Miljoenen levens gaan in rook op
HET is een van de best verkopende consumptiegoederen ter wereld. Het telt massa’s loyale kopers en het verheugt zich in een snel groeiende markt. De opgetogen fabrikanten ervan maken indrukwekkende winsten en bezitten politieke invloed en prestige. Het enige probleem is dat de beste klanten een voor een sterven!
In The Economist wordt opgemerkt: „Sigaretten behoren tot de winstgevendste consumptiegoederen ter wereld. Het zijn ook de enige (legale) consumptiegoederen die, bij gebruik zoals bedoeld, de meeste van hun gebruikers tot verslaafden maken en hun vaak fataal worden.” Dat komt neer op vette winsten voor de tabaksondernemingen maar enorme verliezen voor hun klanten. Volgens het Amerikaanse Centrum voor Ziektebestrijding wordt jaarlijks het leven van de Amerikaanse rokers met zo’n vijf miljoen levensjaren bekort, ruwweg met een minuut voor elke minuut dat er gerookt wordt. „Roken kost jaarlijks 420.000 Amerikanen het leven”, bericht het blad Newsweek. „Dat is vijftigmaal zoveel als drugs.”
Wereldwijd sterven jaarlijks drie miljoen mensen — zes per minuut — tengevolge van het roken, meldt het boek Mortality From Smoking in Developed Countries 1950–2000, een uitgave van het Engelse Imperial Cancer Research Fund, de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) en de Amerikaanse Cancer Society. Deze analyse van de mondiale rooktrends, de uitgebreidste tot dusver, strekt zich uit over 45 landen. „In de meeste landen”, zo waarschuwt Richard Peto van het Imperial Cancer Research Fund, „moet het ergste nog komen. Als de huidige rookpatronen aanhouden, zullen er tegen de tijd dat de jonge rokers van nu de middelbare leeftijd bereiken of bejaard zijn, ongeveer tien miljoen doden per jaar te betreuren zijn tengevolge van tabak — elke drie seconden één.”
„Niets is zo riskant als roken”, zegt dr. Alan Lopez van de WHO. „Uiteindelijk sterft een op de twee rokers eraan.” Martin Vessey van de Afdeling Volksgezondheid van de Universiteit van Oxford zegt in dezelfde geest: „Deze bevindingen over een periode van veertig jaar leiden tot de afschuwelijke conclusie dat de helft van alle rokers uiteindelijk aan hun gewoonte zal sterven — een werkelijk schrikbarende gedachte.” Sinds de jaren ’50 zijn er zestig miljoen mensen als gevolg van het roken gestorven.
Het is ook een werkelijk schrikbarende gedachte voor de tabaksondernemingen. Indien er thans jaarlijks wereldwijd drie miljoen mensen sterven door met roken verband houdende oorzaken en vele anderen met roken stoppen, moeten er elk jaar meer dan drie miljoen nieuwe gebruikers worden gevonden.
Eén bron kan nu aangeboord worden door wat tabaksondernemingen toejuichen als de emancipatie van de vrouw. Dat vrouwen roken is in westerse landen al een aantal jaren een voldongen feit en het breidt zich nu uit naar landen waar rokende vrouwen altijd als een schandvlek werden beschouwd. In dat alles proberen tabaksondernemingen verandering te brengen. Ze willen vrouwen helpen hun recent verworven welvaart en bevrijding te vieren. Speciale sigarettemerken die bogen op een lager teer- en nicotinegehalte, verlokken vrouwen die roken en die zulke rook minder scherp vinden. Andere sigaretten zijn geparfumeerd of zijn lang en slank van vorm — zoals vrouwen er door het roken misschien hopen te gaan uitzien. Tabaksreclames in Azië laten jonge, chique Aziatische fotomodellen zien die verleidelijk gekleed zijn in westerse élégance.
De met roken samenhangende sterftecijfers houden echter gelijke tred met de „bevrijding” van vrouwen. Het aantal slachtoffers van longkanker onder vrouwen is de afgelopen twintig jaar verdubbeld in Groot-Brittannië, Japan, Noorwegen, Polen en Zweden. In de Verenigde Staten en Canada zijn de cijfers met 300 procent gestegen. „Je hebt het ver gebracht, meisje!”, verkondigt een sigarettereclame.
Sommige tabaksconcerns hebben een eigen strategie. Een Filippijnse onderneming deelde in dat overwegend katholieke land gratis kalenders uit met een afbeelding van de Maagd Maria, terwijl onder de icoon de logo’s van hun sigarettemerken schitterden. „Zoiets had ik nog nooit gezien”, vertelde dr. Rosmarie Erben, gezondheidsadviseuze voor de WHO in Azië. „Ze probeerden verband te leggen tussen het icoonmotief en tabak, om Filippijnse vrouwen vertrouwd te maken met het idee te roken.”
In China rookt naar schatting 61 procent van de volwassen mannen, tegenover slechts 7 procent van de vrouwen. Westerse tabaksondernemingen richten zich op de „bevrijding” van deze knappe oosterse dames, van wie miljoenen zo lang de „genoegens” van hun charmante westerse zusters hebben moeten ontberen. Er is evenwel één dikke vlieg die de zalf bederft: De tabaksonderneming die staatseigendom is, levert het merendeel van de sigaretten.
Westerse firma’s weten de deur echter geleidelijk open te wrikken. Omdat de reclamemogelijkheden beperkt zijn, proberen sommige sigarettenfabrikanten hun toekomstige klanten heimelijk te interesseren. China importeert films uit Hong Kong, en in veel daarvan wordt door de acteurs tegen betaling gerookt — ’verborgen verleiders’!
Nu de vijandigheid aan het thuisfront groeit, steken de welvarende Amerikaanse tabaksondernemingen hun tentakels uit naar nieuwe slachtoffers. De feiten wijzen uit dat ze hun dodelijke blik op de ontwikkelingslanden gericht hebben.
Gezondheidsfunctionarissen laten wereldwijd waarschuwende geluiden horen. De koppen luiden: „Afrika vecht tegen een nieuwe plaag — Sigaretten roken”. „Van rook komt vuur in Azië nu de sigarettenmarkt groeit”. „Rookcijfers in Azië zullen leiden tot kankerepidemie”. „Bij het nieuwe gevecht om de Derde Wereld gaat het om tabak”.
Het werelddeel Afrika is geteisterd door droogte, burgeroorlog en de aidsepidemie. Toch zegt dr. Keith Ball, een Brits cardioloog: „Afgezien van een kernoorlog of hongersnood is het roken van sigaretten de grootste opzichzelfstaande bedreiging voor de toekomstige gezondheid van Afrika.”
Multinationale giganten nemen plaatselijke boeren in dienst om tabak te verbouwen. De boeren hakken bomen om die broodnodig zijn voor het koken, verwarming en de bouw van huizen en gebruiken ze als brandstof om tabak te drogen. Zij verbouwen lucratieve tabaksgewassen in plaats van minder winstgevende voedingsgewassen. Verpauperde Afrikanen besteden over het algemeen een groot gedeelte van hun karige inkomen aan sigaretten. Zo kwijnen Afrikaanse gezinnen weg door ondervoeding, terwijl de geldkisten van westerse tabaksondernemingen bol staan van de winsten.
Afrika, Oost-Europa en Latijns-Amerika zijn allemaal het doelwit van westerse tabaksondernemingen, die de ontwikkelingslanden als één reusachtig commercieel werkterrein zien. Maar het dichtbevolkte Azië is verreweg de allergrootste goudmijn. China alleen al telt op het moment meer rokers dan de hele bevolking van de Verenigde Staten — 300 miljoen. Zij roken het verbijsterende aantal van 1,6 biljoen sigaretten per jaar, een derde van de totale wereldconsumptie!
„Artsen zeggen dat de gevolgen voor de gezondheid van de tabakshausse in Azië niets minder dan beangstigend zijn”, bericht The New York Times. Richard Peto schat dat van de tien miljoen verwachte, met roken samenhangende sterfgevallen per jaar in de komende twee of drie decennia, er zich twee miljoen alleen al in China zullen voordoen. Vijftig miljoen nu levende Chinese kinderen zullen misschien aan met roken verband houdende ziekten sterven, zegt Peto.
Dr. Nigel Gray vatte het als volgt samen: „De geschiedenis van het roken over de afgelopen vijf decennia in China en Oost-Europa veroordeelt die landen tot een grote epidemie van rokersziekten.”
„Hoe kan een produkt dat oorzaak is van 400.000 voortijdige sterfgevallen per jaar in de VS, een produkt waarvan de Amerikaanse regering haar burgers met veel moeite probeert af te helpen, buiten de Amerikaanse grenzen plotseling anders worden?”, vroeg dr. Prakit Vateesatokit van de Anti-Rookcampagne van Thailand. „Wordt gezondheid irrelevant wanneer hetzelfde produkt naar andere landen wordt geëxporteerd?”
De groeiende tabaksindustrie heeft een machtige bondgenoot in de Amerikaanse regering. Samen hebben ze gevochten om vaste voet te krijgen in het buitenland, vooral op Aziatische markten. Jarenlang werden Amerikaanse sigaretten niet toegelaten in Japan, Taiwan, Thailand en andere landen. De regering van sommige van deze landen had haar eigen monopolie op tabaksprodukten. Anti-rookgroepen protesteerden tegen de import, maar de Amerikaanse regering zwaaide met een overtuigend wapen — sancties in de vorm van strafheffingen.
Vanaf 1985 hebben veel Aziatische landen, onder intense druk van de Amerikaanse regering, hun poorten geopend, en de Amerikaanse sigaretten zijn binnengestroomd. De export van Amerikaanse sigaretten naar Azië is in 1988 met 75 procent gestegen.
De meest tragische slachtoffers van de tabaksoorlogen zijn misschien wel de kinderen. Volgens een onderzoeksverslag in The Journal of the American Medical Association „vertegenwoordigen kinderen en tieners 90% van alle nieuwe rokers”.
In een artikel in U.S.News & World Report wordt het aantal rokende tieners in de Verenigde Staten op 3,1 miljoen geschat. Elke dag laten er zich 3000 rekruteren — 1.000.000 per jaar.
In één reclame voor sigaretten komt als stripfiguur een speelse, van het leven genietende kameel voor, die vaak nonchalant een sigaret tussen zijn lippen houdt. Deze sigarettereclame wordt ervan beschuldigd jongeren tot nicotineverslaving te verlokken voordat zij de gezondheidsrisico’s ervan beseffen. Binnen drie jaar na de introductie van deze reclame verheugde de sigarettenfabrikant zich in een stijging van de verkoop aan adolescenten van 64 procent. Bij een onderzoek door de medische hogeschool van Georgia (VS) bleek, dat 91 procent van de geënquêteerde zesjarigen deze rokende stripfiguur herkende.
Nog een populair sigarettesymbool is een vrijbuiter, de macho cowboy wiens boodschap volgens een tiener is: „Als je rookt, kan niets je tegenhouden.” Het best verkopende consumptieartikel ter wereld is naar verluidt een sigaret die goed is voor 69 procent van de markt onder rokende tieners; het is het merk waarvoor de meeste reclame wordt gemaakt. Als extra stimulans zitten er in elk pakje bonnen die inwisselbaar zijn voor jeans, hoeden en bij jongeren populaire sportieve kleding.
In het besef van de reusachtige macht van de reclame zijn anti-rookgroepen erin geslaagd de tabaksreclame op televisie en radio in veel landen verboden te krijgen. Eén manier echter waarop de gewiekste reclamemakers voor tabak het systeem omzeilen, is door bij sportevenementen op strategische plaatsen reclameborden neer te zetten. Zo kan het gebeuren dat bij een sportwedstrijd op televisie, met een kolossaal jong publiek, hun lievelingsspeler op de voorgrond klaarstaat om in actie te komen terwijl op de achtergrond een levensgrote sigarettereclame oprijst.
In stadscentra of bij scholen delen knap uitgedoste vrouwen in minirokjes of in cowboy- of safaripakken gratis sigaretten uit aan begerige of nieuwsgierige tieners. In speelhallen, in disco’s en bij rockconcerten worden vrij monsters rondgedeeld. Uit een naar de pers gelekt marketingplan van een onderneming bleek dat een bepaald merk in Canada zich richtte op Franssprekende jongens in de leeftijd van twaalf tot zeventien jaar.
De schreeuwende boodschap luidt dat roken plezier, een goede conditie, mannelijkheid en populariteit schenkt. „Waar ik werkte,” vertelde een reclameconsulent, „deden we ons uiterste best kinderen van veertien ertoe over te halen met roken te beginnen.” Reclames in Azië laten gezonde, jonge westerse atletische typen zien die sportief bezig zijn op stranden en sportvelden — uiteraard rokend. „Westerse modellen en levensstijlen creëren aanlokkelijke maatstaven ter nastreving”, werd in een marketingblad opgemerkt, „en Aziatische rokers kunnen er niet genoeg van krijgen.”
Na miljarden dollars aan reclame te hebben besteed, hebben de tabakshandelaars enorme successen geboekt. Uit een speciaal verslag in Het Beste bleek dat de toename van het aantal jonge rokers alarmerend is. „Op de Filippijnen”, aldus het verslag, „rookt nu 22,7 percent van de jongeren onder de 18. In sommige steden in Latijns-Amerika rookt 50 percent van alle tieners. En in Hongkong roken zelfs kinderen van 7 jaar al.”
Maar zelfs nu de tabak zijn veroveringen in het buitenland viert, zijn de sigarettenfirma’s zich pijnlijk bewust van de onweerswolken die thuis komen opzetten. Hoe groot zijn de kansen dat de tabak de bui doorstaat?
[Inzet op blz. 3]
De beste klanten sterven een voor een
[Inzet op blz. 5]
Azië, de nieuwste ’Killing Fields’ van de tabak
[Inzet op blz. 6]
90 procent van alle nieuwe rokers — kinderen en tieners!
[Kader op blz. 4]
Het dodelijke recept — Wat zit er in een sigaret?
Wel 700 verschillende chemische additieven kunnen door sigarettenfabrikanten gebruikt worden, maar de wet staat toe dat de ondernemingen hun lijsten geheimhouden. Op de lijsten staan echter zware metalen, pesticiden en insekticiden. Sommige ingrediënten zijn zo giftig dat het bij de wet verboden is ze op een vuilstortplaats te dumpen. Die gracieus opkringelende sigaretterook voert zo’n 4000 stoffen mee, waaronder aceton, arseen, butaan, koolmonoxide en cyanide. De longen van rokers en van mensen in hun buurt staan bloot aan minstens 43 bekende kankerverwekkende stoffen.
[Kader op blz. 5]
Niet-rokers lopen gevaar
Woont, werkt of reist u samen met zware rokers? Zo ja, dan kunt u een verhoogde kans op longkanker en hartkwalen hebben. In een in 1993 ingesteld onderzoek door het Amerikaanse Bureau voor Milieubescherming (EPA) werd geconcludeerd dat omgevingstabaksrook een kankerverwekkende stof is die in Groep A, de gevaarlijkste groep, thuishoort. In het zeer uitgebreide rapport werden de resultaten geanalyseerd van dertig onderzoeken, waarin ook de opkringelende rook uit het uiteinde van sigaretten en uitgeademde rook meegenomen waren.
De EPA wijt 3000 sterfgevallen door longkanker per jaar in de Verenigde Staten aan passief roken. De American Medical Association staafde de conclusies in juni 1994 met een gepubliceerd onderzoek waaruit bleek dat vrouwen die nooit hebben gerookt maar wel aan de rook van anderen hebben blootgestaan, een dertig procent grotere kans op het krijgen van longkanker lopen dan anderen die hun hele leven niet gerookt hebben.
Voor kleine kinderen leidt de blootstelling aan rook jaarlijks tot 150.000 à 300.000 gevallen van bronchitis en longontsteking. Rook verergert de astmasymptomen voor 200.000 tot 1.000.000 kinderen per jaar in de Verenigde Staten.
De Amerikaanse Hartstichting schat het aantal sterfgevallen door hart- en vaatziekten die het gevolg zijn van passief roken op wel 40.000 per jaar.
[Illustraties op blz. 7]
Een aantrekkelijk Aziatisch fotomodel en het doelwit