, ta̱yóʼo ni̱ki̱ʼvira ini tabernáculo ña̱ ndáyáʼvika, ña̱ káʼnuníka ta va̱ʼaníka ña̱yóʼo ta su̱ví na̱ yiví ní ixava̱ʼaña, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ su̱ví ña̱ ñuyǐví yóʼo kúúña. 12 Ta̱kán iin yichi̱ kuití ni̱ki̱ʼvira lugar ña̱ yi̱i̱ ta va̱ása ndikókara ki̱ʼvira ta va̱ása níki̱ʼvira xíʼin ni̱i̱ tí ti̱xúʼu á tí si̱ndi̱ki̱ válí chi xíʼin ni̱i̱ miíra ni̱ki̱ʼvira ta nda̱tavára miíyó ndaʼa̱ ku̱a̱chi ña̱ va̱ʼa kǒo ndikókayó kuñuʼuyó ndaʼa̱ña ni iin ki̱vi̱. 13 Saáchi tá xíʼin ni̱i̱ tí ti̱xúʼu, ni̱i̱ tí si̱ndi̱ki̱ xíʼin ña̱ xi̱koso̱ yávána ya̱a̱ iin tí si̱ndi̱ki̱ loʼo sa̱tá iin na̱ yiví chíndeétáʼanña xíʼinna ña̱ nduyi̱i̱ ku̱ñuna, 14 kachikaví ni̱i̱ ta̱ Cristo, ña̱yóʼo ndáya̱kúnña ña̱ xínitúni̱yó nu̱ú ndiʼi ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ ke̱ʼéyó tá ya̱chi̱, ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnuyó Ndióxi̱ ta̱ táku, saáchi ña̱ espíritu santo* chi̱ndeétáʼanña xíʼinra ña̱ nda̱taxira ña̱ tákura ndaʼa̱ Ndióxi̱ ta va̱ʼaní koo ña̱ so̱kóra miíra nu̱úra.

15 Ta̱kán kúú ta̱ chíndeétáʼan ña̱ koo iin trato xa̱á, tasaá na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱ kivi ndakiʼinna ña̱ va̱ʼa ña̱ ki̱ndoora taxira ndaʼa̱na ña̱ koo ndiʼi tiempo, chi ni̱xi̱yo iin ta̱ ni̱xi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱na ña̱ va̱ʼa chaʼvira xa̱ʼa̱na* tasaá sa̱ñána nu̱ú ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ xi̱keʼéna tá xi̱ñuʼuna ti̱xin trato yatá. 16 Tá chíka̱a̱na iin trato, xíniñúʼu kuvi na̱ yiví na̱ chi̱ka̱a̱ trato yóʼo. 17 Tá tákuka ta̱ ke̱ʼé trato yóʼo va̱ása ndáyáʼviña. Ña̱ va̱ʼa kundayáʼviña xíniñúʼu kuvi iin na̱ yiví.* 18 Nda̱a̱ tá xa̱a̱ ni̱xi̱ta̱ ni̱i̱ saá kúú ña̱ ki̱xáʼa ndáyáʼvi trato ña̱ yatá. 19 Saáchi tá xa̱a̱ ndi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés xíʼin ndiʼi na̱ ñuu xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ káʼa̱n Ley, ki̱ʼinra ni̱i̱ tí si̱ndi̱ki̱ válí, ni̱i̱ tí ti̱xúʼu, ti̱kui̱í, yixí ndikachi* ña̱ kúáʼa ña̱ yéʼe̱ní xíʼin yu̱ku̱ válí ta ni̱ko̱so̱ yávára ni̱i̱ sa̱tá libro* ta saátu sa̱tá ndiʼi na̱ ñuu, 20 ta ka̱chira: “Ña̱yóʼo kúú ni̱i̱ ña̱ trato ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ ña̱ xíniñúʼu saxínundó”. 21 Ta saátu ni̱ko̱so̱ yávára ni̱i̱ sa̱tá ña̱ tabernáculo ta saátu sa̱tá ña̱ʼa ña̱ kuniñúʼuna kachíñuna nu̱ú Ndióxi̱. 22 Nda̱a̱ táki̱ʼva káchi Ley, ni̱i̱ kúú ña̱ ndásayi̱i̱ ku̱a̱ʼání ña̱ʼa, tá va̱ása níxi̱ta̱ ni̱i̱ va̱ása kivi koo káʼnu-ini Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ yiví.

23 Ña̱yóʼo kúú ña̱ xi̱niñúʼu keʼéna ña̱ ndasayi̱i̱na ña̱ʼa ña̱ ndána̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví, soo ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví va̱ʼaníka xíniñúʼu koo ña̱ so̱kóna xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 24 Chi ta̱ Cristo va̱ása níki̱ʼvira iin lugar ña̱ yi̱i̱ ña̱ i̱xava̱ʼa na̱ yiví, chi ña̱yóʼo iin ña̱ ndána̱ʼa̱ kuití kúúña ndáa ki̱ʼva íyo mií ña̱ ndixa, chi ni̱ki̱ʼvira chí ndiví ta vitin íyora nu̱ú Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanra xíʼinyó. 25 Ta̱yóʼo su̱ví ku̱a̱ʼáníví yichi̱ nítaxira miíra nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé ta̱ su̱tu̱ káʼnu ña̱ kíʼvira lugar ña̱ yi̱i̱ ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ ta níʼira ni̱i̱ kití. 26 Chi tá saá níxi̱yoña, ku̱a̱ʼáníva yichi̱ xi̱niñúʼu xo̱ʼvi̱ra nani tá ki̱xáʼa xa̱ʼa̱ ñuyǐví yóʼo. Soo tá xa̱a̱ ku̱yatin ndiʼi* tiempo* yóʼo iin kuití yichi̱ ki̱xira ta ki̱xira ni̱xi̱ʼi̱ra ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ku̱a̱chi na̱ yiví. 27 Saáchi nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ yiví ña̱ iin kuití yichi̱ xíʼi̱na soo tándi̱ʼi saá ndátiin Ndióxi̱ ku̱a̱chi xíʼinna, 28 saátu ta̱ Cristo iin kuití yichi̱ nda̱taxira miíra ña̱ va̱ʼa sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ku̱a̱chi ku̱a̱ʼání na̱ yiví; soo su̱ví ña̱yóʼoka kúú ña̱ keʼéra tá ná ndikóra ña̱ yichi̱ u̱vi̱, ta na̱ ndátuní ña̱ sakǎkura miína kunivanara.

10 Ña̱ Ley yóʼo ña̱ xi̱ndana̱ʼa̱ kuití ña̱ʼa ña̱ va̱ʼa ña̱ kixi chí nu̱únínu xi̱kuuña, soo su̱ví mií ña̱ xa̱a̱ ndixaví níxi̱kuu ña̱yóʼo, saáchi ni ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ xi̱sokóna ña̱ʼa ndaʼa̱ Ndióxi̱ va̱ása kíndaavíña* ku̱a̱chi ña̱ kúúmií na̱ kúyatin nu̱ú Ndióxi̱. 2 Tá saá níxi̱yoña, na̱ kéʼé chiñu nu̱ú Ndióxi̱ sandákoovana ña̱ so̱kóna ña̱ʼa ndaʼa̱ra chi xa̱a̱ na̱ ndu̱yi̱i̱va kúúna ta va̱ása kundi̱ʼi̱ka-inina chi kǒoka ku̱a̱chi kuumiína. 3 Soo su̱ví saá níxi̱yoña chi tá sóko̱na ña̱ʼa nu̱ú Ndióxi̱ ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ ndákaʼánvana ña̱ kúúna na̱ yiví ku̱a̱chi, 4 saáchi ni̱i̱ tí si̱ndi̱ki̱ xíʼin tí ti̱xúʼu kǒo kíndaavíña ku̱a̱chi ña̱ kúúmií na̱ yiví.

5 Xa̱ʼa̱ ña̱kán tá ki̱xira ñuyǐví yóʼo ka̱chira: “‘Kǒo níxiún ña̱ so̱kóna ni iin ña̱ʼa nu̱ún soo ta̱xiún ña̱ xa̱i̱ koi̱ iin na̱ yiví.* 6 Kǒo níkindo̱o-iniún ña̱ kaʼmina kití ta so̱kónarí nu̱ún ni ña̱ so̱kóna ña̱ʼa xa̱ʼa̱ ku̱a̱china’. 7 Tasaá ka̱chii̱: ‘Koto, ki̱xai̱ ña̱ va̱ʼa keʼíi̱ ña̱ kúni̱ún Ndióxi̱ miíi̱, ta nu̱ú rollo ni̱ka̱ʼyi̱ña xa̱ʼíi̱’”. 8 Siʼna káchira: “Kǒo níxiún ta ni kǒo níkindo̱o-iniún ña̱ so̱kóna ni iin ña̱ʼa nu̱ún ni ña̱ kaʼmina kití ña̱ so̱kónarí nu̱ún ni ña̱ so̱kóna ña̱ʼa xa̱ʼa̱ ku̱a̱china”, chi ña̱yóʼo kúú ña̱ sóko̱na nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n mií Ley. 9 Tándi̱ʼi káchira: “Koto, ki̱xai̱ ña̱ va̱ʼa keʼíi̱ ña̱ kúni̱ún Ndióxi̱ miíi̱”. Ta̱kán sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ña̱ nu̱ú, ña̱ va̱ʼa chindúʼúra xa̱ʼa̱ ña̱ u̱vi̱. 10 Ta xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ mií Ndióxi̱, ndu̱yi̱i̱yó i̱xaa ku̱ñu ta̱ Jesucristo ta iin kuití yichi̱ ni̱so̱kóra miíra ta va̱ása xíniñúʼu ndikókara keʼéraña.

11 Ta saátu ndiʼi na̱ su̱tu̱ ki̱vi̱ tá ki̱vi̱ xa̱a̱ íyo tu̱ʼvana ña̱ keʼéna chiñu nu̱ú Ndióxi̱, ña̱ va̱ʼa ku̱a̱ʼání yichi̱ so̱kóna mií ña̱ xa̱a̱ ni̱so̱kóna nu̱ú Ndióxi̱, soo ña̱yóʼo va̱ása sándiʼi-xa̱ʼa̱ va̱ʼaña ku̱a̱chi na̱ yiví. 12 Soo ta̱ ta̱a yóʼo iin kuití yichi̱ ni̱so̱kóra miíra xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ yiví ta va̱ása xíniñúʼu ndikókara keʼéraña ta xi̱koora* chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱, 13 ta nani saá ndátura nda̱a̱ ná chindúʼú Ndióxi̱ na̱ sáa̱-ini xíni miíra ti̱xin xa̱ʼa̱ra. 14 Saáchi iin kuití yichi̱ ni̱so̱kóra miíra, ña̱kán va̱ʼa ndiʼi na̱ ndúyi̱i̱, kǒoka ku̱a̱chi kuumiína. 15 Ta saátu espíritu santo kúú ña̱ táxi kunda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, saáchi ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱: 16 “Ña̱yóʼo kúú trato ña̱ keʼíi̱ xíʼin na̱kán tá ná ndiʼi ki̱vi̱ kán, káchi Jehová.* Chika̱i̱ ley miíi̱ níma̱na ta kaʼyíi̱ña xi̱nína”. 17 Ta káchituña: “Kǒo ndakaʼánkai̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱china ni xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa* ke̱ʼéna”. 18 Soo tá xa̱a̱ i̱xakáʼnu-inira xa̱ʼa̱ na̱yóʼo va̱ása xíniñúʼu so̱kókavína nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa xa̱ʼa̱ ku̱a̱china.

19 Ña̱kán ñaniyó, xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xi̱ta̱ ni̱i̱ ta̱ Jesús xa̱ʼa̱yó va̱ása xíka-iniyó* ña̱ ki̱ʼviyó yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí lugar ña̱ yi̱i̱, 20 saáchi nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna tá kíʼvina nu̱ú tíkaa iin cortina, saá ke̱ʼé ta̱kán ña̱ xu̱nára iin yichi̱ xa̱á ña̱ va̱ʼa ni̱ʼíyó ña̱ kutakuyó, ta ña̱ cortina yóʼo kúú ku̱ñura. 21 Ta saátu xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíyó iin su̱tu̱ káʼnu ta̱ kíʼin kuenta xíʼin veʼe Ndióxi̱, 22 ná kuyatinyó nu̱ú Ndióxi̱ xíʼin ndinuʼu-iniyó ta ná kǒo kaka-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxayó, chi níma̱yó xa̱a̱ ndu̱u limpioña ta ña̱ xínitúni̱yó xa̱a̱ ña̱ va̱ʼa ndu̱uña, ta ku̱ñuyó xa̱a̱ ndo̱oña xíʼin ti̱kui̱í tá va̱ása yaku̱a̱. 23 Ná kǒo sandákooyó ña̱ natúʼunyó xíʼin ndiʼi na̱ yiví xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó, ta ná kǒo kaka-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo saáchi ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n taxi ña̱yóʼo saxínura ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. 24 Ná kundi̱ʼi̱ní-iniyó xa̱ʼa̱ táʼanyó* ña̱ va̱ʼa na̱ʼa̱yó ña̱ kúʼvi̱-iniyó xíniyó inkana ta ná keʼéyó ña̱ va̱ʼa, 25 ta ná kǒo sandákooyó ña̱ ndatakayó nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé savana. Va̱ʼaka ná chika̱a̱yó ndee̱ xíʼin táʼanyó, kachika vitin xa̱a̱ ku̱yatinní kixaa̱ ki̱vi̱ Ndióxi̱.

26 Saáchi tá xa̱a̱ na̱kunda̱a̱ káxi iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱ soo ni saá ndákundeéyó kíʼviyó ku̱a̱chi, kǒoka nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kivi taxina ndaʼa̱ Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ku̱a̱chiyó. 27 Tá saá ná keʼéyó iin ña̱ i̱yoní kúú ña̱ ndakiʼinyó, chi ndakiʼinyó castigo ña̱ táxi Ndióxi̱ ta saátu ña̱ sáa̱ra ña̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ñuʼu̱ ña̱ xíxi̱, ta ña̱yóʼo sandíʼi-xa̱ʼa̱ña ndiʼi na̱ sáa̱-ini xíniñaʼá. 28 Nda̱a̱ ndáaka na̱ ni̱ya̱ʼandosó ña̱ káʼa̱n Ley ta̱ Moisés tá íyo u̱vi̱ á u̱ni̱ na̱ testigo na̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna, xíniñúʼu kuviva na̱ ni̱ki̱ʼvi ku̱a̱chi ta kǒo kundáʼvi-inina kuninana. 29 ¿Á su̱ví káʼnuníka xíniñúʼu koo castigo ña̱ ndakiʼin na̱ ni̱xa̱ñi̱ndosó* se̱ʼe Ndióxi̱ ta va̱ása níchindayáʼvina ni̱i̱ ña̱ ni̱xi̱ta̱ ña̱ va̱ʼa ki̱xáʼa iin trato, chi ña̱yóʼo kúú ña̱ nda̱sayi̱i̱ miína ta kǒo ní ixato̱ʼóna espíritu Ndióxi̱ ña̱ xíniñúʼura ña̱ na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼinna? 30 Saáchi xíni̱vayó ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ña̱yóʼo: “Miíi̱ kúú ta̱ ndatiin ku̱a̱chi xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna xíʼinndó; yi̱ʼi̱ kúú ta̱ taxi castigo ndaʼa̱na”. Ta saátu ka̱chira: “Jehová* kúú ta̱ ndatiin ku̱a̱chi xíʼin na̱ ñuura”. 31 Iin ña̱ i̱yoní kúú ña̱ taxi Ndióxi̱ ta̱ táku castigo ndaʼa̱yó.

32 Kǒo nandósóndó chi tá xa̱a̱ nda̱kiʼinndó luz ña̱ táxi Ndióxi̱, ku̱ndeé-inindó ni̱ya̱ʼandó nu̱ú ku̱a̱ʼání tu̱ndóʼo. 33 Sava yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱n-ndi̱va̱ʼana xíʼinndó nu̱ú chútú ku̱a̱ʼá na̱ yiví ta i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinndó,* ta sava yichi̱ chi̱ndeétáʼanndó* xíʼin na̱ ndo̱ʼo ña̱yóʼo. 34 Saáchi ku̱ndáʼvi-inindó xi̱nindó na̱ ñúʼu veʼeka̱a, ta ni inkana ki̱ndaa ña̱ʼa ña̱ kúúmiíndó kǒo nísandákoondó ña̱ kusi̱í-inindó, saáchi kúnda̱a̱-inindó ña̱ íyo inka ña̱ va̱ʼaní kúúmiíndó ta ña̱yóʼo ndiʼi tiempo kooña.

35 Xa̱ʼa̱ ña̱kán kǒo yi̱ʼvíndó chi va̱ʼaní koo ña̱ ndakiʼinndó. 36 Saáchi ndóʼó xíniñúʼu kundeé-inindó,* tasaá tá xa̱a̱ ke̱ʼéndó ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ ndakiʼinvandó ña̱ ki̱ndoora taxira ndaʼa̱ndó. 37 Saáchi ndáa “loʼo kuití tiempo” kúma̱ní ta “ta̱ va̱xi kixaa̱vara ta va̱ása kuachi̱ra”. 38 “Soo na̱ nda̱kú íyo ini xíʼi̱n kutakuna xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxana” ta saátu “tá kúxíkána nu̱úi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ yíʼvina kǒo kusi̱íka-inii̱ kunii̱na”. 39 Miíyó su̱ví táʼan na̱ kúxíká nu̱ú Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ yíʼvina kúúyó, chi na̱yóʼo na̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱va kúúna, soo miíyó kúúyó táʼan na̱ níʼi̱ ña̱ kutakuna xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxana.

11 Ña̱ kándíxayó Ndióxi̱ chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ kunda̱a̱-iniyó ña̱ ndixava xi̱nu ña̱ ndátuyó, ta chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ va̱ása kaka-iniyó* xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxayó, chi ni kǒo xíninu̱úyóña ña̱ ndixa kúúvaña. 2 Na̱ táʼanyó na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱, ni̱na̱ʼa̱ra nu̱úna ña̱ kíndo̱o-inira xíʼin ña̱ kéʼéna.

3 Xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxayó Ndióxi̱, kúnda̱a̱-iniyó ña̱ miíra kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ viíní koo ña̱ ñuyǐví* yóʼo, Ndióxi̱ xi̱niñúʼura ña̱ʼa ña̱ kǒo kívi kuniyó ña̱ va̱ʼa ixava̱ʼara ña̱ʼa ña̱ va̱ʼa xítoyó.

4 Ta̱ Abel, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, ni̱so̱kóra iin ña̱ʼa nu̱ú Ndióxi̱ ta ña̱yóʼo ndáyáʼviníkaña nu̱úka ña̱ ni̱so̱kó ta̱ Caín. Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, na̱kunda̱a̱-inira ña̱ va̱ʼava íyo ña̱ ke̱ʼéra, chi Ndióxi̱ ki̱ndoo-inira xíʼin ña̱ ni̱so̱kóra nu̱úra, ni ni̱xi̱ʼi̱ra ndákundeéra sánáʼa̱ra miíyó xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱.

5 Ta̱ Enoc, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, Ndióxi̱ nda̱kiʼinrara ña̱ va̱ása xo̱ʼvi̱níra* tá ná kuvira, ta kǒo nda̱a̱ ni iinna níkivi ndani̱ʼí-ñaʼá chi mií Ndióxi̱ kúú ta̱ nda̱kiʼin-ñaʼá, ta tá kúma̱níka ndakiʼinrara na̱kunda̱a̱-inira ña̱ kíndo̱ova-ini Ndióxi̱ xínirara. 6 Ta saátu tá iinna kǒo kándíxana Ndióxi̱ va̱ása kíndo̱o-inira xíʼinna, chi na̱ kúyatin nu̱ú Ndióxi̱ xíniñúʼu kandíxana ña̱ íyora ta táxira ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱ na̱ chíka̱a̱ní ndee̱ ña̱ nandukúnara.

7 Ta̱ Noé, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, tá ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra ña̱ kuu ña̱ʼa ña̱ nda̱a̱ ni iin yichi̱ ta̱ʼán kuu, ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ íxato̱ʼóníra Ndióxi̱ ta i̱xava̱ʼara iin arca ña̱ va̱ʼa sakǎkura na̱ veʼera. Ta xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ xi̱niñúʼu ndiʼi-xa̱ʼa̱va ña̱ ñuyǐví kán, ta ni̱xa̱a̱ra ku̱ura ta̱ kǒo ku̱a̱chi kúúmií xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱.

8 Ta̱ Abrahán, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, tá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ña̱ kitara ku̱ʼu̱nra, ke̱ʼévaraña ta ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra lugar ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ra. Ki̱tara ku̱a̱ʼa̱nra ni kǒo xíni̱ra ndáa míí ku̱ʼu̱nra. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, ni̱xi̱yora nu̱ú ñuʼú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ra, ta nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ñuʼú inkana saá ni̱xi̱yo ña̱yóʼo ña̱ ni̱xi̱yora nu̱úña. Ni̱xi̱yora ini veʼe válí xíʼin ta̱ Isaac xíʼin ta̱ Jacob, chi saátu na̱yóʼo ndakiʼinna ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ ta̱ Abrahán. 10 Chi ta̱kán xi̱ndatura ña̱ ndakiʼinra ñuu ña̱ kútu̱ní* na̱kuva̱ʼa, ta mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ndáa ki̱ʼva kooña ta miíra kúú ta̱ i̱xava̱ʼaña.

11 Ñá Sara, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníñá Ndióxi̱, ta̱xira ndee̱ ndaʼa̱ñá ña̱ va̱ʼa koo se̱ʼeñá ni xa̱a̱ chéenívañá, saáchi va̱ása níxi̱ka-iniñá xa̱ʼa̱ ña̱ ki̱ndoora taxira. 12 Xa̱ʼa̱ ña̱kán ta̱ Abrahán ni xa̱a̱ chéeníra, ku̱a̱ʼání se̱ʼera ni̱xi̱yo. Ku̱a̱ʼání xi̱kuu na̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva ku̱a̱ʼání kúú tí ki̱mi tí íyo chí ndiví, ta ni kǒo kívi kaʼviyó na̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva kǒo kívi kaʼviyó yu̱ti ña̱ íyo yuʼú tá mar.

13 Ndiʼi na̱yóʼo ka̱ndíxanína Ndióxi̱ nda̱a̱ tá ni̱xi̱ʼi̱na, ni kǒo níndakiʼinvína ña̱ʼa ña̱ ki̱ndoora taxira ndaʼa̱na. Ni chí nu̱únínu xi̱nu ña̱yóʼo, nu̱ú na̱kán nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ xa̱a̱ xi̱nina saá íyoña, ta ni̱kusi̱íní-inina ta ni̱na̱ʼa̱na nu̱ú ndiʼina ña̱ kúúna na̱ inka ñuu ta na̱ xíka tóo* kuití kúúna. 14 Ta na̱ kéʼé ña̱yóʼo, náʼa̱ káxina ña̱ chíka̱a̱nína ndee̱ ña̱ nándukúna iin lugar nu̱ú xa̱a̱na koona. 15 Soo tá níndakundeéna ndakanixi̱nína xa̱ʼa̱ lugar nu̱ú ke̱ena, ndukúvana ndáaña keʼéna ña̱ va̱ʼa ndikóna. 16 Soo vitin, na̱kán chíka̱a̱nína ndee̱ ña̱ va̱ʼa ni̱ʼína iin lugar ña̱ va̱ʼaka, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña iin lugar ña̱ íyo chí ndiví. Xa̱ʼa̱ ña̱kán, Ndióxi̱ va̱ása kúkaʼan nu̱úra ña̱ ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱na ni ña̱ ka̱ʼa̱nna ña̱ kúúra Ndióxi̱na chi xa̱a̱ ke̱ʼéra iin ñuu nu̱ú kundoona.

17 Ta̱ Abrahán, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, Ndióxi̱ xi̱tondosórara, ta nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱ xa̱a̱ ni̱so̱kóra nu̱ú Ndióxi̱ saá ni̱xi̱yo ta̱ Isaac (saá íyoña, ta̱a ta̱ ni̱kusi̱íní-ini nda̱kiʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xi̱kuni̱vara so̱kóra se̱ʼera ta̱ mitúʼun), 18 ni xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nva Ndióxi̱ xíʼinra: “Ti̱xin na̱ veʼe ta̱ Isaac kúú ña̱ kixi na̱ koo se̱ʼún”. 19 Soo ta̱kán kǒo níxi̱ka-inira ña̱ kuchiñuva Ndióxi̱ sandátakura se̱ʼera ni ná kuvira, tasaá ndixa ni̱xi̱yovaña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱ nda̱taku saá ni̱xi̱yo ta̱ Isaac, ta ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ña ña̱ kuu chí nu̱únínu.

20 Ta̱ Isaac, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, ta̱xira bendición ndaʼa̱ ta̱ Jacob ta saátu ndaʼa̱ ta̱ Esaú, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ kuu chí nu̱únínu.

21 Ta̱ Jacob, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, tá xa̱a̱ ku̱nu̱mí kuvira ta̱xira bendición ndaʼa̱ iin iin na̱ se̱ʼe ta̱ José, ta xi̱niñúʼura iin bastón ña̱ va̱ʼa kundichira ndasakáʼnura Ndióxi̱.

22 Ta̱ José, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, tá xa̱a̱ ku̱nu̱mí kuvira ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ ndáa ki̱ʼva sa̱ñá na̱ ñuu Israel ku̱ʼu̱nna, ta saátu ndáaña keʼéna xíʼin lekera.*

23 Na̱ yivá ta̱ Moisés, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱, tá ka̱kura chi̱se̱ʼénara u̱ni̱ yo̱o̱ saáchi xi̱nina ña̱ liviníra, ta va̱ása níyi̱ʼvína kunina tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ rey. 24 Ta̱ Moisés xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, tá xa̱a̱ xa̱ʼnura kǒo níxiinra ña̱ ka̱ʼa̱nna xíʼinra ña̱ kúúra se̱ʼe ñá se̱ʼe ta̱ faraón. 25 Ka̱ndíxara xo̱ʼvi̱ra xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱, nu̱úka ña̱ keʼéra ña̱ sakúsi̱í-inira loʼo kuití tiempo ta ki̱ʼvira ku̱a̱chi, 26 saáchi ka̱ndíxara xo̱ʼvi̱ra xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱kuura ta̱ nda̱kaxin Ndióxi̱,* chi xi̱ndayáʼviní ña̱yóʼo nu̱úra nu̱úka ña̱ ku̱i̱ká ña̱ xi̱kuumií na̱ ñuu Egipto, saáchi xi̱ndakaniníxi̱níra xa̱ʼa̱ ña̱ ndakiʼinra chí nu̱únínu. 27 Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, sa̱ndákoora ñuu Egipto, ta va̱ása níyi̱ʼvíra kunira ta̱ rey, ta ku̱ndeé-inira* ni̱xo̱ʼvi̱ra chi nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱ xíto Ndióxi̱ ta̱ kǒo kívi kuni nda̱a̱ ni iinna saá ni̱xi̱yora. 28 Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníra Ndióxi̱, ke̱ʼéra Pascua ta ni̱ko̱so̱ra* ni̱i̱ yéʼé veʼe, ña̱ va̱ʼa va̱ása kaʼní ta̱ ángel se̱ʼena na̱ nu̱ú.

29 Na̱ ñuu Israel, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱ ni̱ya̱ʼana ma̱ʼñú tá mar Rojo nda̱a̱ táki̱ʼva yáʼana nu̱ú ñuʼú yi̱chí, soo tá xi̱kuni̱ na̱ ñuu Egipto keʼéna ña̱yóʼo tá mar nda̱sirá sa̱tána.

30 Na̱ ñuu Israel, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱ ni̱ka̱va̱na sa̱tá nama̱ ña̱ ñuu Jericó u̱xa̱ ki̱vi̱, ta ña̱yóʼo ndi̱ʼi-xa̱ʼa̱vaña. 31 Ñá Rahab ñá xi̱kisi̱ xíʼin ku̱a̱ʼání ta̱a, xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxaníñá Ndióxi̱ va̱ása níxi̱ʼi̱ñá xíʼin na̱ kǒo níxiniso̱ʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱, chi viíní nda̱kiʼinñá na̱ ni̱xa̱ʼa̱n xi̱to se̱ʼé ñuu kán.

32 Ta, ¿ndáaka ña̱ kivi ka̱ʼi̱n? Saáchi kuma̱níva tiempo nu̱úi̱ ña̱ ka̱ʼi̱n xa̱ʼa̱ ta̱ Gedeón, ta̱ Barac, ta̱ Sansón, ta̱ Jefté, ta̱ David ta saátu ta̱ Samuel xíʼin inkaka na̱ profeta. 33 Xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱, sa̱ndíʼi-xa̱ʼa̱na ku̱a̱ʼání na̱ chíñu, nda̱kúní nda̱tiinna ku̱a̱chi, Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ ndakiʼinna ña̱ va̱ʼa, nda̱kasina yuʼú tí ndikaʼa,* 34 va̱ása níxi̱xi̱na xíʼin ñuʼu̱, kǒo níkuchiñuna kaʼnínana xíʼin espada, ni kǒoka ndee̱ kúúmiína ndu̱ndakú tukuna, ndakúní ni̱xi̱yona tá ni̱xi̱kana nu̱ú ku̱a̱chi, ta̱xína na̱ soldado na̱ xi̱kuni̱ ki̱ʼvi ñuuna. 35 Ta sava ná ñaʼá, nda̱taku na̱ veʼená, ta sava na̱ ta̱a, i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo níxiinna sandákoona ña̱ kandíxana Ndióxi̱ ta sa̱ñána, ta xi̱kuni̱na ndakiʼinna ña̱ va̱ʼaníka kutakuna tá ná ndatakuna. 36 Saá íyoña, inkana ku̱si̱kindaanana ta ka̱ninana, ta su̱ví ña̱yóʼo kuití níkeʼéna xíʼinna chi ka̱túnnana xíʼin cadena ta ta̱ánnana veʼeka̱a. 37 Ku̱unna yu̱u̱na, xi̱tondosónana, xa̱ʼnda válínana, xa̱ʼnínana xíʼin espada, iníí ni̱xi̱kana ta xi̱ndixina ñii̱ tí ndikachi* ta saátu ñii̱ tí ti̱xúʼu, ku̱ma̱ní ña̱ʼa nu̱úna, ni̱ya̱ʼana nu̱ú tu̱ndóʼo, ta i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna, 38 ta xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní na̱ yiví ni̱xi̱yona, kǒo níxiniñúʼu koona xíʼin na̱ ñuyǐví yóʼo. Ni̱xi̱kana chí ñuʼú yi̱chí saátu chí yuku̱,* xi̱ñuʼuna ti̱xin kavá ta saátu ti̱xin ya̱vi̱.

39 Ta xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ndíxanína Ndióxi̱, ta̱kán va̱ʼaní ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱na. Soo na̱yóʼo va̱ása níndakiʼinvína ña̱ ki̱ndoora taxira ndaʼa̱na, 40 saáchi Ndióxi̱ nda̱kaxinra ña̱ siʼnaka ndaʼa̱ miíyó taxira iin ña̱ va̱ʼaní, ña̱ va̱ʼa siʼnaka miíyó va̱ʼaníka xa̱a̱yó kooyó nu̱ú na̱kán.

12 Xa̱ʼa̱ ña̱ íyo ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin vi̱kó káʼnuní ña̱ sáʼvi miíyó, ta na̱yóʼo káʼa̱nna xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ xi̱nina ta saátu xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱niso̱ʼona, ná sakútaʼayó ndiʼi ña̱ʼa ña̱ ve̱ení ndísoyó ta saátu ku̱a̱chi ña̱ kamaní sándakava miíyó, ta ná ixandakúní-iniyó* kunuyó carrera ña̱ xa̱a̱ xínuyó ku̱a̱ʼa̱nyó, 2 nani xíto káxiyó nu̱ú ta̱ Jesús, ta̱ nda̱kaxin Ndióxi̱* ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanra xíʼinyó ña̱ va̱ʼaníka koo ña̱ kándíxayó Ndióxi̱. Chi ta̱yóʼo xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ si̱íní koora chí nu̱únínu, xa̱ʼa̱ ña̱kán ku̱ndeé-inira xi̱tikaara ndaʼa̱ iin yitu̱n tú sa̱xóʼvi̱* miíra, ta kǒo níndi̱ʼi̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ kukaʼan nu̱úra ta vitin íyora chí ndaʼa̱ kúaʼa Ndióxi̱. 3 Ña̱kán, ña̱ va̱ʼa kǒo kunaándó ta kǒo ndakava-inindó, ndakaniníxi̱níndó xa̱ʼa̱ ta̱ ku̱ndeé-ini* xíʼin ndiʼi ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n-ndi̱va̱ʼa na̱ yiví ku̱a̱chi xíʼinra, ta na̱yóʼo na̱ xi̱saxóʼvi̱ miíva xi̱kuuna.

4 Ndóʼó kánitáʼankavandó xíʼin ku̱a̱chi yóʼo, soo ta̱ʼán ya̱ʼandó nu̱ú iin tu̱ndóʼo ña̱ xa̱a̱ yatin kuvindó xíʼin. 5 Ta na̱ndósó va̱ʼa inindó xa̱ʼa̱ consejo ña̱ nda̱kiʼinndó xa̱ʼa̱ ña̱ íyondó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo se̱ʼe Ndióxi̱, ta ña̱yóʼo káchiña: “Se̱ʼe miíi̱, kǒo kundasíún kuniún consejo* ña̱ táxi Jehová* ndaʼún, ta ni kǒo ndakava-iniún tá káʼa̱nra xíʼún xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼún, 6 saáchi Jehová* táxira consejo* ndaʼa̱ na̱ kúʼvi̱-inira xínira. Ta táxira castigo ndaʼa̱ ndiʼi na̱ ndákiʼinra ña̱ xa̱a̱na koona se̱ʼera”.

7 Xa̱ʼa̱ ña̱ sánáʼa̱ra ndóʼó xíniñúʼu kundeé-inindó. Ndióxi̱ kéʼéra xíʼinndó nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéra xíʼin se̱ʼe miíra. ¿Á íyo iin na̱ yiví na̱ íyo se̱ʼe ta kǒo táxina consejo* ndaʼa̱ na̱yóʼo? 8 Soo tá kǒo nítaxira consejo* ndaʼa̱ndó nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéra xíʼin ndiʼiyó, su̱ví ndixa se̱ʼevíra kúúndó chi se̱ʼe inkavana kúúndó. 9 Chi na̱ yiváyó xi̱taxina consejo* ndaʼa̱yó, ta miíyó xi̱ ixato̱ʼóyóna. Tá saá íyoña, ¿á va̱ása xíniñúʼu kandíxaníkayó ña̱ káʼa̱n yiváyó xíʼinyó chi ta̱kán kúú ta̱ níʼi yichi̱ nu̱úyó xíʼin ndee̱ra? 10 Chi na̱ yiváyó loʼova tiempo xi̱taxina consejo* ndaʼa̱yó, ta xi̱keʼénaña nda̱a̱ táki̱ʼva va̱ʼa túvi miína. Soo Ndióxi̱ táxira consejo ndaʼa̱yó xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼa miíyó, ña̱ va̱ʼa xa̱a̱yó kooyó na̱ yi̱i̱ nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíra. 11 Ña̱ nda̱a̱va kúúña, tá táxina iin castigo* ndaʼa̱yó xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼéyó va̱ása kúsi̱íví-iniyó chi na̱ kúsuchí-iniva kúúyó, chi ña̱yóʼo sáxo̱ʼvi̱ña miíyó. Soo va̱ʼaní chíndeétáʼanña xíʼin na̱ kándíxa ndakiʼinña ta tándi̱ʼi va̱ʼaní xa̱a̱na koona ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ sandíʼi̱-inina.

12 Xa̱ʼa̱ ña̱kán ndasandakúndó ndaʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱vitá, ta saátu koʼndo* ña̱ xa̱a̱ ku̱vitá, 13 ta ndakundeéndó ndasanda̱kúndó yichi̱ nu̱ú ku̱ʼu̱nndó, ña̱kán táʼví ña̱ tu̱kue̱ʼe̱* ná kǒo kitaña nu̱ú ndíka̱a̱ña, va̱ʼaka ná ndaʼaña. 14 Viíní kutáʼanndó xíʼin ndiʼina, ta viíní koo ki̱ʼva ña̱ kutakundó chi tá ná kǒo keʼéndó ña̱yóʼo va̱ása kunindó tátayó. 15 Koo tu̱ʼvaníndó ña̱ va̱ʼa na̱ʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼinndó tasaá va̱ása xa̱a̱ndó koondó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ti̱oʼo* ña̱ va̱ása va̱ʼa, chi ña̱yóʼo sákakuña ku̱a̱ʼání tu̱ndóʼo ta ku̱a̱ʼánína sándiʼi-xa̱ʼa̱ña; 16 kiʼinníndó kuenta ña̱ kǒo ki̱ʼvindó ku̱a̱chi kini,* ni ña̱ xa̱a̱ndó kundasíndó ña̱ʼa ña̱ yi̱i̱ ña̱ kúú kuenta Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Esaú, xa̱ʼa̱ iin kuití ña̱ xi̱xira sa̱ndákoora derecho ña̱ koora ta̱ se̱ʼe nu̱ú. 17 Chi ndóʼó kúnda̱a̱-inindó, tá xi̱kuni̱ra ndakiʼinra bendición va̱ása níndakiʼinkaraña. Ni xa̱kura nu̱ú yivára ña̱ xi̱kuni̱ra saxínu̱ra-inira ña̱ ndakiʼinra bendición va̱ása níkivika ndakiʼinraña.

18 Saáchi ndóʼó va̱ása níkuyatinndó nu̱ú iin ña̱ʼa ña̱ kivi tiinndó ña̱ ndeéní xíxi̱, ni nu̱ú vi̱kó ña̱ tu̱únní, ni nu̱ú naání, ni nu̱ú ndeéní káni ta̱chí, 19 ni ña̱ kuniso̱ʼondó ña̱ tívina iin trompeta, ni ña̱ ka̱ʼa̱nna xíʼinndó chí ndiví. Tá xi̱niso̱ʼo na̱ ñuu kán tu̱ʼun yóʼo ki̱xáʼana ni̱ka̱ʼa̱n-ndáʼvina xíʼin ta̱ Moisés ña̱ ná kǒo kuniso̱ʼokanaña. 20 Saáchi kǒo níkundeé-inina xíʼin chiñu ña̱ xa̱ʼndara tá ni̱ka̱ʼa̱nra: “Tá ni̱ki̱ʼvi iin kití nu̱ú íyo yuku̱* yóʼo, xíniñúʼu kaninarí xíʼin yu̱u̱ nda̱a̱ ná kuvirí”. 21 Ta ndiʼi ña̱ ku̱u kán, ndeéní i̱yo ni̱xi̱yoña ta nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés: “Kísiníña yi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ yíʼvii̱”. 22 Soo ndóʼó ku̱yatinndó nu̱ú iin yuku̱ Sion ta saátu nu̱ú ñuu ña̱ kúú kuenta mií Ndióxi̱ ta̱ táku, ña̱yóʼo kúú ña̱ Jerusalén ña̱ íyo chí ndiví, ta saátu nu̱ú ku̱a̱ʼání na̱ ángel 23 na̱ nda̱taka, ta saátu nu̱ú nda̱taka ndiʼi na̱ se̱ʼe Ndióxi̱ na̱ nu̱ú na̱ ni̱ka̱ʼyi̱ ki̱vi̱ chí ndiví, ta saátu nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ ndátiin ku̱a̱chi xíʼin ndiʼina, ta saátu nu̱ú na̱ nda̱kúní íyo ini ta kéʼéna ndiʼi ña̱ kúni̱ ndee̱ Ndióxi̱, ta xa̱a̱ ndo̱o ku̱a̱china, 24 ta saátu nu̱ú ta̱ Jesús ta̱ chíndeétáʼan ña̱ koo iin trato xa̱á, ta ku̱yatintundó nu̱ú ni̱i̱ ña̱ ni̱ko̱so̱ yávára, ta ña̱yóʼo va̱ʼaníkaña nu̱ú ni̱i̱ ta̱ Abel.

25 Kiʼin va̱ʼandó kuenta ña̱ va̱ʼaní kuniso̱ʼondó ta̱ káʼa̱n xíʼinndó. Tiempo xi̱naʼá na̱ yiví na̱ xi̱ndoo nu̱ú ñuʼú yóʼo kǒo níxiinna kuniso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱* xíʼinna, ta xa̱ʼa̱ ña̱kán nda̱kiʼinna castigo, kachikaví miíyó ku̱a̱ʼáníka koo castigo ndakiʼinyó tá ná kǒo kuniso̱ʼoyó ta̱ káʼa̱n xíʼinyó nda̱a̱ chí ndiví. 26 Saáchi tiempo saá xíʼin tu̱ʼun kuitíra sa̱kánda̱ra ñuʼú soo vitin káʼa̱nra ña̱yóʼo: “Tuku sakánda̱i̱ ñuʼú yóʼo, soo su̱ví ña̱yóʼo kuití chi nda̱a̱ ndiví sakánda̱i̱”. 27 Soo tá káchiña “tuku” ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ kánda̱, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ʼa ña̱ kǒo ní ixava̱ʼa Ndióxi̱, soo ña̱ʼa ña̱ va̱ása kánda̱ va̱ása ndiʼi-xa̱ʼa̱ña. 28 Ña̱kán xa̱ʼa̱ ña̱ ndakiʼinyó iin Reino ña̱ kǒo kívi kanda̱, ná ndakundeéyó taxiyó ña̱ na̱ʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼinyó, chi ña̱yóʼo kúú ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ ndasakáʼnuyóra nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ miíra, ta yi̱ʼvíníyó kuniyó Ndióxi̱* ta ixato̱ʼóníyóra. 29 Saáchi Ndióxi̱yó, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñuʼu̱ ña̱ sándiʼi-xa̱ʼa̱ saá íyora.

13 Kuʼvi̱ní-inindó kunitáʼanndó nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéndó xíʼin na̱ veʼendó. 2 Kǒo nandósóndó ña̱ va̱ʼaní koo inindó, chi sava na̱ ke̱ʼé ña̱yóʼo kǒo níkunda̱a̱-inina ta nda̱a̱ na̱ ángel nda̱kiʼinna xi̱ndoo veʼena. 3 Kǒo nandósó-inindó xa̱ʼa̱ na̱ ñúʼu veʼeka̱a* ta ndakanixi̱níndó ña̱ nda̱a̱ miíndó ñúʼu xíʼinna, ta ndakaʼántundó xa̱ʼa̱ na̱ íxandi̱va̱ʼana xíʼin saáchi na̱ yiví kúútu ndóʼóva.* 4 Ndiʼina xíniñúʼu ixato̱ʼóna na̱ ti̱ndaʼa̱ xíʼinna, ta̱ ta̱a xíʼin ñá ñaʼá xíniñúʼu saxínuna ña̱ ki̱ndoona xíʼin na̱ ti̱ndaʼa̱ xíʼinna, chi Ndióxi̱ ndatiinra ku̱a̱chi xíʼin na̱ kíʼvi ku̱a̱chi kini* ta saátu na̱ kísi̱ xíʼin na̱ va̱ása nítindaʼa̱ xíʼinna. 5 Kǒo kutóoníndó kuumiíndó xu̱ʼún, va̱ʼaka kusi̱í-inindó xíʼin ña̱ʼa ña̱ xa̱a̱ kúúmiíndó. Saáchi ta̱kán káchira: “Nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása sandákoi̱ yóʼó ta nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása sañándaʼíi̱ yóʼó”. 6 Ña̱kán ni kǒo xíka-iniyó káʼa̱nyó ña̱yóʼo: “Jehová* kúú ta̱ chindeétáʼan xíʼi̱n. Va̱ása yi̱ʼvíi̱. ¿Ndáaña kivi keʼé na̱ yiví xíʼi̱n?”.

7 Ndakaʼánndó xa̱ʼa̱ na̱ níʼi yichi̱ nu̱úndó, chi na̱yóʼo kúú na̱ nátúʼun xíʼinndó xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ta tá xítondó ña̱ viíní kéʼéna, kundiku̱nndó ña̱ kéʼéna.

8 Ta̱ Jesucristo va̱ása nása̱ma ki̱ʼva ña̱ íyora, nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yora xi̱naʼá saá íyora vitin ta saá koora ndiʼi tiempo.

9 Va̱ása taxindó ña̱ sanáʼa̱na ndóʼó ku̱a̱ʼání ña̱ʼa ña̱ síín íyo, va̱ʼaka taxindó ná na̱ʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ kúʼvi̱-inira xínira ndóʼó, chi ña̱yóʼo kúú ña̱ ndasandakú níma̱ndó ta su̱víka ña̱ xíxindó, chi na̱ ndíʼi̱ní-ini xa̱ʼa̱ ña̱ kuxuna va̱ása chíndeétáʼanví ña̱ xíxina xíʼinna.

10 Kúúmiíyó iin altar ta na̱ xi̱keʼé chiñu yi̱i̱ ti̱xin ña̱ tabernáculo* va̱ása kivi kuxuna ña̱ íyo nu̱ú ña̱yóʼo, 11 saáchi ni̱i̱ tí kití tí xi̱sokóna ndaʼa̱ Ndióxi̱ kúú ña̱ xi̱ndakiʼin ta̱ su̱tu̱ káʼnu ña̱ xi̱xa̱ʼa̱n xíʼinra nu̱ú lugar ña̱ yi̱i̱, chi ña̱yóʼo kúú ña̱ xi̱sokóra xa̱ʼa̱ ku̱a̱china, soo ku̱ñurí chí sa̱tá ñuu xi̱xaʼminaña. 12 Xa̱ʼa̱ ña̱kán, saátu ta̱ Jesús chí sa̱tá ñuu ni̱xo̱ʼvi̱ra ña̱ va̱ʼa kuniñúʼura ni̱i̱ra ña̱ ndasayi̱i̱ra na̱ ñuu. 13 Ña̱kán ná ku̱ʼu̱nyó chí sa̱tá ñuu ña̱ va̱ʼa ndakutáʼanyó xíʼinra ta ná kundeé-iniyó* ña̱ kusi̱kindaana miíyó nda̱a̱ táki̱ʼva ku̱ndeé-ini ta̱kán, 14 chi yóʼo kǒo kúúmiíyó iin ñuu nu̱ú kundooyó ndiʼi tiempo chi ña̱ kúni̱níkayó ndakiʼinyó kúú ña̱ va̱xi chí nu̱únínu. 15 Xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxayó ta̱ Jesús, ndiʼi tiempo ná ndasakáʼnuyó Ndióxi̱ chi ña̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ so̱kóyó iin ña̱ʼa ndaʼa̱ra saá íyoña, xíniñúʼuyó yuʼúyó ña̱ ka̱ʼa̱nyó nu̱ú ku̱a̱ʼání na̱ yiví xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ra. 16 Ta saátu kǒo nandósóndó ña̱ keʼéndó ña̱ va̱ʼa xíʼin inkana ni ña̱ taxindó ña̱ kúúmiíndó ndaʼa̱ inkana chi ña̱yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ sóko̱ndó ndaʼa̱ Ndióxi̱ saá íyoña ta kúsi̱íní-inira xíʼinña.

17 Kuniso̱ʼondó ña̱ káʼa̱n na̱ níʼi yichi̱ nu̱úndó ta kundiku̱nndó ña̱ káʼa̱nna chi na̱kán kúú na̱ ndáa ndóʼó, chi ndatiinna ku̱a̱chi xíʼinna nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ ke̱ʼéna. Ta saá keʼénaña xíʼin ña̱ si̱í-ini ta su̱ví xíʼin ña̱ suchí-ini saáchi tá xíʼin ña̱ suchí-ini ná keʼénaña koova tu̱ndóʼo nu̱úndó.

18 Kǒo sandákoondó ña̱ ka̱ʼa̱nndó xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ndi̱ saáchi kúnda̱a̱-inindi̱ ña̱ viíníva íyo ña̱ xínitúni̱ndi̱ chi kúni̱ndi̱ ña̱ viíní keʼéndi̱ ndiʼi ña̱ʼa. 19 Soo mií ña̱ káʼa̱nkai̱ xíʼinndó kúú ña̱ ná ka̱ʼa̱nndó xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼíi̱ ña̱ va̱ʼa kama ndikó tukui̱ nu̱úndó.

20 Ndióxi̱ ta̱ táxi ña̱ táxi̱n koo iniyó, sa̱ndátakura tátayó Jesús. Ni̱i̱ ña̱ trato ña̱ íyo ndiʼi tiempo íyoña xíʼin ta̱ Jesús. Ta̱yóʼo kúú pastor káʼnu ta̱ va̱ʼaní ndáa ndikachi.* Ta vitin, Ndióxi̱ ta̱ ta̱xi ña̱ táxi̱n koo iniyó 21 ná taxira ndiʼi ña̱ xíniñúʼundó ña̱ va̱ʼa keʼéndó ña̱ kúni̱ra ta ná kuniñúʼura ta̱ Jesucristo ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanra xíʼinyó keʼéyó ña̱ kúsi̱í-inira. Ndiʼi tiempo ná ndukáʼnura. Saá koo.

22 Ñaniyó, xákundáʼvii̱ nu̱úndó ña̱ kúee ná koo inindó kuniso̱ʼondó tu̱ʼun yóʼo chi ña̱ chika̱a̱ ndee̱ xíʼinndó kúúña, saáchi va̱ása ku̱a̱ʼáví tu̱ʼun níkaʼyíi̱ nu̱ú carta yóʼo. 23 Kúni̱i̱ ña̱ ná kunda̱a̱-inindó ña̱ xa̱a̱ ni̱sa̱ñáva ta̱ ñaniyó Timoteo. Tá kama ná kixira inkáchi xa̱a̱vandi̱ kotondi̱ ndóʼó.

24 Ka̱ʼa̱nndó xíʼin ndiʼi na̱ níʼi yichi̱ nu̱úndó ta saátu ndiʼi na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱* ña̱ chíndeéníi̱na.* Na̱ ñaniyó na̱ ndóo chí Italia chíndeénína ndóʼó.

25 Ndióxi̱ ná na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ʼaní-inira xíʼin ndiʼi ndóʼó.

Á “ku̱a̱ʼá nu̱ú tiempo nu̱ú ku̱u ku̱a̱ʼání ña̱ʼa”. Koto glosario, ñuyǐví.

Á “iin chiñu ña̱ káʼnuní nu̱ú na̱yóʼo”.

Á “ná ndasakáʼnunara”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “Ndióxi̱ kúú ta̱ kúú trono miíún”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “na̱ yáʼandosó ley”, ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, na̱ kúndasí ley Ndióxi̱.

Inka variante “iin ku̱a̱ʼa̱n-inina”, “ndákaʼnda-inina”.

Koto glosario, Agente Principal.

Koto glosario.

Koto glosario, ki̱vi̱ ña̱ ndóo ku̱a̱china.

Á “na̱ santo”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, ta̱ Jesús.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ña̱ espíritu santo”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “va̱ása ndasatáʼyándó níma̱ndó”.

Inka variante “ndasatáʼyáña”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “va̱ása ndasatáʼyándó níma̱ndó”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “ná yi̱ʼvíyó”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “va̱ása ndasatáʼyándó níma̱ndó”.

Inka variante “táʼyá”, “tíeʼe”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “ndee̱”.

Koto glosario.

Á “kaʼmivaraña”.

Á “na̱ santo”.

Á “consejora”.

Inka variante “ndakuinára”.

Koto glosario, diezmo.

Koto glosario, diezmo.

Á “derecho”.

Koto glosario, diezmo.

Koto glosario, diezmo.

Koto glosario, diezmo.

Koto glosario, diezmo.

Á “ta̱ inka tribu xi̱kuura”.

Koto glosario.

Á “va̱ása ndikó-inira”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, na̱ chíñu na̱ íyo ñuyǐví yóʼo.

Koto glosario.

Inka variante “xi̱kí”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario.

Á “braserillo”.

Ña̱ tu̱ʼun griego ña̱ káʼa̱n “ndasi” káʼa̱ntuña xa̱ʼa̱ ña̱ sóko̱ iin na̱ yiví ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa koo káʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱china.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “ku̱a̱ʼání ki̱ʼva ña̱ sándakuchina”.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “espíritu ña̱ íyo ndiʼi tiempo”.

Koto glosario, rescate.

Ña̱yóʼo kivi ka̱ʼa̱nña xa̱ʼa̱ ña̱ kuvi iin na̱ yiví á iin kití.

Inka variante “levo”.

Á “rollo”.

Koto glosario, ndiʼi-xa̱ʼa̱ ñuyǐví.

Koto glosario, ñuyǐví.

Á sana “na̱ yiví va̱ása kívi kindaana”.

Ña̱yóʼo káʼa̱nña xa̱ʼa̱, Ndióxi̱ ta̱xira ña̱ koora iin na̱ yiví ña̱ va̱ʼa kuvira xa̱ʼa̱yó.

Inka variante “xi̱kundúʼura”.

Koto glosario.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “ña̱ʼa ña̱ va̱ása kítáʼan xíʼin ña̱ káʼa̱n ley”.

Á “kándíxayó”.

Á “Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ táʼanyó”.

Inka variante “xi̱niʼni”.

Koto glosario.

Á “ni̱ya̱ʼandó nu̱ú tu̱ndóʼo”.

Á “ni̱xi̱yondó”.

Á “ndakú koo inindó”.

Á “ña̱ kunda̱a̱ káxi iniyó”.

Koto glosario.

Á “ndoʼoníra”.

Inka variante “tuun va̱ʼa”.

Inka variante “na̱ ndóo naʼa”.

Á “nu̱ú ndu̱xu̱nra”.

Tu̱ʼun griego, ‘Cristo’.

Á “i̱xandakú-inira”.

Á “ku̱ndaara”.

Á “león”.

Inka variante “levo”.

Inka variante “xi̱kí”.

Á “kundeé-iniyó”.

Koto glosario, Agente Principal.

Koto glosario, yitu̱n tú sáxo̱ʼvi̱.

Á “i̱xandakú-ini”.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario.

Koto glosario.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario, disciplina.

Koto glosario, disciplina.

Inka variante “ko̱ʼndo̱ xa̱ʼá”.

Inka variante “nda̱kue̱ʼe̱”.

Inka variante “yoʼo̱”.

Koto glosario.

Inka variante “xi̱kí”.

Ña̱yóʼo sana káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ta̱ xi̱ka̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱.

Koto glosario, ña̱ yi̱ʼvíyó kuniyó Ndióxi̱.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “na̱ núʼni cadena ndaʼa̱”.

Á sana “nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ xóʼvi̱ xíʼinna saá koondó”.

Koto glosario.

Koto glosario.

Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ña káchiña “templo”.

Á “ixandakú-iniyó”.

Inka variante “levo”.

Á “na̱ santo”.

Inka variante “káʼa̱n to̱ʼíi̱ xíʼinna”, “káʼa̱n ndióxi̱i̱ xíʼinna”.

    Publicación ña̱ va̱xi tu̱ʼun sâví (1993-2026)
    Kita
    Yóʼo ki̱ʼviún
    • tu’un sâví
    • Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana
    • Nda̱saa kúni̱únña
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Ña̱ xíniñúʼuna
    • Política ña̱ privacidad
    • Configuración ña̱ privacidad
    • JW.ORG
    • Yóʼo ki̱ʼviún
    Chindaʼáña ndaʼa̱ inkana