Slaapschuld — Een groeiend probleem?

MILJOENEN mensen in deze tijd zitten zwaar in de „schuld”. Deze schuld kan er een van de hoofdoorzaken van zijn dat ze hun auto in puin rijden, hun carrière benadelen of zelfs hun huwelijk kapotmaken. Het kan een nadelige invloed hebben op hun gezondheid en hun levensduur. Het is een tekort dat tot onderdrukking van hun immuunsysteem bijdraagt, zodat ze vatbaar worden voor allerlei infecties. Zeer uiteenlopende aandoeningen zoals suikerziekte, hartkwalen en extreme zwaarlijvigheid, alsook andere gezondheidsproblemen, worden ermee in verband gebracht. Toch zijn de meeste slachtoffers zich niet bewust van deze schuld.

De boosdoener is slaapschuld, die ontstaat wanneer iemand niet de hoeveelheid gezonde slaap krijgt die goed voor hem is. Dit kan worden veroorzaakt door een slaaptekort waarvoor men zelf kiest door zijn leefstijl, of door een ongewild slaaptekort als gevolg van ziekte.

Medisch onderzoekers schatten dat de wereldbevolking nu gemiddeld een uur minder slaap per nacht krijgt dan noodzakelijk is. Hoewel dit misschien onbeduidend lijkt, is een schuld van zes miljard uur per nacht toch aanleiding geweest tot onderzoek naar zowel de verscheidenheid van met slaap verband houdende ziekten als hun invloed op de kwaliteit van het leven.

De medische wereld bezag het chronisch onvermogen om te slapen vroeger als slechts één ziekte, gewoonlijk slapeloosheid of insomnie genoemd. Een door het Amerikaanse Congres ingestelde commissie heeft echter zeventien afzonderlijke slaapstoornissen vastgesteld. Hoe het ook zij, slapeloosheid heeft zo veel oorzaken dat het vaak als een symptoom van andere problemen wordt beschouwd, net zoals koorts een aanwijzing is van de een of andere infectie.

Zelfs een incidenteel slaaptekort kan funest zijn. Neem bijvoorbeeld Tom. Hoewel hij een ervaren chauffeur is, dook hij met zijn grote vrachtwagen over een talud, waardoor er 400 liter zwavelzuur op een snelweg terechtkwam. Tom geeft toe: „Ik was in slaap gevallen.” Uit onderzoeken op twee Amerikaanse snelwegen bleek dat naar schatting zo’n 50 procent van de fatale ongelukken door slaperige bestuurders was veroorzaakt.

Denk ook eens aan de gevaren van het moeten samenwerken met een slaperige collega. Ann Williamson, een Australische onderzoeker, zegt: „Na zeventien tot negentien uur niet geslapen te hebben, presteerden [de deelnemers] bij sommige tests even slecht of slechter dan met een promillage [alcohol in het bloed] van 0,5.” Met andere woorden: de proefpersonen functioneerden alsof ze op of boven de grens zaten van het bloedalcoholgehalte dat in sommige landen wettelijk toegestaan is voor bestuurders! Omdat er jaarlijks honderdduizenden met slaap verband houdende ongelukken op de weg en op het werk gebeuren, zijn de wereldwijde kosten voor de productiviteit en het gezinsleven enorm.a

Welke factoren kunnen tot slaapschuld bijdragen? Eén factor is het maatschappelijke fenomeen dat de 24-uurseconomie wordt genoemd. USA Today beschrijft het als „een culturele aardbeving die onze manier van leven verandert”, en merkt op dat „een nieuwe golf van dag en nacht toegankelijke winkels en diensten ervan profiteert zich niets van de klok aan te trekken”. In veel landen kijken mensen naar tv-programma’s die de hele nacht doorgaan of zitten te internetten terwijl ze eigenlijk horen te slapen. Bovendien eisen emotionele stoornissen hun tol, vaak veroorzaakt door toegenomen zorgen als gevolg van stress en het snelle levenstempo. En tot slot zijn er allerlei lichamelijke ziekten die tot slaapschuld kunnen bijdragen.

Veel artsen merken op hoe moeilijk het is hun patiënten ertoe te brengen slaapschuld serieus te nemen. Eén arts klaagde dat chronische vermoeidheid door sommigen zelfs als „een statussymbool” wordt beschouwd. En omdat hun toestand vaak heel geleidelijk verslechtert, beseffen mensen met een slaaptekort misschien niet dat ze aan een ernstige slaapstoornis lijden. Velen redeneren: ’Ik word gewoon oud’, of ’Het is me allemaal te veel, en daarom functioneer ik niet goed’, of ’Ik ben altijd moe omdat ik nooit de lange rustperiode krijg die ik nodig heb.’

Het vereffenen van deze slaapschuld is geen makkelijke opgave. Maar als iemand begrijpt wat een gezonde slaapcyclus is en als hij leert de tekenen van slaapschuld te herkennen, kan dit hem de motivatie geven om veranderingen aan te brengen. Het herkennen van de symptomen van een ernstige slaapstoornis kan levens redden.

[Voetnoot]

[Illustratie op blz. 4]

Zelfs een incidenteel slaaptekort kan ernstige ongelukken veroorzaken

Hoe u de slaap krijgt die u nodig hebt

DE MEESTE vooruitgang in het begrijpen van de werking van de slaap is de laatste vijftig jaar geboekt. Wat men te weten is gekomen, rekent af met enkele aloude misvattingen. Een daarvan is de veronderstelling dat aangezien veel lichaamsfuncties tijdens rustperiodes trager worden, slaap niet veel meer is dan een toestand van inactiviteit.

Door patronen van hersengolven te bestuderen, zijn medisch onderzoekers te weten gekomen dat slaap telkens terugkerende cyclussen en stadia vertoont. Tijdens bepaalde periodes van de slaap zijn de menselijke hersenen juist helemaal niet inactief maar werken ze op topsnelheid. Een gezonde slaap houdt in dat men elke nacht vier keer of vaker die cyclussen doorloopt en voldoende tijd in elk van die cyclussen doorbrengt.

Slaap is een ingewikkeld proces

Een normale nachtslaap is ruwweg in twee types te verdelen: de zogenoemde remslaap (van het Engelse rapid eye movement, snelle oogbeweging) of droomslaap, en de non-remslaap of diepe slaap. Wanneer iemand zich in de remslaap bevindt, kan men zijn oogbollen onder zijn oogleden snel zien bewegen.

De non-remslaap is weer in vier stadia te verdelen. Nadat u bent gaan liggen, gaat u langzaam het eerste stadium binnen — doezeligheid of lichte slaap. Tijdens dit stadium ontspannen uw spieren zich en zijn uw hersengolven onregelmatig en snel. Dit stadium duurt elke nacht de eerste keer meestal tussen de 30 seconden en 7 minuten. Als u in het tweede stadium komt — de echte slaap — waar u gewoonlijk 20 procent van de nacht in doorbrengt, worden de hersengolven groter. Er circuleren misschien onsamenhangende gedachten of beelden door uw geest, maar u bent u niet bewust van uw omgeving en zelfs als uw ogen open zijn, ziet u niets.

Dan komen het derde en het vierde stadium — diepere slaap en diepste slaap. In deze stadia, ook wel deltaslaap genoemd, produceren uw hersenen grote, langzame golven. Nu bent u het moeilijkst wakker te maken, omdat het grootste deel van uw bloed naar de spieren wordt geleid. Tijdens deze periode (gewoonlijk zo’n 50 procent van de nacht) herstelt en repareert het lichaam zichzelf, en bij jonge mensen vindt tijdens de deltaslaap de groei plaats. Het is belangrijk te beseffen dat iedereen, jong of volwassen, die niet de diepere deltaslaap doormaakt, zich de volgende dag waarschijnlijk moe, apathisch of zelfs depressief zal voelen.

Ten slotte wordt elke cyclus afgesloten met het radicaal verschillende remstadium. Tijdens dit droomstadium (dat zich meestal ongeveer elke 90 minuten voordoet), wordt er meer bloed naar de hersenen geleid en zijn uw hersengolven bijna hetzelfde als wanneer u wakker bent. Maar u kunt uw spieren niet bewegen. Deze onbeweeglijkheid voorkomt kennelijk dat u gaat doen wat u droomt en uzelf of anderen bezeert.

Deze rem- of droomcyclussen worden telkens als ze zich voordoen gedurende de nacht langer en schijnen cruciaal te zijn voor de geestelijke gezondheid. Net als een computer doorzoeken de hersenen het kortetermijngeheugen, wissen onbelangrijke gegevens en slaan op wat gewenst is voor het langetermijngeheugen. Het is bekend dat als iemand abnormaal weinig droomcyclussen heeft, dit tot emotionele problemen leidt. Mensen die aan slapeloosheid lijden, brengen bijvoorbeeld minder tijd dan gemiddeld in de remslaap door, wat ertoe bijdraagt dat ze in een moeilijk te doorbreken neerwaartse spiraal van toenemende nervositeit terechtkomen.

Wat gebeurt er dus als we geregeld (vrijwillig of onvrijwillig) van deze steeds terugkerende cyclussen worden beroofd, zodat we een slaapschuld opbouwen? Als we minder opeenvolgende uren slaap krijgen dan we nodig hebben, krijgen we niet zo veel van de laatste en langste remslaapperiode, die heel belangrijk is voor de geestelijke gezondheid. Als ons slaappatroon onregelmatig wordt doordat het uit een reeks korte slaapjes bestaat, komen we vaak niet in de diepe deltaslaap die nodig is voor het herstel van ons lichaam. Mensen met zware slaapschuld hebben problemen met hun concentratievermogen en hun geheugen, ze kunnen niet op woorden komen, kunnen minder goed analytisch denken en zijn minder creatief.

Wat gebeurt er in het lichaam waardoor u slaperig wordt? Er zijn kennelijk een aantal factoren die gezamenlijk voor een dagelijks terugkerend slaap-waakritme zorgen. De hersenchemie schijnt een rol te spelen. Ook is er in de hersenen een kern van zenuwcellen, die blijkbaar een rol speelt bij het regelen van de slaapcyclus. Deze „klok” bevindt zich vlak bij de plaats waar de twee oogzenuwen bij elkaar komen. Licht heeft er dus invloed op hoe slaperig u zich voelt. Fel licht maakt u wakker en duisternis bevordert de slaap.

Ook uw lichaamstemperatuur heeft ermee te maken. Wanneer uw lichaamstemperatuur op z’n hoogst is — meestal midden op de ochtend en midden op de avond — bent u het wakkerst. Naarmate uw lichaamstemperatuur daalt, wordt u steeds slaperiger. Onderzoekers zijn het erover eens dat het slaap-waakritme per persoon verschilt.

Hoeveel slaap hebt u nodig?

Wetenschappers vertellen ons dat mensen per nacht gemiddeld zo’n acht uur rust nodig hebben. Maar uit onderzoeken blijkt ook dat de individuele behoefte sterk verschilt.

Een eerlijke zelfanalyse kan onthullen of u al een gezond patroon volgt of dat u een slaapschuld hebt. Deskundigen zijn het in grote lijnen eens over de volgende tekenen van een gezonde slaap:

◼ U valt makkelijk in slaap zonder hulp van medicijnen en zonder last te hebben van rusteloosheid of bezorgdheid.

◼ U bent u er zelden van bewust dat u midden in de nacht wakker wordt, maar áls u wakker wordt, valt u snel weer in slaap.

◼ U wordt elke ochtend vanzelf omstreeks dezelfde tijd en meestal zonder hulp van een wekker wakker.

◼ Als u eenmaal opgestaan en in de weer bent, voelt u zich de hele dag wakker en redelijk alert.

Praktische punten

Wat te doen als u af en toe niet kunt slapen? Sommige deskundigen raden de volgende praktische stappen aan:

1. Vermijd alcohol en opwekkende middelen zoals koffie of thee voor het slapengaan. Veel mensen denken ten onrechte dat alcoholische dranken hen zullen helpen in slaap te vallen. Klinische onderzoeken tonen echter aan dat alcohol een averechtse uitwerking kan hebben en u wakker kan houden.

2. Stop met roken. Een deskundige merkt op: „Rokers hebben meer moeite met inslapen omdat sigaretten de bloeddruk verhogen, de hartslag versnellen en de activiteit van de hersengolven stimuleren. Rokers worden ook vaker midden in de nacht wakker, misschien omdat hun lichaam onthoudingsverschijnselen krijgt.”

3. Vermijd extreme mentale of fysieke stimulering vlak voor bedtijd. Lichaamsbeweging is bevorderlijk voor een goede nachtrust, maar niet vlak voordat u wilt gaan slapen. Als u zich vlak voor het naar bed gaan met grote problemen of vraagstukken bezighoudt, kan dit de ontspannen stemming die vaak nodig is om in slaap te vallen, in de weg staan.

4. Zorg ervoor dat uw slaapkamer rustig, donker en zo mogelijk vrij koel is. Wat lawaai betreft: Sta eens stil bij de uitkomst van een bekend onderzoek onder mensen die in de buurt van een vliegveld woonden en zeiden dat ze de vliegtuigen niet meer hoorden. Toen hun slaappatroon werd onderzocht, bleken hun hersengolven elke start en landing te registreren! De onderzoekers concludeerden dat de proefpersonen gemiddeld ongeveer een uur minder kwaliteitsslaap kregen dan mensen in een rustiger omgeving. Oordopjes of andere middelen om lawaai te reduceren, zouden een grote hulp voor hen zijn geweest om een rustgevende slaap te hebben. Sommigen menen dat witte ruis (laagfrequent, gelijkmatig, monotoon gebrom), zoals het geluid van een ventilator, goed helpt bij het maskeren van straatgeluiden.

5. Wees voorzichtig met het gebruik van slaapmiddelen. Er zijn steeds meer bewijzen dat veel medicijnen die worden voorgeschreven om de slaap te bevorderen, verslavend werken, bij langdurig gebruik minder effectief worden, en schadelijke bijwerkingen hebben. Dergelijke medicijnen zijn in de meeste gevallen hooguit nuttig voor een kortetermijnbehandeling.

Omdat slapeloosheid door stress veroorzaakt kan worden, denkt men dat één manier om goed te kunnen slapen is de tijd vlak voor het naar bed gaan tot een rustige, aangename periode te maken. Het kan een hulp zijn om de zorgen van de dag van zich af te zetten en iets leuks te doen, zoals lezen. De bijbelse raad: „Weest over niets bezorgd, maar laat in alles door gebed en smeking te zamen met dankzegging uw smeekbeden bij God bekend worden; en de vrede van God . . . zal uw hart en uw geestelijke vermogens behoeden”, heeft duidelijk veel voordelen. — Filippenzen 4:6, 7.

[Kader/Illustratie op blz. 8, 9]

Enkele veel voorkomende misvattingen

1. Het drinken van cafeïnehoudende dranken is de beste manier om tijdens een lange rit wakker te blijven.

Uit onderzoeken blijkt dat bestuurders zich vaak inbeelden dat ze wakkerder zijn dan in werkelijkheid het geval is. Als u het niet kunt vermijden een lange nachtelijke rit te maken, is het beter om de auto af en toe op een veilige plaats stil te zetten en een dutje te doen (15 tot 30 minuten), en daarna even te wandelen of te joggen en de spieren van armen en benen te strekken.

2. Als ik slaapproblemen heb, is een dutje de oplossing.

Misschien wel, maar veel deskundigen menen dat één lange slaapperiode per 24 uur het ideale patroon is. Een kort middagdutje (meestal 15 tot 30 minuten) kan u helpen de vermoeidheid die gewoonlijk ’s middags optreedt, te bestrijden zonder uw langere slaapritmes te verstoren. Maar binnen vier uur voor bedtijd een dutje doen kan nadelig zijn voor een gezonde nachtrust.

3. De dromen die we ons herinneren, hebben ons van een goede nachtrust beroofd.

Dromen (die meestal tijdens de remslaap plaatsvinden) zijn een teken van een gezonde nachtrust en doen zich gewoonlijk vier keer of vaker tijdens een normale nachtslaap voor. Uit onderzoeken blijkt dat dromen die we ons herinneren, gewoon de dromen zijn waaruit we wakker zijn geworden, hetzij terwijl ze aan de gang waren of binnen enkele minuten erna. Een nachtmerrie kan daarentegen angst veroorzaken en het moeilijk maken weer in te slapen.

[Illustratie op blz. 6, 7]

Een goede nachtrust zorgt ervoor dat u de hele dag wakker en alert bent

[Illustratie op blz. 7]

Geleerden weten nu dat bij slaap verschillende cyclussen en stadia betrokken zijn

[Illustratie op blz. 8]

Rokers hebben meer moeite met inslapen

[Illustratie op blz. 9]

Wees voorzichtig met het gebruik van slaapmiddelen

Hoe herkent u ernstige slaapstoornissen?

SOMS kunnen iemands symptomen op een ernstige slaapstoornis wijzen. Chronische slapeloosheid, die langer dan een maand duurt, houdt vaak verband met ernstiger problemen, zoals depressie. Chronische slapeloosheid kan ook een symptoom zijn van een ernstige lichamelijke ziekte.

Slaapapneu

Mario vocht overdag voortdurend tegen de slaap. Als ze met het gezin in de auto zaten en hij reed, moest zijn vrouw hem goed in de gaten houden, want hij had regelmatig een black-out, die hij zich meestal niet kon herinneren. Elke nacht snurkte hij luid en onregelmatig en soms werd hij met een schok wakker, snakkend naar adem.a

Mario had de klassieke symptomen van slaapapneu. Apneu betekent letterlijk „geen adem”. Een periode van apneu tijdens de slaap kan tien seconden tot twee of drie minuten duren. Vaak ligt het slachtoffer naar adem snakkend te woelen en valt dan weer in slaap, en dat herhaalt zich honderden keren per nacht. Er zijn drie typen apneu.

Centrale apneu doet zich voor als het ademcentrum in de hersenen niet geregeld het signaal geeft om te ademen. Bij obstructieve slaapapneu is de bovenste luchtweg achter in de keel feitelijk gesloten, zodat er geen lucht door kan. Gemengde apneu is een combinatie van de twee en komt het meest voor. Het slachtoffer van elk van deze vormen van apneu kan er op een gegeven moment even slecht aan toe zijn als iemand die elke nacht opblijft!

Het leven van mensen met slaapapneu is vol gevaren, want ze kunnen tijdens het werk of achter het stuur van hun auto in slaap vallen. Ze kunnen hoge bloeddruk hebben, een vergroot hart en een verhoogde kans op een beroerte of hartfalen. Dr. William Dement van de Stanford University schat dat er jaarlijks 38.000 Amerikanen sterven aan hart- en vaatproblemen die het gevolg zijn van slaapapneu.

Hoewel slaapapneu het meest voorkomt bij zwaarlijvige mannen boven de veertig, kan het zich op elke leeftijd, zelfs bij jonge kinderen, voordoen. Er bestaan verschillende behandelingen, die allemaal het best door een medisch slaapspecialist begeleid kunnen worden. De meest effectieve niet-chirurgische behandeling voor obstructieve slaapapneu is het gebruik van een apparaat dat voor continue positieve-drukbeademing zorgt. De patiënt draagt ’s nachts een masker over zijn neus, en een drukregelaar (afgesteld door een arts) zorgt voor precies de juiste hoeveelheid lucht die nodig is om apneu te voorkomen. Als dit niet helpt, zijn er verschillende chirurgische procedures, zoals het gebruik van laser of radiogolven om overtollig weefsel uit de keel te verwijderen.

Narcolepsie

Nog een slaapstoornis die medische behandeling vereist, is narcolepsie — een neurologische aandoening die overmatige slaperigheid overdag veroorzaakt. Buck bijvoorbeeld was voortdurend doezelig. Zelfs tijdens belangrijke vergaderingen viel hij plotseling in slaap. Hij begon er een gewoonte van te maken sleutels in zijn hand te houden, zodat als hij in slaap viel, het lawaai van de op de grond vallende sleutels hem wakker zou maken. Toen kreeg hij kataplexie — een aandoening waarbij hij telkens als hij opgewonden raakte, slap in de knieën werd en in elkaar zakte. Daarna kreeg hij symptomen van slaapverlamming en af en toe hallucinaties vlak voordat hij in slaap viel.

Narcolepsie begint gewoonlijk op een leeftijd tussen de tien en de dertig jaar. De patiënt vertoont soms automatisch gedrag, waarbij hij zich normaal lijkt te gedragen maar zich niet herinnert dat er een lange tijdsperiode is verstreken. Het tragische van deze ziekte is dat er vaak jarenlang geen diagnose wordt gesteld, terwijl het slachtoffer als lui, geestelijk traag of vreemd wordt bezien. Narcolepsie wordt momenteel als ongeneeslijk beschouwd, maar de symptomen kunnen behandeld worden met medicijnen en door de leefstijl aan te passen — met wisselend succes.b

Andere slaapstoornissen

Twee andere stoornissen, die soms in combinatie met elkaar voorkomen, zijn rechtstreeks van invloed op de ledematen en leiden tot chronische slapeloosheid. De ene is nachtelijke myoclonus, waarbij de benen, en soms de armen, tijdens de slaap heftige, schokkerige bewegingen maken. Neem bijvoorbeeld Michael. Onderzoeken toonden aan dat deze periodieke beenbewegingen hem zo’n 350 keer per nacht wakker maakten!

Een andere stoornis is het ’restless legs syndrome’,c waarbij sensaties diep in de beenspieren en knieën een sterke drang om te bewegen veroorzaken en zo de patiënt beletten in slaap te vallen. Hoewel deze aandoening soms in verband wordt gebracht met gebrek aan beweging of een slechte doorbloeding, schijnt het in sommige gevallen verband te houden met het gebruik van cafeïne. Ook van alcohol is bekend dat het de aandoening soms verergert.

Bruxisme is een stoornis die gekenmerkt wordt door het over elkaar schuiven of op elkaar klemmen van tanden en kiezen tijdens het slapen. Als het regelmatig gebeurt, kan het abnormale slijtage van tanden en kiezen en hevige pijn in de kaken veroorzaken, wat tot ernstige slapeloosheid leidt. Afhankelijk van de ernst van het probleem zijn er verschillende behandelingen, variërend van mondchirurgie tot het ’s nachts dragen van een gebitsbeschermer.

Deze beknopte bespreking van slechts enkele van de vele met slaap verband houdende stoornissen illustreert dat het gevaarlijk kan zijn ze te negeren. Behandeling kan eenvoudig of gecompliceerd zijn, maar is vaak wel essentieel. Als u of iemand van wie u houdt aan chronische slapeloosheid lijdt of tekenen vertoont van een ernstige slaapstoornis, kan het verstandig zijn snel professionele hulp te zoeken. Zelfs als door behandeling de problemen niet helemaal verdwijnen, kan het de risico’s aanzienlijk verminderen en de situatie voor iedereen makkelijker te verdragen maken. Bovendien zal in de toekomst, wanneer de bijbelse beloften in vervulling gaan, „geen inwoner . . . zeggen: ’Ik ben ziek.’” Alle ziekten zullen volledig uit de weg worden geruimd wanneer God ’alle dingen nieuw maakt’. — Jesaja 33:24; Openbaring 21:3-5.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 10]

Slaapstoornissen moeten onder begeleiding van een arts behandeld worden

[Illustratie op blz. 10]

Snurken kan een symptoom van slaapapneu zijn

[Illustratie op blz. 11]

Narcolepsie wordt vaak ten onrechte als luiheid opgevat

[Illustratie op blz. 12]

Apparaten die de druk in de luchtwegen regelen, kunnen slaapapneu helpen verminderen