¿Á xa̱a̱ xíni̱ún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo?
¿Ndáaña xi̱keʼé na̱ su̱tu̱ xíʼin ni̱i̱ kití tí xi̱sokóna ti̱xin templo tá siglo nu̱ú?
TIEMPO xi̱naʼá chí ñuu Israel na̱ su̱tu̱ xi̱sokóna ku̱a̱ʼání kití nu̱ú altar ña̱ ni̱xi̱yo templo, ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ xi̱keʼéna ña̱yóʼo. Iin ta̱ historiador judío ta̱ ni̱xi̱yo tá siglo nu̱ú ta̱ xi̱naní Josefo ni̱ka̱ʼa̱nra, tá xi̱xiyo vikó ña̱ Pascua xi̱sokóna yáʼaka 250,000 ndikachi. Xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱sokóna ku̱a̱ʼání tíyóʼo ku̱a̱ʼání ni̱i̱rí xi̱xita (Lev. 1:10, 11; Núm. 28:16, 19). ¿Ndáaña xi̱keʼéna xíʼin ni̱i̱ kán?
Na̱ arqueólogo nda̱ni̱ʼína nu̱ú xi̱kee ti̱kui̱í ti̱xin templo ña̱ xi̱kuumií ta̱ Herodes, nda̱a̱ tá ndi̱ʼi̱-xa̱ʼa̱ña ku̱i̱ya̱ 70, ta yóʼo kúú nu̱ú xi̱xatana ni̱i̱ kití. Táyóʼo xi̱keera sa̱tá ñuu nu̱ú xi̱ndikaa̱ templo.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ u̱vi̱ ña̱ʼa ña̱ xi̱kuumiíña:
Ni̱xi̱yo ya̱vi̱ nu̱ú ni̱xi̱yo ña̱ altar. Ta ki̱ʼva saá káʼa̱n tutu ña̱ Misná xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, (iin ña̱ káʼa̱n ndáa ki̱ʼva ni̱xi̱yo ley na̱ Judío ña̱ ka̱ʼyína tá sa̱kán ki̱xáʼa siglo u̱ni̱), ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ya̱vi̱ nu̱ú xi̱xita ti̱kui̱í ña̱ ni̱xi̱yo chí altar: “Titu̱n ña̱ altar ni̱xi̱yo u̱vi̱ ya̱vi̱ ta yóʼo kúú nu̱ú xi̱xatana ni̱i̱ xíʼin ti̱kui̱í tá xi̱ndakatana ña̱ altar kán, ta táyóʼo xi̱ndakutáʼanrá xíʼin ti̱kui̱í tá xi̱yaʼa chí Cedrón” (traducción de Carlos del Valle).
Ña̱ káʼa̱n tutu ña̱ Misná xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xi̱yo ya̱vi̱ chí altar kítáʼanña xíʼin ña̱ nda̱ni̱ʼí na̱ arqueólogo tiempo vitin. Tutu ña̱ naní The Cambridge History of Judaism káʼa̱nña ña̱ nda̱ni̱ʼína ya̱vi̱ ña̱ káʼnuní nu̱ú ni̱xi̱yo ña̱ templo. Ña̱yóʼo káchikaña: “Sana xi̱xiniñúʼunaña ña̱ va̱ʼa katana ti̱kui̱í xíʼin ni̱i̱ kití tí xi̱sokóna ta xi̱kitaña nda̱a̱ chí sa̱tá templo”.
Nu̱ú xi̱ñuʼu ku̱a̱ʼání ti̱kui̱í. Na̱ su̱tu̱ xi̱xiniñúʼuna ku̱a̱ʼání ti̱kui̱í ña̱ va̱ʼa ndakatana nu̱ú xi̱ndika̱a̱ ña̱ altar ta saátu xi̱ndakatana ya̱vi̱ nu̱ú xi̱keera. ¿Ndáa míí xi̱kiʼinna ti̱kui̱í yóʼo? Táyóʼo xi̱kiʼinnará chi̱chi ña̱ xi̱yaʼa ñuu kán, ti̱xin cisterna xíʼin estanque. Ta̱ arqueólogo Joseph Patrich káchira: “Iin templo yóʼo kúú ña̱ ku̱a̱ʼáníka ti̱kui̱í xi̱kuumií ta limpioní ni̱xi̱yoña chi ni̱xi̱yo nu̱ú xi̱xita ti̱kui̱í tá xi̱ndakatanaña”.