-
Iin migo vatá¡Despertad! 2010 | mayo
-
-
Iin migo vatá
Miíún kúúmiíún iin “migoún” na̱ xi̱niún tá ni̱xi̱yo loʼún. Ta chi̱ndeétáʼanna xíʼún ña̱ ndakú koo iniún ta saátu ña̱ va̱ʼa kutáʼún xíʼin inkakana. Ta ndiʼi yichi̱ chindeétáʼanna xíʼún tá xi̱ndiʼi-iniún, ta na̱kán kúú na̱ chi̱ndeétáʼan xíʼún tá ni̱ya̱ʼún nu̱ú ku̱a̱ʼá tu̱ndóʼo.
Soo tá ni̱ya̱ʼa tiempo ki̱ʼún kuenta ña̱ íyo iin ña̱ va̱ása va̱ʼa kúúmiína. Na̱kán kúni̱na ku̱ʼu̱nna xíʼún ndiʼi nu̱ú xíkaún, ta sava nu̱ú xáʼún va̱ása kúni̱ún ku̱ʼu̱nna xíʼún. Sana loʼova chi̱ndeétáʼanna xíʼún soo ka̱niva kue̱ʼe̱ miíún. Ta su̱ví kuití ña̱yóʼo saáchi i̱xakuiʼnána xu̱ʼún.
Sana kúni̱ún va̱ása kutáʼankaún xíʼinna, soo mií na̱kán va̱ása xíínna sandákoona yóʼó. Ta íyona nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin na̱ xáʼndachíñu nu̱ún. Vitin ndákanixi̱níún, va̱ʼaka ná kǒo níxinitáʼún xíʼinna tá ya̱chi̱.
Ki̱ʼva siaʼa kúú ña̱ ndóʼo ku̱a̱ʼána xíʼin ña̱ cigarro. Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ naní Earline iin ñá ñaʼá ñá xa̱ʼmi 50 ku̱i̱ya̱. Ñáyóʼo ndákaʼánñá: “Ña̱ xi̱xaʼmii̱ cigarro va̱ʼaní ndo̱ʼi̱ nu̱úka ña̱ kutáʼi̱n xíʼin na̱ yiví. Ta xi̱toi̱ ña̱yóʼo táki̱ʼva iin migoi̱, ta sava yichi̱ iinlá ña̱yóʼo xi̱kuumiíi̱”. Tá ni̱ya̱ʼa tiempo xi̱kunda̱a̱-iniñá ña̱ cigarro yóʼo iin migo vatá xi̱kuuña ta sa̱xóʼvi̱níña miíñá. Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ va̱ʼaní kítáʼanña xíʼin ña̱ ndo̱ʼo ñá Earline yóʼo: soo tá ku̱ndaa̱-iniñá ña̱ xáʼmiñá va̱ása va̱ʼaña nu̱ú Ndióxi̱, saáchi íxayaku̱a̱ña ku̱ñuyó, ta xa̱ʼa̱ ña̱kán sa̱ndákooñá ña̱ xa̱ʼmiñá (2 Corintios 7:1).
Iin ta̱ ta̱a naní Frank, saátu ta̱yóʼo ke̱ʼéra ña̱ ke̱ʼé ñáyóʼo, ña̱ va̱ʼa xa̱a̱ra sákusi̱íra-ini Ndióxi̱. Ta tá ni̱ya̱ʼa loʼo ki̱vi̱ ña̱ sa̱ndákoora xa̱ʼmira, ni̱ki̱ʼvira veʼera nándukúra táʼví loʼo ña̱ cigarro ña̱ xa̱a̱ ni̱xi̱ta ña̱ va̱ʼa ka̱ʼmiraña. Ta̱yóʼo ka̱chira: “Tá ke̱ʼíi̱ saá, ña̱ ki̱xáʼíi̱ nándukúi̱ cigarro yóʼo ña̱ va̱ása xíni̱i̱ ndáa ki̱vi̱ ni̱xi̱tavíña ku̱ndasíní-inii̱, ta nani saá va̱ása níxaʼmikai̱.”
¿Nda̱chun íxayo̱ʼvi̱níña xíʼinna sandákoona cigarro? Na̱ xíni̱va̱ʼa nda̱ni̱ʼína u̱ni̱ ña̱ʼa ña̱ ndóʼoyó xíʼin ña̱yóʼo: 1) Ña̱ kéʼéna xíʼin cigarro yóʼo íyoña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo droga ña̱ va̱ása kivi sandákoona. 2) Tá ndákiʼin ta̱chína ña̱ nicotina, u̱xa̱ segundo ta xáa̱ña meke xi̱nína. 3) Cigarro yóʼo ndiʼi tiempo xíniñúʼu sava na̱ yivíña: tá xa̱a̱ kuxuna, tá koʼona, tá nátúʼunna, tá ndíʼi̱ní-inina á inkaka ña̱ʼa.
Nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱niyó xa̱ʼa̱ ñá Earline xíʼin ta̱ Frank yóʼo, kiviva xa̱a̱na ndakoona ña̱yóʼo. Tá kúni̱ún ña̱ sandákoún ña̱ kaʼmiún, nu̱ú artículo ña̱ va̱xi chindeétáʼanña̱ xíʼún ña̱ kivi sandákoún ña̱yóʼo.
-
-
Chikaa̱ ndee̱ ña̱ sandákoúnña¡Despertad! 2010 | mayo
-
-
Chikaa̱ ndee̱ ña̱ sandákoúnña
“Na̱ sándakoo cigarro kúú na̱ chíkaa̱-ini ña̱ va̱ása kaʼmikana”. (Stop Smoking Now! [¡Deje de fumar ahora!])
TA tá kúni̱ún ndakoún ña̱ cigarro yóʼo, xíniñúʼu koo iin ña̱ʼa xa̱ʼa̱ ña̱ kuni̱ún ndakoúnña. Ta ¿nda̱saa ixandakún ña̱ kuni̱ún ndakoúnña? Ndakanixi̱ní ndáaña va̱ʼa ndakiʼún tá ná ndakoún cigarro yóʼo.
Ku̱a̱ʼání xu̱ʼún taxiva̱ʼún. Ña̱ kaʼmina iin caja cigarro ki̱vi̱ tá ki̱vi̱, ku̱a̱ʼání xu̱ʼún sandíʼina nu̱ú ku̱i̱ya̱. “Kǒo ndákanixi̱níi̱ ña̱ ku̱a̱ʼání xu̱ʼíi̱n ku̱a̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ cigarro yóʼo.” (Ñá Gyanu, ñá íyo chí Nepal.)
Kusi̱íka-iniún ña̱ kutakún. “Ku̱si̱íka-inii̱ tá sa̱ndákoi̱ ña̱ xáʼmii̱, ta va̱ʼaka íyoi̱ vitin.” (Ñá Regina, ñá íyo chí Sudáfrica.) Tá xa̱a̱ sandákoona ña̱ cigarro, kixáʼa kúxa̱ʼa̱n támi tuku ña̱ʼa nu̱úna, kixáʼa íyo ndee̱na ta saátu kíxáʼa nása̱ma ku̱ñuna.
Va̱ása kani kue̱ʼe̱ miíún. “Tá sándakoona ña̱ xáʼmina ku̱a̱ʼání ña̱ʼa chíndeétáʼanña xíʼinna, ta va̱ása káni kue̱ʼe̱ na̱ ta̱a ni ná ñaʼá.” (Centros para el Control y la Prevención de Enfermedades, de Estados Unidos.)
Xa̱a̱kaún kandíxaún miíún. “Sa̱ndákoi̱ ña̱ xi̱xaʼmii̱, saáchi kǒo níxi̱kuni̱i̱ ña̱ kaʼnda ña̱yóʼo chíñu nu̱úi̱, saáchi miívai̱ kúú ta̱ xíniñúʼu kaʼnda chiñu nu̱ú miíi̱.” (Ta̱ Henning, ta̱ íyo chí Dinamarca.)
Na̱ veʼún xíʼin na̱ migoún va̱ʼa chindeétáʼanña xíʼinna. “Ña̱ xáʼmiún táxiña kue̱ʼe̱ ndaʼa̱ na̱ íyo yatin xíʼún. Iin estudio ña̱ ke̱ʼéna náʼa̱ña, na̱ ndákiʼin xiko̱ ña̱ xáʼmi inkana táxiña kue̱ʼe̱ ndaʼa̱na tá kúú cáncer ña̱ pulmón, xíʼin inkaka kue̱ʼe̱.” (Sociedad Americana contra el Cáncer.)
Sákusi̱íyó-ini ta̱ i̱xava̱ʼa miíyó. “Ná kǒo ixayaku̱a̱yó ku̱ñuyó.” (2 Corintios 7:1.) Koondó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin na̱ yi̱i̱ nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ Ndióxi̱. (Romanos 12:1.)
“Tá ku̱ndaa̱-inii̱ Ndióxi̱ kǒo kútóora ña̱ʼa ña̱ íxayaku̱a̱ ku̱ñuyó, saá kúú ña̱ sa̱ndákoi̱ cigarro.” (Ñá Sylvia, ñá íyo chí España.)
Soo va̱ása chika̱a̱ kuití iniyó sandákooyó ña̱yóʼo. Chi xíniñúʼu chindeétáʼan na̱ veʼeyó xíʼin na̱ migoyó xíʼinyó. Ta ¿ndáaña kivi keʼé na̱yóʼo xa̱ʼa̱yó?
-
-
Nandukú na̱ chindeétá’an xí’ún¡Despertad! 2010 | mayo
-
-
Nandukú na̱ chindeétá’an xí’ún
“Tá iinlá kuití ná koona, sana va̱ása kuchiñuna xíʼin na̱ kúni̱ kundi̱va̱ʼa xíʼinna. Soo tá u̱vi̱ ná koona, kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kivi keʼéna xíʼinna.” (Eclesiastés 4:12)
TÁ CHÍNDEÉTÁʼAN inkana xíʼinyó saá kúú ña̱ kuchiñuyó xíʼin na̱ sáa̱-ini xíni miíyó á nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa. Ña̱kán tá kúni̱ún sandákoún ña̱ kaʼmiún, va̱ʼaníka kúú ña̱ ná kaʼún xíʼin na̱ veʼún á xíʼin na̱ migoún ña̱ ná chindeétáʼanna xíʼún.
Va̱ʼaka ka̱ʼún xíʼin na̱ xa̱a̱ sa̱ndákoo xáʼmi ña̱ ná chindeétáʼanna xíʼún. Saáchi na̱kán kiviva kunda̱a̱-inina xíʼin ña̱ ndóʼún tasaá chindeétáʼanna xíʼún. Ta̱ Torben, ta̱ íyo chí Dinamarca káchira: “Ña̱ chi̱ndeétáʼanna xíʼi̱n, va̱ʼaní chi̱ka̱a̱ña ndee̱ xíʼi̱n”, ta ta̱ Abraham, ta̱ íyo chí India ka̱ʼyíra ña̱yóʼo: “Ña̱ kúni̱ní na̱ veʼi̱ xínina yi̱ʼi̱ xíʼin na̱ hermano chindeétáʼanna xíʼi̱n ña̱ sa̱ndákoi̱ ña̱ xáʼmii̱”. Sava yichi̱ su̱ví na̱ veʼe kuitíyó kúú na̱ kivi chindeétáʼan xíʼinyó á na̱ migoyó.
Iin ta̱a ta̱ naní Bhagwandas, káchira: “Ki̱ʼva o̱ko̱ u̱xa̱ ku̱i̱ya̱ xa̱ʼmii̱, soo tá ku̱ndaa̱-inii̱ ña̱ káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ ña̱ íxayaku̱a̱ ku̱ñuyó, sa̱ndákoi̱ ña̱ xáʼmii̱. Loʼo tá loʼo sa̱ndákoi̱ña. Ki̱xáʼíi̱ ku̱xíkái̱ nu̱ú na̱ migoi̱ na̱ xi̱kitáʼi̱n xíʼin tá ya̱chi̱. Na̱ndukúi̱ ña̱ ná chindeé na̱ xíni̱ va̱ʼa xíʼi̱n. Soo va̱ása níkúchiñui̱ sandákoiña, iin ñuú ni̱ka̱ʼa̱n ndáʼvii̱ xíʼin Jehová ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼi̱n ta sandákoi̱ ña̱ xáʼmii̱. Tasaá kúú ña̱ sa̱ndákoi̱ ña̱yóʼo.”
Ndáyáʼviní ña̱ ixatu̱ʼvaún miíún ña̱ ya̱ʼún nu̱ú ña̱ kivi sandákava tuku miíún ña̱ ku̱ni̱ún kaʼmiún. Nu̱ú inka artículo ka̱ʼa̱nkayó xa̱ʼa̱ña.
[Cuadro]
¿Á XÍNIÑÚʼU KUNIÑÚʼI̱ TA̱TÁN?
Ta̱tán ña̱ chindeé miína ña̱ sandákoona ña̱ kaʼmina, tá kúú ña̱ parches ña̱ nicotina, ña̱yóʼo ku̱a̱ʼání xu̱ʼún távána xíʼinña tá xíkonaña. Soo tá kúma̱níka satáúnña ndakanixi̱ní xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo.
¿Ndáa ki̱ʼva chíndeétáʼanña xíʼinyó? Káʼa̱nna xa̱ʼa̱ sava ta̱tán ña̱ chíndeétáʼanña xíʼin sava na̱ kútóo kaʼmi. Saáchi chíndeétáʼanña xíʼinna ña̱ sandákoona kaʼmina, soo ta̱tán yóʼo kivi taxiña kue̱ʼe̱ ndaʼa̱na chí nu̱únínu.
¿Ndáaña kivi kundoʼona xíʼin ña̱yóʼo? Sava ta̱tán yóʼo kúni̱ña sandúxaña miína, táxiña depresión ndaʼa̱na á sana nda̱a̱ chíka̱a̱ña xi̱nína ña̱ kúni̱na kaʼnína miína. Saátu xíniñúʼu kunda̱a̱-inina, ña̱ xíniñúʼuna nicotina droga kúútu ña̱yóʼova, saátu kivi taxiña kue̱ʼe̱ ndaʼa̱na. Ña̱kán, na̱ yiví na̱ xíniñúʼu ta̱tán yóʼo táki̱ʼvaka droga xíniñúʼuna.
¿Ndáa inkaka ña̱ kivi keʼéna? Iin encuesta ña̱ ke̱ʼéna xíʼin na̱ xi̱xaʼmi, ki̱ʼva 88% na̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ va̱ása níxi̱xiniñúʼuna ta̱tán yóʼo ña̱ va̱ʼa sandákoona kaʼmina.
-
-
Koto ña̱ kivi ixayo̱ʼvi̱ xíʼún¡Despertad! 2010 | mayo
-
-
Koto ña̱ kivi ixayo̱ʼvi̱ xíʼún
“Nda̱kaxii̱n sa̱ndákoi̱ kaʼmii̱ xa̱ʼa̱ ña̱ loʼo se̱ʼíi̱ ña̱ sa̱kán ka̱ku. Ña̱kán, kándíka veʼi̱ chi̱ndai̱ letra ña̱ káʼa̱n “Va̱ása kaʼmiún”. Soo tá ni̱ya̱ʼa iin hora ki̱xáʼa tukui̱ ndeéní kúni̱i̱ kaʼmii̱, ña̱kán ki̱ʼi̱n iin cigarro ta ki̱xáʼíi̱ xáʼmii̱.” (Ta̱ Yoshimitsu, Japón)
TÁKI̱ʼVA ndo̱ʼo ta̱ Yoshimitsu, tá iinna kúni̱na sandákoona kaʼmina, íyo ña̱ íxayo̱ʼvi̱ xíʼinna. Na̱ káʼvi va̱ʼa káʼa̱nna xa̱ʼa̱ na̱yóʼo ki̱ʼva noventa por ciento tukuna kíxáʼa xáʼmi ta va̱ása kívi sandákoona ña̱yóʼo. Ña̱kán, tá yóʼó kúni̱ún sandákoún ña̱ kaʼmiún va̱ʼaka ná ixatu̱ʼvaún miíún ndáaña kúú ña̱ kivi ixayo̱ʼvi̱ xíʼún ña̱ sandákoúnña. Ná kotoyó ndáaña kúú ña̱ xíniñúʼukana.
Ña̱ kútóonína kuniñúʼuna nicotina. Tá xíniñúʼuna ña̱yóʼo, ti̱xin u̱ni̱ ki̱vi̱ ndakú íyo ña̱yóʼo ku̱ñuna ta tá xa̱a̱ yáʼa u̱vi̱ semana saá núuña ku̱ñuna. Iin ta̱ xi̱xaʼmi ndákaʼánra ña̱yóʼo: “Ña̱ kúni̱yó kaʼmiyó kútaʼaña loʼo tiempo tándi̱ʼi tuku ndíkoña”. Tá yáʼa ku̱i̱ya̱ sana kúni̱ tukuna kixáʼana kaʼmina. Tá ndóʼún saá va̱ása ndakavaún ña̱ kaʼmi tukún. Kundatu u̱ʼu̱n minuto tasaá ya̱ʼava ña̱ kúni̱ún kaʼmiún.
Inka ña̱ kivi kundoʼoyó. Tá sa̱kán kíxáʼana xáʼmina kíxáʼa kúni̱ ku̱su̱nnína ta íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinna ña̱ vií ndakanixi̱nína, ta sava nda̱a̱ ndúnduʼúna xíʼin ña̱yóʼo. Kíxáʼa xóʼvi̱ ku̱ñuna, kátaña, kéení ti̱kui̱í ñi̱i̱na ta káta su̱kúnna, saátu íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinna ña̱ kúee koo inina, ndi̱ku̱n kama sáa̱na ta nda̱a̱ xáa̱na ndákava-inina. Ña̱ ndóʼona yóʼo, ki̱ʼva ku̱mí á i̱ñu̱ semana saá núu loʼoña xíʼinna.
Tiempo ña̱ xóʼvi̱ní na̱yóʼo, íyova ña̱ kivi chindeétáʼan xíʼinna. Tá kúú:
● Tavá tiempo ña̱ ku̱su̱ún.
● Koʼo ku̱a̱ʼání ti̱kui̱í á jugo, ta viíní kuxún.
● Keʼé ejercicio
● Ndakiʼin ta̱chíún ta ndakanixi̱ní ña̱ sachútún pulmoún xíʼin ta̱chí va̱ʼa.
Ña̱ kivi kundoʼún. Sava yichi̱ kixáʼún kuni̱ tukún kaʼmiún. Tá kúú, sava yichi̱ xi̱xaʼmiún tá xi̱xiʼún tá saá ndóʼún va̱ása ku̱a̱ʼání tiempo koʼún. Taxi ná ya̱ʼa ku̱a̱ʼá tiempo tasaá va̱ása kuni̱ún koʼo ku̱a̱ʼákaún.
Kivi taxivaún ña̱ ya̱ʼa ku̱a̱ʼá tiempo ña̱ va̱ása keʼékaún ña̱yóʼo. Ta̱ Torben ta̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ tá ya̱chi̱ káchira: “Xa̱a̱ 19 ku̱i̱ya̱ kúú ña̱ sa̱ndákoi̱ ña̱ va̱ása xáʼmikai̱, soo sava yichi̱ kútói̱ kaʼmii̱ tá xíʼi̱ café”. Tá ná taxina ya̱ʼa ku̱a̱ʼá tiempo ña̱ va̱ása kaʼmina saá kúú ña̱ va̱ása kuni̱kana keʼéna ña̱yóʼo.
Soo íxayo̱ʼvi̱vaña xíʼinna ña̱ sandákoona kaʼmina tabaco xíʼin ña̱ koʼona ndixi. Ña̱ va̱ʼa sandákoona ña̱ koʼona ndixi xíniñúʼu sandákoona ku̱ʼu̱nna lugar nu̱ú xíʼi na̱ yiví, saáchi xa̱a̱ ku̱a̱ʼánína ndákava tá kíxáʼana xíʼi tukunará. ¿Nda̱chun?
● Ni loʼo kuití ndixi xíʼina kíxáʼa tukuna kúni̱na kaʼmina.
● Tá xa̱a̱ xíʼina nu̱ú íyo ku̱a̱ʼání na̱ yiví saá kúú ña̱ kíxáʼa tukuna xáʼmina tabaco.
● Tá xíʼina ndixi ndíʼi̱ ña̱ xínitúni̱na. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ña̱ Biblia káʼa̱nña: “Tá vino xíʼin tá ndixi sándiʼi-xa̱ʼa̱rá ña̱ xínitúni̱na” (Oseas 4:11, Biblia del Peregrino).
Na̱ kítáʼan xíʼún. Vií ndaka̱xiún na̱ kítáʼan xíʼún. Va̱ása kutáʼún xíʼin na̱ yiví na̱ xáʼmi chi kivi ka̱ʼa̱nna xíʼún ña̱ kixáʼa tukún kaʼmiún. Saátu kuxíká nu̱ú na̱ yiví na̱ xáku̱ndaa yóʼó xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása xáʼmiún.
Ña̱ kusi̱í-inina xíʼin ña̱ ndi̱ʼi-inina. Iin estudio ña̱ ke̱ʼéna ni̱ka̱ʼa̱nña ña̱ ku̱a̱ʼání tuku na̱ ndi̱kó ki̱xáʼa xáʼmi ni̱ndi̱ʼiní-inina tá kúma̱níka kixáʼana kaʼmina. Tá kíʼún kuenta ña̱ tuku kúni̱ún kaʼmiún, keʼé inka ña̱ʼa ña̱ va̱ʼa sana iniún tasaá kǒo keʼún ña̱yóʼo, tá kúú ña̱ koʼún ti̱kui̱í, kaxíún ku̱tú á ña̱ kitaún ku̱ʼún. Ndakanixi̱ní xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ kivi chindeétáʼan xíʼún, tá kúú ña̱ keʼún oración nu̱ú Ndióxi̱ ña̱ chindeétáʼanra xíʼún á ña̱ kaʼviún ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia (Salmo 19:14).
Ña̱ va̱ása xíniñúʼu ndakanixi̱níún
● Loʼo kuitíva koʼi̱ á ña̱ kaʼmii̱.
Contraargumento: Ña̱ loʼo kuití koʼona á ña̱ kaʼmina ki̱ʼva u̱ni̱ hora kivi kundika̱a̱ ña̱yóʼo xi̱nína, ña̱yóʼo chika̱a̱ña-inina ña̱ tuku kixáʼana keʼénaña.
● Ña̱ kaʼmii̱ chíndeétáʼanña xíʼi̱n ña̱ va̱ása ndi̱ʼiní-inii̱.
Ña̱ ndóʼona: Iin investigación káʼa̱nña ña̱ nicotina sákuaʼnukaña hormonana ta saátu ña̱ ndíʼi̱ka-inina. Tá kíxáʼa yáa̱ inina, ña̱yóʼo kúúña sava yichi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ sándakoona ña̱ xíʼina á ña̱ xáʼmina loʼo tiempo.
● Va̱ása kuchiñukai̱ sandákoi̱ña.
Ña̱ ndóʼona: Na̱ ndákanixi̱ní ña̱ kǒo kuchiñuna sándiʼi-xa̱ʼa̱na ña̱ kivi keʼéna. Ña̱ Biblia káʼa̱nña: “Tá ná ndakava-iniún xa̱ʼa̱ ña̱ yáʼún nu̱ú tu̱ndóʼo, va̱ása koo ndeéún” (Proverbios 24:10). Ña̱kán kǒo ka̱ʼún ña̱ va̱ása kuchiñún. Nda̱a̱ ndáaka na̱ yiví na̱ kúni sa̱ndákoo ña̱ kaʼmina tabaco ta ndíku̱nna consejo ña̱ táxina ndaʼa̱na, ta kúú ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ nu̱ú revista yóʼo kuchiñuvana sandákoonaña.
● Nu̱ú yi̱ʼi̱, ndakúka ña̱ kúnii̱ kaʼmii̱ á ña̱ koʼi̱.
Contraargumento: Ndixava, ña̱ kúni̱yó kaʼmiyó á ña̱ koʼoyó ndakúníva ña̱yóʼo, soo kuchíñúvayó sandákooyóña tá ná ya̱ʼa ku̱a̱ʼá semana. Chika̱a̱-ini ña̱ sandákoún ña̱yóʼo. Tá ná ya̱ʼa sava yo̱o̱ á ku̱i̱ya̱ ta tuku kixáʼún kúni̱ún kaʼmiún kuchiñuvaún xíʼin ña̱yóʼo, soo taxi ná ya̱ʼa loʼo minuto kǒo ndakaʼmiún cigarro.
● Va̱ása kuchiñui̱ sandákoi̱ña saáchi va̱ása íyo va̱ʼa xi̱níi̱.
Contraargumento: Tá xa̱a̱ chíndeétáʼanna xíʼún xa̱ʼa̱ ña̱ ndóʼún kue̱ʼe̱ depresión á esquizofrenia ka̱ʼa̱n xíʼin na̱ doctor ña̱ ná chindeétáʼanna xíʼún ña̱ va̱ʼa kǒo kaʼmiún cigarro. Kunivana chindeétáʼanna xíʼún. Tá kúú ña̱ nasamana ta̱tán ña̱ xa̱a̱ xíʼún xíʼin kue̱ʼe̱ ña̱ kúúmiíún ña̱ va̱ʼa sandákoún ña̱ kaʼmiún.
● Ná yíʼvii̱ ndakavai̱ ña̱ keʼé tukui̱ ña̱yóʼo.
Contraargumento: Tá tuku ndikóún xáʼmiún nda̱a̱ tá ki̱ʼva ndóʼo ku̱a̱ʼánína, ña̱yóʼo kǒo kúni kachiña ña̱ va̱ása kuchiñún sandákoúnña. Chika̱a̱ ndee̱ ña̱ sandákoúnña, chi tá ke̱ʼé tu̱kúnña kǒo kúni̱ kachiña ña̱ va̱ása kuchiñún. Kuchiñuvaún sandákoúnña kǒo ndakava-iniún.
Ta̱ Romualdo va̱ʼaní yichi̱ sa̱ndákoora xíʼin ña̱ ke̱ʼéra. Chi ki̱ʼva veintiséís ku̱i̱ya̱ kúú ña̱ xa̱ʼmira ta xa̱a̱ íyo ki̱ʼva treinta ku̱i̱ya̱ sa̱ndákoora ña̱yóʼo. Ta̱yóʼo káchira: “Ni kǒo ndákaʼánkai̱ nda̱saa yichi̱ ndi̱kói̱ keʼíi̱ ña̱yóʼo. Tá ndi̱kó tukui̱ ña̱ xi̱keʼíi̱ ña̱yóʼo xi̱ndakanixi̱níi̱, ña̱ kǒo ndáyáʼvikavíi̱. Soo tá chi̱kaa̱-inii̱ ña̱ vií kutáʼi̱n xíʼin Jehová ku̱a̱ʼá yichi̱ xi̱ka̱ʼi̱n xíʼinra, ña̱ taxira ndee̱ ndaʼíi̱ ña̱ va̱ʼa kuchiñui̱ xíʼinña, ta saá kúú ña̱ kuchiñui̱ ña̱ sa̱ndákoi̱ ña̱ xi̱xaʼmii̱ tabaco.
Nu̱ú artículo ña̱ so̱ndíʼi va̱xi sava ña̱ kivi chindeétáʼan xíʼún ña̱ sandákoún ña̱ kaʼmiún ta si̱íka koún.
[Cuadro]
NDA̱A̱ NDÁAKA ÑA̱ NÁ KUNIÑÚʼUYÓ KIVI KAʼNÍÑA MIÍYÓ
Ku̱a̱ʼání nu̱ú ki̱ʼva távána tabaco. Sava país íxi̱kóna ta̱tán ña̱ kúva̱ʼa xíʼin tabaco tienda ña̱ naturista. Ña̱ Organización Mundial de la Salud káchiña: “Nda̱a̱ ndáaka ki̱ʼva xíniñúʼuyó tabaco kivi kaʼníña miíyó”. Ku̱a̱ʼání kue̱ʼe̱ tává ña̱ tabaco tá kúú, ña̱ cáncer, sandíʼi-xa̱ʼa̱ña níma̱yó ta nda̱a̱ kivi kaʼníña miíyó. Na̱ ñaʼá na̱ ñúʼu se̱ʼe ta xáʼminá kivi sandíʼi-xa̱ʼa̱ná na̱ va̱lí yóʼo. ¿Ndáa ki̱ʼva kúú ña̱ xíniñúʼuna tabaco?
Bidis. Ña̱yóʼo kúú cigarro ña̱ níí válí ta ndátivínaña xíʼin ndaʼa̱na ta xíniñúʼunínaña chí Asia. Ña̱yóʼo ku̱a̱ʼání alquitrán, nicotina xíʼin monóxido de carbono táváña nu̱úka cigarro ña̱ xa̱a̱ xíni miíyó.
Puros. Íxava̱ʼanaña xíʼin tabaco ña̱ cháchi válí ta tá ndiʼi ndátaanaña ini hoja ña̱ tabaco. Ña̱ tabaco kǒo kúaʼa ña̱ʼa táanna xíʼinña nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéna xíʼin ña̱ cigarro ña̱ xíniyó, ndi̱ku̱n ndákiʼinna sikoña tá kúma̱níka kixáʼana kaʼminaña.
Kreteks, á cigarro ña̱ clavo. Ña̱yóʼo kúúmiíña ki̱ʼva sesenta por ciento ña̱ tabaco ta iin cuarenta por ciento ña̱ clavo. Ña̱yóʼo ku̱a̱ʼání alquitrán, nicotina xíʼin monóxido de carbono távaña nu̱úka cigarro ña̱ xíniyó.
Pipas. Ña̱yóʼo kivi taxiña cáncer ndaʼa̱na á inkaka kue̱ʼe̱ nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé ña̱ cigarro.
Tabaco ña̱ kǒo yi̱ʼma̱ tává. Ku̱a̱ʼá ki̱ʼva távána ña̱yóʼo tá kúú tabaco ña̱ xáxina, ña̱ rapé xíʼin ña̱ gutkha, ña̱yóʼo xáʼa̱nña, ta̱ xíniñúʼunaña chí sureste ña̱ Asia. Ña̱ tabaco yóʼo, yu̱ʼu̱na xíndika̱a̱ña ta sikoña ku̱a̱ʼa̱n ki̱ʼviña chí inina. Tabaco ña̱ kǒo yi̱ʼma̱ kúúmií távátu ña̱yóʼo kue̱ʼe̱ ni nda̱a̱ ndáaka ki̱ʼva ná kuniñúʼunaña.
Pipas ña̱ ti̱kui̱í (bongs, hookahs, narghiles, shishas). Ña̱yóʼo kúú sava ña̱ʼa ña̱ i̱xava̱ʼana ña̱ va̱ʼa ya̱ʼa yi̱ʼma̱ ña̱ tabaco ti̱xin ti̱kui̱í ta saá ndasitánaña. Ni kéʼéna ña̱yóʼo, ni saá yáʼava yi̱ʼma̱ chí plumónna ta saátu táváña cáncer ta xíʼina.
[Cuadro]
TÁ KÚNI̱ÚN CHINDEÉTÁʼÚN XÍʼIN IIN NA̱ YIVÍ
● Chika̱a̱ ndee̱ xíʼinna. Va̱ʼaníka ña̱ chika̱ún ndee̱ xíʼina á ña̱ ka̱ʼún tu̱ʼun va̱ʼa xíʼinna nu̱úka ña̱ ku̱a̱ʼá ka̱ʼún xíʼinna. Kivi ka̱ʼa̱nyó xíʼinna “Kuchiñuvaún sandákoúnña. Kúnda̱a̱-inii̱ ña̱ kuchiñuvaún” ña̱yóʼo chika̱a̱níkaña ndee̱ xíʼinna nu̱úka ña̱ ka̱ʼa̱nyó “Xa̱a̱ tukuví ndi̱kóún ke̱ʼúnña”.
● Kunda̱a̱-ini xíʼin ña̱ ndóʼona. Chika̱a̱ ndee̱ ña̱ ixakáʼnu-iniún xa̱ʼa̱ na̱ yiví kán tá ni̱saána xíʼún á tá ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼún xa̱ʼa̱ ña̱ ndóʼona. Kivi ka̱ʼún tu̱ʼun va̱ʼa xíʼinna tá kúú “Kúnda̱a̱va-inii̱ ña̱ íxayo̱ʼvi̱ña xíʼún ña̱ sandákoún ña̱yóʼo soo kúsi̱íní-inii̱ ña̱ chíka̱a̱níún ndee̱”. Va̱ása ka̱ʼún xíʼinna ña̱yóʼo “Va̱ʼaka na̱ yiví ni̱xi̱yoún tá xi̱xaʼmiún”.
● Iin migo va̱ʼa koún xíʼinna. Biblia káchiña: “Na̱ ndixa kúú migoyó ndiʼi tiempo kúʼvi̱-inina xínina miíyó, tá íyo tu̱ndóʼo nu̱úyó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ñaniyó á ku̱ʼvayó saá íyona xíʼinyó” (Proverbios 17:17). Ña̱kán chika̱a̱ ndee̱ ña̱ kúee koo iniún xíʼinna ta vitá koo iniún ndiʼi tiempo xíʼinna ta chindeétáʼún xíʼinna nda̱a̱ ndáaka hora á nda̱a̱ ndáaka tiempo kúúña.
-
-
Kuchiñuvaún sandákoúnña¡Despertad! 2010 | mayo
-
-
Kuchiñuvaún sandákoúnña
KI̱XA̱A̱ tiempo ña̱ ndakú koo-iniún ta sandákoún ña̱yóʼo (1 Crónicas 28:10). ¿Ndáaña xíniñúʼu keʼún ña̱ va̱ʼa sandákoún tabaco?
Kaʼyí iin fecha. Ña̱ Departamento de Salud xíʼin ña̱ Servicios Humanos ña̱ íyo chí Estados Unidos káʼa̱nña, ña̱ tá ná sandákoona ña̱ kaʼmina, xíniñúʼu ndaka̱xinna iin fecha ña̱ ti̱xin u̱vi̱ semana ña̱ va̱ʼa sandákoona keʼéna ña̱yóʼo. Saá kúú ña̱ kamaka sandákoona ña̱yóʼo. Kaʼyí ña̱yóʼo nu̱ú iin calendario ta ka̱ʼa̱n xíʼin na̱ migoún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta kǒo ndikó iniún xa̱ʼa̱ña ni nda̱a̱ ndáaka ña̱ ná kuu.
Keʼé iin tarjeta. Kaʼyí ña̱ va̱xi yóʼo ta saátu ndakanixi̱níi̱ xa̱ʼa̱ inkaka ña̱ kivi chindeé miíún.
● Ndáa xa̱ʼa̱ kúú ña̱ sandákoún kaʼmiún
● Número teléfono na̱ yiví na̱ chindeétáʼan xíʼún tá xa̱a̱ kúni̱ tukún keʼún ña̱yóʼo
● Ña̱ chindeétáʼan xíʼún ña̱ saxínún ña̱ kúni̱ún keʼún (tá kúú Gálatas 5:22, 23)
Kuniʼi tarjeta yóʼo nda̱a̱ ndáaka nu̱ú xíkaún ta kaʼviña ku̱a̱ʼá yichi̱ ndiʼi ki̱vi̱. Ni xa̱a̱ sa̱ndákoún tabaco, kaʼviña tá kúni̱ún kaʼmi tukún.
Yachika kiʼún kuenta ña̱ va̱ʼa kǒo ndakavaún. Tá kúma̱ní kixaa̱ fecha ña̱ ka̱ʼyíún nasama kúee ki̱ʼva ña̱ xíniñúʼu tabaco. Tá kúú, tá xa̱a̱ ndáa koún siʼnaka cigarro ndátuun, va̱ʼaka kundatún ki̱ʼva iin hora saá keʼún ña̱yóʼo. Á tá xáʼmiún hora ña̱ kuxún á tá xa̱a̱ sandíʼún xíxiún va̱ʼaka sandákoo keʼé ña̱yóʼo, ta ni va̱ása ku̱ʼún lugar nu̱ú xáʼmina. Tá íyo mitúʼun, ka̱ʼa̱n tu̱ʼun yóʼo ta ndeé va̱ʼa ka̱ʼún “Tíxa̱ʼviún. Va̱ása xáʼmikai̱”. Ña̱ va̱ʼa ixatu̱ʼvaún miíún tá ná kixaa̱ ki̱vi̱ ña̱ sandákoún kaʼmiún, ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼún ña̱ ndakaʼún ña̱ va̱ása kaʼmikaún.
Inkaka ña̱ ndáyáʼvi. Nani kíxaa̱ ki̱vi̱ ña̱ sandákoún kaʼmiún chindósó kúee ña̱ʼa nu̱ún ña̱ va̱ʼa kaxíún: tá kúú zanahoria, ku̱tú, ku̱i̱ʼi yi̱chí á inkaka ña̱ʼa. Sandákaʼán na̱ migoún, na̱ veʼún xa̱ʼa̱ fecha ña̱ kaʼyíún ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanna xíʼún. Tá kúma̱níka kixaa̱ ki̱vi̱ ña̱ ka̱ʼyíún kata ndiʼi cigarro ña̱ kúúmiíún ini veʼún, ti̱xin carro, bolsa ti̱ko̱to̱, lugar nu̱ú káchíñún, encendedor á inkaka ña̱ʼa ña̱ kǒo chika̱a̱ iniún ña̱ ndikó tukún kaʼmiún. Ña̱ nda̱a̱ kúúña ña̱ íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ña̱ ku̱ʼu̱nyó sa̱táyó iin caja cigarro á ndukúyóña nu̱ú iin na̱ migoyó nu̱úka ña̱ taváyóña ini caja ña̱ kúúmiíyó. Tá tuku ki̱xáʼún xa̱ʼmíún cigarro ka̱ʼa̱n xíʼin Ndióxi̱ ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼún (Lucas 11:13).
Ku̱a̱ʼání na̱ yiví sa̱ndákoona ña̱ xi̱xa̱ʼmina cigarro, saáchi ndakanixi̱nína ña̱ chindeétáʼanña xíʼinna soo ña̱ sándiʼi-xa̱ʼa̱ miívana kúúña. Saátu yóʼo kivi sandákoún ña̱ xáʼmiún tabaco ta na̱ʼún ña̱ miíún kúú ta̱ xáʼnda chíñu nu̱ú miíún. Ta saá va̱ása keʼún kue̱ʼe̱.
[Na̱ʼná]
Kuniʼi tarjeta yóʼo nda̱a̱ ndáaka nu̱ú xíkaún ta kaʼviña ku̱a̱ʼá yichi̱ ndiʼi ki̱vi̱.
-