A5
Leina la Modimo ka Mangwalong a Bakriste a Segerika
Diithuti tša Beibele di dumela gore leina la Modimo, leo le emelwago ke Tetragrammaton (יהוה), le tšwelela mo e ka bago ga 7 000 dingwalweng tša mathomo tša Mangwalo a Seheberu. Le ge go le bjalo, ba bantši ba nagana gore le be le sa tšwelele dingwalweng tša mathomo tša Mangwalo a Bakriste a Segerika. Ke ka baka leo, Dibeibele tše dintši tša Seisemane tša mehleng yeno di sa dirišego leina Jehofa ge go fetolelwa Mangwalo a Bakriste a Segerika ao a tsebjago e le Testamente e Mpsha. Le ge bafetoledi ba bantši ba fetolela ditsopolo tšeo di tšwago Mangwalong a Seheberu tšeo go tšona Tetragrammaton e tšwelelago, ba diriša lentšu “Morena” go e na le go diriša leina la Modimo.
Phetolelo ya Lefase le Leswa ya Mangwalo a Makgethwa ga e latele mokgwa wo woo o tlwaelegilego. E diriša leina Jehofa ka makga a 237 ka Mangwalong a Bakriste a Segerika. Ge bafetoledi ba be ba dira phetho ya go dira se, ba ile ba nagana ka dintlha tše tše pedi tše bohlokwa: (1) Dingwalwa tša Segerika tšeo re nago le tšona lehono ga se tša mathomo. Gare ga dikopi tše diketekete tšeo re nago le tšona lehono, tše dintši tša tšona di dirilwe mengwaga yeo e ka bago makgolo a mabedi ka morago ga ge tša mathomo di tšweleditšwe. (2) Ka nako yeo, bao ba bego ba ngwalolla dingwalwa ba ile ba tšeela Tetragrammaton legato ka go ngwala lentšu Kyʹri·os, e lego lentšu la Segerika leo le bolelago gore “Morena,” goba ba ile ba ngwalolla dingwalwa tšeo leina la Modimo le bego le šetše le tlošitšwe go tšona.
Komiti ya Phetolelo ya Lefase le Leswa ya Beibele e ile ya lemoga gore go na le bohlatse bjo bo kgodišago bja gore Tetragrammaton e be e tšwelela dingwalweng tša mathomo tša Segerika. Ba dirile phetho yeo ba thušwa ke bohlatse bjo bo latelago:
Dikopi tša Mangwalo a Seheberu ao a bego a dirišwa mehleng ya Jesu le baapostola ba gagwe di be di na le Tetragrammaton dingwalweng tša ona ka moka. Nakong e fetilego, batho ba sego kae ba ile ba ganetša phetho yeo. Ka ge ga bjale go utolotšwe dikopi tša Mangwalo a Seheberu tša mengwageng e lekgolo ya mathomo kgauswi le Qumran, ntlha yeo e hlatsetšwe ka mo go feletšego.
Mehleng ya Jesu le baapostola ba gagwe, Tetragrammaton e be e tšwelela gape le ka diphetolelong tša Segerika tša Mangwalo a Seheberu. Diithuti tša Beibele tše dintši di feditše mengwaga e mentši di nagana gore Tetragrammaton e be e se gona dingwalweng tša phetolelo ya Septuagint ya Segerika ya Mangwalo a Seheberu. Ke moka mengwageng ya bo-1950, diithuti tšeo di ile tša bontšhwa dikarolwana tša kgale kudu tša phetolelo ya Septuagint ya Segerika yeo e bego e le gona mehleng ya Jesu. Dikarolwana tšeo di na le leina la Modimo, leo le ngwadilwego ka ditlhaka tša Seheberu. Ka gona mehleng ya Jesu, dikopi tša Mangwalo tša Segerika di be di na le leina la Modimo. Le ge go le bjalo, ka ngwaga wa bo-301 go fihla go 400, dingwalwa tše dikgolo tša Septuagint ya Segerika, tše bjalo ka Codex Vaticanus le Codex Sinaiticus, di be di se na leina la Modimo go thoma ka Genesi go fihla ka Maleaki (moo le bego le le gona dingwalweng tša pele). Ke ka baka leo go sa makatšego gore dingwalweng tšeo di ilego tša bolokwa go tloga ka nako yeo, leina la Modimo ga le hwetšwe karolong ya Beibele ya Mangwalo a Bakriste a Segerika yeo e tsebjago e le Testamente e Mpsha.
Jesu o ile a bolela ka mo go kwagalago gore: “Ke tlile ka leina la Tate.” Le gona, o ile a gatelela gore dilo tšeo a bego a di dira o be a di dira ka “leina la [Tatagwe]”
Mangwalo a Bakriste a Segerika a bontšha gore Jesu o be a bolela gantši ka leina la Modimo gomme a le tsebiša ba bangwe. (Johane 17:6, 11, 12, 26) Jesu o ile a bolela ka mo go kwagalago gore: “Ke tlile ka leina la Tate.” Le gona, o ile a gatelela gore dilo tšeo a bego a di dira o be a di dira “ka leina la [Tatagwe].”—Johane 5:43; 10:25.
Ka ge Mangwalo a Bakriste a Segerika a be a tlaleletša Mangwalo a makgethwa a Seheberu ao a buduletšwego, go timelela gateetee ga leina la Jehofa dingwalweng tša ona go be go tla bonala go sa dumelelane le Mangwalo a Seheberu. Mo e ka bago ka ngwaga wa bo-50 C.E., morutwana Jakobo o ile a botša bagolo ba Jerusalema gore: “Simeoni o re hlaloseditše kamoo Modimo a ilego a thoma go amogela batho ba ditšhaba tše dingwe gore le bona ba bitšwe ka leina la gagwe.” (Ditiro 15:14) Go be go ka se kwagale gore Jakobo a bolele mantšu ao ge e ba go be go se na motho yo a bego a tseba lena la Modimo goba yoo a bego a le diriša mehleng yeo.
Leina la Modimo le tšwelela ka Mangwalong a Bakriste a Segerika ka tsela e kopana. Go Kutollo 19:1, 3, 4 le 6, leina la Modimo ke karolo ya lentšu la Segerika leo gantši le fetolelwago e le “Hallelujah” ka Seisemane. Lentšu le le tšwa polelwaneng ya Seheberu yeo ge e fetolelwa lentšu ka lentšu e bolelago gore “Tumišang Jah.” “Jah” ke tsela e kopana ya go bitša leina Jehofa. Maina a mantši ao a dirišwago ka Mangwalong a Bakriste a Segerika a be a tšerwe leineng la Modimo. Ge e le gabotse, dipuku tša go dira dinyakišišo di hlalosa gore leina la Jesu le bolela gore “Jehofa ke Phološo.”
Dingwalwa tša mathomo tša Sejuda di bontšha gore Bakriste ba Bajuda ba be ba diriša leina la Modimo dingwalweng tša bona. Tosefta, e lego puku ya melao yeo e bego e fetišwa ka molomo yeo e feditšwego go ngwalwa mo e ka bago ka 300 C.E., e bolela gore dipuku tša Bakriste di be di ka fišwa ka Sabatha gwa ba gwa fišwa le dipuku tša go dira nyakišišo tšeo di bego di na le leina la Modimo. Yona puku yeo e tsopola Rabbi Yosé wa Mogalelia yo a phetšego mathomong a mengwaga ya bo-200 C.E., a bolela gore matšatšing a mangwe mo bekeng, “motho o ntšha dikarolo tšeo di nago le Leina la Modimo [go kwešišwa gore mo go bolelwa ka dipuku tša Bokriste] gomme a di bea ka thokwana ke moka a tšhuma dipuku tšeo.”
Diithuti tše dingwe tša Beibele di re go ka direga gore leina la Modimo le be le tšwelela ditsopolong tša Mangwalo a Seheberu tšeo di bego di hwetšwa Mangwalong a Bakriste a Segerika. Ka tlase ga sehlogo se se rego “Tetragrammaton ka Testamenteng e Mpsha,” The Anchor Bible Dictionary e re: “Go na le bohlatse bjo bongwe bja gore Tetragrammaton, e lego Leina la Modimo, Yahweh, e be e tšwelela dikarolong tše dingwe goba dikarolong ka moka tša T[estamente] ya K[gale] ka T[estamenteng] e M[psha] ge dingwalwa tša TM di be di ngwalwa la mathomo.” George Howard, e lego Seithuti sa Beibele o re: “Tetragram e be e ngwadilwe ka dikoping tša Beibele ya Segerika [e lego Septuagint] yeo e bego e le phetolelo ya Mangwalo a Seheberu ao a bego a dirišwa ke Bakriste ba mathomo. Ka baka leo, ke mo go kwagalago go phetha ka gore bangwadi ba T[estamente] e M[psha] ba ka ba ba dirišitše Tetragram ge ba be ba tsopola Mangwalo a Seheberu.”
Bafetoledi bao ba tumilego ba Beibele ba ile ba diriša leina la Modimo ka Mangwalong a Bakriste a Segerika. Ba bangwe ba bafetoledi ba ba dirile bjalo kgale le pele ga ge go ka tšweletšwa Beibele ya Phetolelo ya Lefase le Leswa. Maina ao a latelago ke a bafetoledi bao le a dipuku tšeo ba di fetoletšego: A Literal Translation of the New Testament . . . From the Text of the Vatican Manuscript, ka Herman Heinfetter (ya 1863); The Emphatic Diaglott, ka Benjamin Wilson (ya 1864); The Epistles of Paul in Modern English, ka George Barker Stevens (ya 1898); St. Paul’s Epistle to the Romans, ka W. G. Rutherford (ya 1900); The New Testament Letters, ka J.W.C. Wand, Mopišopo wa London (ya 1946). Go oketša moo, phetolelo ya Sepanishi ya mathomong a mengwaga ya bo-1900. Mofetoledi yo a bitšwago Pablo Besson o ile a diriša leina “Jehová” go Luka 2:15 le Juda 14, gomme mengwalo ya tlase e fetago e 100 yeo e lego phetolelong ya gagwe e bontšha gore go ka direga gore leina la Modimo le be le dirišwa. Mengwaga e mentši pelo diphetolelo tšeo di ka ba gona, diphetolelo tša Seheberu tša Mangwalo a Bakriste a Segerika tša go tloga mengwageng ya bo-1600 go ya pele di be di diriša Tetragrammaton ditemaneng tše dintši. Lelemeng la Sejeremane le nnoši, mo e ka bago diphetolelo tše 11 di diriša leina “Jehofa” (goba di diriša phetolelo ya mongwalelo ya Seheberu, e lego ya “Yahweh”) Mangwalong a Bakriste a Segerika, mola bafetoledi ba bane ba ngwala lentšu “Morena” gomme ka morago ba ngwala leina le ka mašakaneng. Diphetolelo tše di fetago 70 tša Sejeremane di diriša leina la Modimo mengwalong ya tlase goba ditlhalosong.
Leina la Modimo go Ditiro 2:34 ka Beibeleng ya The Emphatic Diaglott, ka Benjamin Wilson (ya 1864)
Diphetolelo tša Beibele tša maleme a fetago a 300 di na le leina la Modimo ka Mangwalong a Bakriste a Segerika. Diphetolelo tše dintši tša Testamente e Mpsha tša maleme a Afrika, Amerika, Asia, Yuropa le a dihlakahlakeng tša Pacific di diriša leina la Modimo gantši. (Bona seo go matlakala 2126 le 2127.) Bafetoledi ba diphetolelo tše ba ile ba dira phetho ya go diriša leina la Modimo ka baka la mabaka a swanago le ao a boletšwego ka mo godimo. Tše dingwe tša diphetolelo tše tša Mangwalo a Bakriste a Segerika di sa tšwa go tšwelela. Tše dingwe tša tšona ke Beibele ya Rotuman (ya 1999), yeo e dirišago leina “Jihova” ga 51 ditemaneng tše 48, le phetolelo ya Batak (Toba) (ya 1989) e tšwago Indonesia, yeo e dirišago leina “Jahowa” ga 110.
Leina la Modimo go Mareka 12:29, 30 phetolelong ya Sehawaii
Go na le mabaka a kwagalago a go bušetša leina la Modimo, e lego Jehofa, moo le bego le le gona ka Mangwalong a Bakriste a Segerika. Bafetoledi ba Phetolelo ya Lefase le Leswa ba dirile sona seo. Ba tloga ba hlompha leina la Modimo ebile ga ba nyake go tloša selo le ge e le sefe seo se bego se tšwelela dingwalweng tša mathomo.—Kutollo 22:18, 19.