Kgaolo 4
Go Tsoma yo a sa Tsebjego ka Maleatlana le Bonoge
1. Ke’ng seo Paulo a ilego a se botša ba-Athene Areopagus? Ka baka la’ng?
“BANNA ba Athene! Ka xohle ke bôna xe Le le batho ba xo boifa medimo xa-xolo.” (Ditiro 17:22) Seo ke se moapostola wa Mokriste Paulo a se boditšego lešaba leo le bego le kgobokane Areopagus, goba Mmotong wa Mars, motseng wa bogologolo wa Athene, Gerika. Paulo o boletše mantšu ao ka gobane pejana a be a bone gore “motse ò tletše medimo ya diswanthšo.” (Ditiro 17:16) Ke’ng seo a ilego a se bona?
2. Ke’ng seo se bontšhitšego go boifa ga ba-Athene medimo?
2 Ka ntle le pelaelo, Paulo o ile a bona medimo e fapa-fapanego ya ba-Gerika le ya ba-Roma motseng wo wa ditšhaba-tšhaba, gomme go be go le molaleng gore bophelo bja batho bo be bo nweletše borapeding bja bona bja medimo. Ka go boifa gore mo gongwe ka kotsi ba ka hlokomologa go hlompha modimo lege e le ofe wa bohlokwa goba yo matla yo ka go rialo a bego a ka befelwa, ba-Athene ba ile ba ba ba akaretša “MODIMO WA XO SE TSEBYE” borapeding bja bona. (Ditiro 17:23) Seo se bontšhitše gabotse go boifa ga bona medimo.
3. Na ke ba-Athene feela bao ba boifago medimo?
3 Ee, go boifa medimo, kudu-kudu e sa tsebjego, ga se feela ga ba-Athene ba lekgolong la pele la nywaga. Ka nywaga e dikete-kete, go ile gwa laola mo e ka bago batho ka moka. Dikarolong tše dintši tša lefase, mo e nyakilego e ka ba sebopego se sengwe le se sengwe sa bophelo bja batho se tswalana ka go lebanya goba ka go se lebanye le medimo e itšego goba meoya (spirits). Bjalo ka ge re bone kgaolong e fetilego, dinonwane tša ba-Egipita ba bogologolo, ba-Gerika, ba-Roma, ma-China le ba bangwe di be di nweletše e le ka kgonthe dikgopolong tša mabapi le medimo le meoya (spirits) tšeo di bego di tšea karolo e bohlokwa ditabeng tša motho ka noši le tša setšhaba. Mehleng ya Magareng, ditaba tša mabapi le bo-ra-maleatlana le baloi di be di hwetšwa ka gohle lefelong la Bojakane. Boemo ke bjo bo swanago kudu le lehono.
Ditirelo le Ditumela-khwele Lehono
4. Mekgwa e mengwe e tumilego yeo go bonalago e kgokagane le medimo goba meoya (spirits) ke efe?
4 Go sa šetšwe ge e ba batho ba lemoga se goba go se bjalo, dilo tše dintši tšeo ba di dirago di tswalana le mekgwa goba ditumelo tša tumela-khwele, tše dingwe tša tšona e le tša mabapi le medimo, goba meoya (spirits). Ka mohlala, na o be o tseba gore go bina monyanya wa matswalo go thomile boleping bja dinaledi, bjo bo kgomaganyago dilo tša bohlokwa kudu le letšatši la kgonthe la matswalo a motho? Go thwe’ng ka kuku ya letšatšing la matswalo? E bonala e tswalana le modimogadi wa ba-Gerika Artemis, yo letšatši la gagwe la matswalo le bego le binwa ka dikuku tša dinose tše di nago le sebopego sa kgwedi tšeo di nago le dikerese ka godimo. Goba na o be o tseba gore go apara boso mahung mathomong e be e le maano a go phonyokga tlhokomelo ya meoya (spirits) e mebe yeo go bolelwago gore e laletše mabakeng a bjalo? Ma-Afrika a mangwe a maso a itlotša ka bošweu, gomme balli dinageng tše dingwe ba apara mebala e sa tlwaelegago e le gore meoya (spirits) e se ke ya ba lemoga.
5. Ditumela-khwele tše dingwe tše tlwaelegilego tšeo o di tsebago ke dife?
5 Ka ntle le mekgwa ye e tumilego kudu, batho kae le kae ba na le ditumela-khwele tša bona le dilo tšeo ba di boifago. Ka Bodikela, go thuba seipone, go bona katse e ntsho, go sepela ka tlase ga lleri, gomme go ithekgile ka moo o lego gona, Labobedi goba Labohlano di-13, ka moka di lebelelwa e le ditšhupo tša go lemoša e sa le pele ka selo se sengwe se sebe. Ka Bohlabela, Majapane a apara kimono ya ona lehlakore le letshadi le menetšwe ka go le letona, ka gobane go menela ka lehlakoreng le lengwe ke mo go tlogeletšwego ditopo. Dintlo tša bona di agwa di se na mafasetere goba mabati a lebeletšego leboa-bohlabela e le gore batemona bao go bolelwago gore ba tšwa lehlakoreng leo, ba se ke ba hwetša felo ga go tsena. Kua Philippines, batho ba rola bahu dieta gomme ba di bea kgaufsi le maoto pele ga poloko e le gore “Mokgethwa” Petro a tle a ba amogele. Batho ba bagolo ba botša bana gore ba itshware gabotse ka go bolela gore seswantšho se se lego kgweding ke “Mokgethwa” Mikaele, yo a lebeletšego le go ngwala ditiro tša bona.
6. Batho lehono ba tsene bonogeng gakaaka’ng?
6 Lega go le bjalo, go dumela meoya (spirits) le medimo ga se selo seo se dirwago feela meetlong goba ditumela-khweleng tšeo go bonalago di se na kotsi. Bobedi makokong a bogologolo le a mehleng yeno, batho ba retologetše dibopegong tše di fapa-fapanego e le gore ba tle ba laole goba go latša meoya (spirits) e boifišago le go hwetša kgaugelo ya e botho. Ka tlhago, mo gongwe re ka thoma ka go nagana ka batho bao ba lego dithokgweng tšeo di lego kgole le dithabeng bao ba nyakago thušo go dinoge, bo-ra-mešunkwane, le bo-shaman (baperisita ba maleatlana) ge ba babja goba ge e ba go se bjalo ba le mathateng a šoro. Eupja batho ba lego metseng e megolo goba e menyenyane le bona ba ya go balepi ba dinaledi, bao ba nogago monagano, didupe, le dinoge go ya go nyakišiša ka bokamoso goba go hwetša thušo tabeng ya go dira diphetho tše bohlale. Ba bangwe gaešita lege ka leina e le ba bodumedi bjo itšego, fela ba phegelela mekgwa e bjalo ka phišego. Ba bangwe ba bantši ba dirile bonoge, maleatlana le go diriša matla a phagametšego motho bodumedi bja bona.
7. Ke dipotšišo dife tšeo re swanetšego go di ela hloko?
7 Mothopo wa mekgwa ye ka moka le ditumela-khwele ke ofe? Na e fo ba ditsela tše sa swanego tša go batamela Modimo? Sa bohlokwa kudu, di direla bao ba di latelago eng? Go hwetša dikarabo tša dipotšišo tše, re swanetše go lebelela morago historing ya motho gomme re lebelele go se nene ditsela tša gagwe tša pele tša borapedi.
Go Katanela go Hwetša yo a sa Tsebjego
8. Ke seka sefe se se kgethegilego seo se arolago batho go dibopiwa tša tlasana?
8 Ka go fapana le seo bo-ra-thutatlhagelelo ba ka se bolelago, motho o na le tekanyo e itšego ya boemo bja moya yeo e mo dirago gore e be yo a fapanego le yo a phagametšego dibopiwa tša tlase. O belegwa a e-na le tutuetšo ya go tsoma yo a sa tsebjego. Ka mehla o katana le dipotšišo tše bjalo ka: Morero wa bophelo ke’ng? Go direga’ng ka morago ga ge motho a e-hwa? Tswalano ya motho le lefase la kgonthe le legohle ge e le gabotse ke efe? O bile o tutuetšwa ke kganyogo ya go katanela go hwetša selo se sengwe se phagamego goba se matla kudu go mo feta e le gore se laole tikologo ya gagwe le bophelo bja gagwe.—Psalme 8:3, 4; Mmoledi 3:11; Ditiro 17:26-28.
9. Moithuti o mongwe o hlalosa bjang “boemo bja moya”?
9 Ivar Lissner ka pukung ya gagwe ya Man, God and Magic o bea se ka tsela ye: “Motho a ka makatšwa ke kgotlelelo yeo ka yona motho a ilego a katana historing ya gagwe ka moka bakeng sa go katanela go hwetša seo se lego ka ntle ga gagwe. Matla a gagwe le ka mohla a be a sa lebišwa feela go dinyakwa tša bophelo. Ka mehla o be a tsoma, a phopholetša tsela ya gagwe ka go tšwela pele, a holofetše go fihlelela se se sa fihlelelegego. Tutuetšo ye ye e makatšago le ya tlhago ye e lego go motho ke boemo bja gagwe bja moya.”
10. Ke’ng seo se bontšhago gore motho o na le tutuetšo ya tlhago ya go nyaka go hwetša Modimo?
10 Ee, bao ba sa dumelego Modimo ga ba lebelele ditaba ka tsela yeo. Ka tlwaelo ba bolela gore tshekamelo ye ya motho e bakilwe ke dinyakwa tša motho, tša tlhaologanyo goba tše dingwe bjalo ka ge re bone go Kgaolo 2. Lega go le bjalo, na ga se selo seo re se tlwaetšego ka moka gore ge re lebane le kotsi goba boemo bjo šoro, tsela ya pele yeo batho ba bantši ba itshwarago ka yona ke go kgopela thušo go Modimo goba matla a mangwe a phagamego? Se ke seo se tlogago se le bjalo le lehono go etša ge se be se le bjalo dinakong tše fetilego. Ka gona Lissner o tšwetše pele ka gore: “Ga go motho yo a ilego a dira nyakišišo gare ga batho ba bogologolo yo a ka palelwago ke go kwešiša gore ka moka ga bona ba be ba nagana ka Modimo, le gore ka moka ga bona ba be ba lemoga e le ka kgonthe go ba gona ga motho yo a phagamego.”
11. Mafelelo a boiteko bja motho bja go katanela go hwetša yo a sa tsebjego ke bofe? (Bapiša le Ba-Roma 1:19-23.)
11 Tsela yeo ka yona ba ilego ba katanela go kgotsofatša kganyogo yeo ya tlhago ya go katanela go hwetša yo a sa tsebjego e be e le taba e nngwe. Batsomi le badiši ba bahloka-šope ba be ba boifa matla a dibata tša lešoka. Balemi kudu-kudu ba be ba tlwaelane le diphetogo tša boemo bja leratadima le dihla. Badudi ba dithokgweng ba be ba itshwara ka tsela e tlogago e sa swane le ya batho bao ba phelago maganateng goba dithabeng. Batho ka ge ba lebane le dilo tše tše boifišago le dinyakwa tše tše fapa-fapanego, ba ile ba tšweletša mekgwa ya bodumedi e gakantšhago e fapa-fapanego yeo ka yona ba bego ba holofela go ipiletša go medimo e botho le go latša e boifišago.
12. Ke dibopego dife tšeo di swanago tšeo di ka bonwago mekgweng ya bodumedi ya batho kae le kae?
12 Lega go le bjalo, go sa šetšwe phapano e kgolo, go na le dibopego tše itšego tše swanago tšeo di lemogegago mekgweng ye ya bodumedi. Gare ga yona go na le tlhompho le poifo ya go boifa meoya (spirits) e mekgethwa le matla a phagametšego motho, go dirišwa ga maleatlana, go noga bokamoso ka dipontšho le ditšhupo, bolepi bja dinaledi le mekgwa e fapa-fapanego ya bodupe. Ge re dutše re hlahloba dibopego tše, re tla bona gore di tšere karolo e kgolo go ageng kgopolo ya bodumedi ya batho go dikologa lefase le go theoša le mehla, gaešita le go akaretša batho lehono.
Meoya (“Spirits”) e Mekgethwa le Matla a Phagametšego Motho
13. Ke’ng seo se swanetšego go ba se be se gakantšha go batho dinakong tše fetilego?
13 Bophelo bja batho mehleng ya pele go bonala bo be bo tletše sephiri. Ba be ba dikologilwe ke ditiragalo tše sa hlalosegego le tše gakantšhago. Ka mohlala, ba be ba sa kwešiše lebaka leo ka lona motho yo a phetšego gabotse ka mo go phethagetšego a swanetšego go babja kapejana, goba lebaka leo ka lona leratadima le swanetšego go palelwa ke go nea pula ka sehla se se tlwaelegilego, goba lebaka leo ka lona sehlare seo se se nago matlakala le seo se bonalago se se na bophelo se swanetšego go boela ya ba se setala gomme sa bonala se tletše bophelo nakong e itšego ya ngwaga. Gaešita le moriti wa motho ka noši, go betha ga pelo le go hema e be e le diphiri.
14, 15. Ka baka la go hloka kwešišo le tlhahlo, motho o ile a bolela gore dilo tše sa hlalosegego di bakilwe ke’ng? (Bapiša le 1 Samuele 28:3-7.)
14 Ka tshekamelo ya motho ya tlhago dilong tša moya, e bile feela ga tlhago ge a ile a bolela gore dilo tše tše makatšago le ditiragalo di bakilwe ke matla a phagametšego motho. Lega go le bjalo, ka go hloka tlhahlo e swanetšego le kwešišo, lefase la gagwe kapejana le ile la tlala meoya (souls), meoya (spirits), diriti le batemona. Ka mohlala, ma-India a bolelago se-Algonquian a Amerika Leboa a bitša moya (soul) wa motho otahchuk, yeo e bolelago “moriti wa gagwe,” gomme ba-Malay ba Asia Borwa-bohlabela ba dumela gore ge motho a e-hwa, moya (soul) wa gagwe o tšwa ka mašoba a gagwe a dinko. Lehono, go dumela go meoya (spirits) le meoya (souls) e tšwilego—le go leka go boledišana le yona ka tsela e itšego—e nyakile e le mo go apareditšego.
15 Ka tsela e swanago, dilo tše dingwe tikologong ya tlhago—letšatši, kgwedi, dinaledi, mawatle, dinoka le dithaba—di be di bonala di phela gomme di e e-na le tutuetšo e lebanyago medirong ya batho. Ka ge dilo tše go bonala di dula lefaseng la tšona ka noši, di ile tša mothofatšwa e le meoya (spirits) le medimo, tše dingwe e le tše botho le tše holago, tše dingwe e le tše kgopo le tše kotsi. Borapedi bja dilo tše bopilwego bo ile bja thoma go tšea sebaka se se tumilego mo e ka bago madumeding ka moka.
16. Borapedi bja meoya (spirits), medimo le dilo tše kgethwa bo bontšhitšwe bjang?
16 Re ka hwetša ditumelo tša mohuta wo madumeding a mo e ka bago lekokong le lengwe le le lengwe la bogologolo le hlabologilego. Ba-Babele le ba-Egipita ba be ba rapela medimo ya bona ya letšatši, kgwedi le dihlopha tša dinaledi. Diphoofolo le dibata tša naga le tšona di be di le gare ga dilo tšeo ba di hlomphago ka tsela ya borapedi. Ma-Hindu a tsebja ka ditempele tša ona tša medimo, tšeo di balwago ka dimilione-milione. Ma-China ka mehla a bile le dithaba tša ona tše kgethwa le medimo ya ona ya dinoka, gomme a bontšha tlhompho ya ona ya ngwana go motswadi borapeding bja bagologolo. Ma-Druid a bogologolo a Dihlakahlakeng tša Brithania a be a lebelela dihlare tša oak e le tše kgethwa, gomme a be a hlompha ka mo go kgethegilego boletswa bjo bo melago go oak. Ka morago, ba-Gerika le ba-Roma ba ile ba tlaleletša karolo ya bona; gomme go dumela meoya (spirits), medimo, meoya (souls), batemona le dilo tše kgethwa tša mehuta ka moka go ile gwa tsengwa ka go tia.
17. Borapedi bja dilo tše di bopilwego bo sa dutše bo bonala bjang lehono?
17 Gaešita lege batho ba bangwe lehono ba ka lebelela ditumelo tše bjalo ka moka e le ditumela-khwele, fela dikgopolo tše di sa dutše di ka hwetšwa mekgweng ya bodumedi ya batho ba bantši go dikologa lefase. Ba bangwe ba sa dutše ba dumela gore dithaba tše itšego, dinoka, mafsika ao a bopegilego ka tsela e sa tlwaelegago, dihlare tša kgale le dilo tše dingwe tše dintšinyana ke tše kgethwa, gomme ba di rapela e le dilo tšeo boineelo bo lebišwago go tšona. Ba aga dialetara, mafelo a makgethwa le ditempele mafelong a. Ka mohlala, Noka ya Ganges ke e kgethwa go ma-Hindu, ao kganyogo ya ona e kgolo e lego go hlapa mmele ka go yona ge ba sa phela le gore melora ya bona e tšhollelwe go yona ka morago ga lehu. Ma-Buddha a go lebelela e le phihlelo e kgethegilego go rapela tempeleng kua Buddh Gaya, India, moo go bolelwago gore Buddha o ile a fahlošwa gona ka tlase ga sehlare sa bodhi. Makatholika a abula ka matolo a ona go ya Basilikeng ya Mohumagadi wa Rena wa Guadalupe kua Mexico goba ba hlapa mmele meetseng a “makgethwa” aletareng kua Lourdes, Fora, e le ge ba tsoma diphodišo tša mohlolo. Go rapela dilo tše bopilwego go e na le Mmopi go sa dutše go bonala kudu lehono.—Ba-Roma 1:25.
Go Tšwelela ga Maleatlana
18. Go dumela go meoya (spirits) le medimo go ile gwa lebiša go eng?
18 Ka morago ga ge tumelo ya gore lefase le se nago bophelo le be le tletše meoya (spirits) e lokilego le e mebe e hlomilwe, e ile ya lebiša mogatong o latelago—maiteko a go boledišana le e lokilego bakeng sa go hwetša tlhahlo le ditšhegofatšo le go latša e mebe. Mafelelo e bile go dirwa ga maleatlana, moo go ilego gwa ata mo e ka bago setšhabeng se sengwe le se sengwe sa nakong e fetilego le sa gona bjale.—Genesi 41:8; Ekisodo 7:11, 12; Doiteronomio 18:9-11, 14; Jesaya 47:12-15; Ditiro 8:5, 9-13; 13:6-11; 19:18, 19.
19. (a) Maleatlana ke eng? (b) Ke ka baka la’ng maleatlana go bonala a dumelega go batho ba bantši?
19 Maleatlana ka kgopolo ya ona ya motheo, ke boiteko bja go laola goba go gapeletša matla a tlhago goba a phagametšego a motho go dira seo motho a se laelago. Ka go se tsebe seo se tlogago se baka ditiragalo tše dintši tša letšatši le lengwe le le lengwe, batho makokong a pele ba ile ba dumela gore go bušeletšwa ga mantšu a mangwe a maleatlana, goba go dira tirelo e itšego ya borapedi, go be go tla tliša mafelelo a itšego a kganyogwago. Seo se dirilego gore mohuta wo wa maleatlana o dumelege ke gore tše dingwe tša ditirelo tša borapedi di ile tša šoma. Ka mohlala, bo-ra-mešunkwane—kudu-kudu bo-ra-maleatlana goba didupe—ba Dihlakahlakeng tša Mentawai ka bodikela bja Sumatra ba ile ba begwa e le bao ba atlegago ka mo go makatšago go alafeng batho bao ba tlaišwago ke letšhologo. Thulaganyo ya bona ya maleatlana e be le go dira gore bao ba babjago ba robale ba išitše hlogo tlase kgaufsi le leriba la legaga gomme ba latswe mmu nako le nako. Ke’ng seo se ilego sa dira gore se se šome? Mmu o lego magageng o na le motaga, letsopa le lešweu leo le dirišwago ka mo go tlwaelegilego dihlareng tša mehleng yeno tša letšhologo.
20. Go tlile bjang gore maleatlana a laole maphelo a batho?
20 Dikatlego tše sego kae tša mohuta wo kapajana di ile tša phumola go palelwa ka moka gomme tša tšweletša botumo bja dingaka. Kapejana ba ile ba fetoga ditho tšeo di swarwago ka poifo le tlhompho e kgolo—baperisita, dikgoši, baperisita ba maleatlana, bo-ra-mešunkwane, dingaka tša ditaola le dinoge. Batho ba ile ba ya go bona ka mathata a bona, a bjalo ka go alafša le go thibelwa ga bolwetši, go hwetša dilo tše di timetšego, go hlaola mahodu, go thibela ditutuetšo tše mpe le go itefeletša. Mafelelong go ile gwa ba le sehlopha se segolo sa mekgwa ya tumela-khwele le ditirelo tša borapedi tšeo di bego di le mabapi le ditaba tše gotee le ditiragalo tše dingwe bophelong, tše bjalo ka pelego, go ba motho o mogolo, go beeletšana, lenyalo, lehu le poloko. Matla le sephiri sa maleatlana kapejana di ile tša buša sebopego se sengwe le se sengwe sa maphelo a batho.
Mebino ya Pula le Boloi
21, 22. Ke’ng seo se bolelwago ke “maleatlana a mankekišane”? Hlalosa.
21 Go sa šetšwe phapano e kgolo mekgweng ya maleatlana ya batho ba fapanego, dikgopolo tša motheo tše di e šušumetšago e tloga e le tšeo di swanago. Sa pele, go na le kgopolo ya gore tše swanago di tšweletša tše swanago, gore mafelelo a kganyogwago a ka tšweletšwa ka go a ekiša. Se ka dinako tše dingwe se bitšwa maleatlana a mankekišane. Ka mohlala, nakong ya ge go hlokega ga pula go be go bea dibjalo tša bona kotsing, ma-India a Omaha a Amerika Leboa a be a bina go dikologa sebjana sa meetse. Ka gona, o mongwe wa bona o be a e-nwa meetse gomme a a tshwela moyeng ka go ekiša mesarasarane. Goba monna mo gongwe a ka pshikologa fase bjalo ka bera e gobetšego go kgonthišetša gore o tla atlega lesolong la gagwe la go tsoma dibera.
22 Batho ba bangwe ba na le ditirelo tša borapedi tše raraganego, go akaretša dikopelo le dibego. Ma-China a be a dira terakone ya pampiri goba kota, e lego modimo wa bona wa pula, gomme ba matšha go e dikologa goba ba ntšhetša seswantšho sa modimo wa bona ka ntle ga tempele gomme ba se bea letšatšing gore se tle se kwe phišo e le gore se tle se romele pula. Tirelo ya borapedi ya ba-Ngoni ba Afrika Bohlabela e akaretša go tšhela bjala ka pitšeng yeo e epetšwego mmung ka tempeleng ya pula gomme ka morago ba rapela ka gore, “Morena Chauta, o re thatafaleditše pelo ya gago, ke’ng seo o ratago ge re se dira? Ruri re tla hwa. Nea bana ba gago pula, bjala bjo re go neilego bjona šebo.” Ka morago ba nwa bjala bjo bo šetšego. Se se latelwa ke moopelo le mmino le go tšokotšwa ga makala ao a innwego meetseng.
23. Boloi bo thomile bjang? (Bapiša le Lefitiko 19:31; 20:6, 27; Doiteronomio 18:10-13.)
23 Kgopolo e nngwe yeo e šušumetšago ditiro tša maleatlana ke gore dilo tšeo e bego e le tša motho di tšwela pele di mo tutuetša gaešita le ka morago ga ge di arogantšwe le yena. Se se ile sa lebiša mokgweng wa go loya motho ka go šoma selo se sengwe seo e kilego ya ba sa gagwe. Gaešita le lekgolong la nywaga la bo-16 le la bo-17 Yuropa le Engelane, batho ba be ba sa dutše ba dumela baloi bao ba bego ba ka bakela batho kotsi ka matla a mohuta wo. Megato yeo e be e akaretša dilo tše bjalo ka go dira seswantšho sa mmotu sa motho le go hlomela diphini go sona, go ngwala leina la gagwe pampišaneng gomme ya fišwa, go epela lerathana la seaparo sa gagwe goba go dira dilo tše dingwe moriring wa gagwe, manaleng a ripilwego, kudumeleng goba gaešita le go mantle. Bogolo bja mekgwa ye gotee le e mengwe bo ka bonwa ka therešo ya gore Melao ya Palamente e ile ya hlongwa kua Engelane ka 1542, 1563 le 1604 e bolela boloi e le molato o mogolo kudu. Ka tsela e itšego sebopego se sa maleatlana se ile sa dirišwa ke batho mo e ka bago setšhabeng se sengwe le se sengwe go theoša le mehla.
Bokamoso Dipontšhong le Ditšhupong
24. (a) Bonoge ke’ng? (b) Ba-Babele ba be ba diriša bonoge bjang?
24 Gantši maleatlana a dirišetšwa go utolla tsebišo e utagetšego goba go nyakišiša bokamoso ka dipontšho le ditšhupo. Se se tsebja e le bonoge, gomme ba-Babele ba be ba tsebja ka bjona. Go ya ka puku ya Magic, Supernaturalism, and Religion, “e be e le dithwadi mokgweng wa go tseba ditiragalo e sa le pele, go noga bokamoso ka dibete le mala a diphoofolo tše hlabilwego, ka mollo le muši le ka go phadima ga mafsika a bohlokwa; ba be ba bolela ditiragalo e sa le pele ka go duma-duma ga dinoka le ka dibopego tša dimela. . . . Dipontšho tša sebakeng, pula, maru, phefo le legadima di be di lebelelwa e le dilo tšeo di lemošago e sa le pele; go palega ga dithoto le dilo tša go dirwa ka kota go be go bolelela ditiragalo tša bokamoso pele. . . . Dintšhi le dikhunkhwane tše dingwe, gotee le dimpja e be e le dirwadi tša melaetša ya bonoge bja dilo tša sephiri.”
25. Hesekiele le Daniele ba ile ba šupa bjang tiro ya bonoge kua Babele ya bogologolo?
25 Puku ya Beibele ya Hesekiele e bega gore lesolong le lengwe la madira, “kxoši ya Babele e eme maaroxanong a ditsela, mo xo šimoxaxo ditsela tše pedi tšeo, xore dinoxê di mo noxêlê, xo xaraxašwê mesêbê, xo botšišwê ditaolá, xo laolwê ka dibete.” (Hesekiele 21:26) Baupi, baloi le baperisita bao ba dirago maleatlana le bona e be e le karolo ya ka mehla ya kgoro ya Babele.—Daniele 2:1-3, 27, 28.
26. Sebopego se sengwe sa bonoge seo se bego se tumile gare ba ba-Gerika e be e le sefe?
26 Batho ba ditšhaba tše dingwe, ba Bohlabela gotee le ba Bodikela, ba be ba tsena go se nene dibopegong tše dintši tša bonoge. Ba-Gerika ba be ba e-ya go baporofeta ba bona ba dinoge mabapi le ditiragalo tše kgolo tša dipolitiki gotee le ditaba tša letšatši le letšatši tša motho ka noši tše bjalo ka lenyalo, leeto le bana. Yo a bego a tumile kudu go ba e be e le moporofeta wa senoge wa Delphi. Dikarabo tšeo go bego go naganwa gore di be di e-tšwa go modimo Apollo, di be di newa ka moperisita wa mosadi, goba Pythia, ka medumo e sa kwešišegego gomme di hlathollwa ke baperisita bakeng sa go bopa ditemana tše di ka bolelago dilo tše dintši. Mohlala o mobotse e bile karabo yeo e neilwego Croesus, kgoši ya Lydia, yeo e itšego: “Ge Croesus a tshela Halys, o tla fediša mmušo o matla.” Go ile gwa direga gore mmušo o matla wo o ilego wa fedišwa e be wa gagwe. Croesus o ile a fenywa ke Korese wa Peresia ge a be a tshela Halys bakeng sa go ya go hlasela Kapadokia.
27. Ba-Roma ba ile ba tsena bonogeng gakaaka’ng?
27 Kua Bodikela boradia bja bonoge bo ile bja fihla tlhoreng ka ba-Roma, bao ba bego ba swaregile ka ditšhupo le mehlolo mo e ka bago selong se sengwe le se sengwe seo ba bego ba se dira. Batho ba boemo bjo bongwe le bjo bongwe bja tša leago ba be ba dumela bolepi bja dinaledi, boloi, dipheko, bodupe le dibopego tše dingwe tše dintši tša bonoge. Go ya ka setsebi sa histori ya Roma, Edward Gibbon, “mekgwa e fapa-fapanego ya borapedi yeo e bego e hwetšwa ka gohle lefaseng la Roma, ka moka ga yona e be e lebelelwa ke batho e le ya therešo ka mo go lekanago.” Mokgomana yo a tumilego yo e bilego e le seboledi Cicero e be e le setsebi tabeng ya go lebelela ditšhupo go fofeng ga dinonyana. Ra-di-histori wa mo-Roma Petronius o ile a bolela gore ka go ahlola ka madumedi a mantši le dihlotswana tša bodumedi ditoropong tše dingwe tša Roma, go swanetše go ba go be go e-na le medimo e mentši go feta batho ba lego go tšona.
28. Ma-China a ile a diriša bonoge bjang mehleng ya bogologolo?
28 Kua China go ile gwa epollwa ditaola tše 100 000 le dikgepetla tša go tloga seketeng sa bobedi sa nywaga B.C.E. (tlhatlamano ya dikgoši tša Shang). Di be di dirišwa ke baperisita ba Shang ge ba tsoma tlhahlo ya Modimo bakeng sa selo se sengwe le se sengwe go tloga go boemo bja leratadima go ya lesolong la madira. Baperisita ba ile ba ngwala dipotšišo ka mongwalo wa bogologolo ditaoleng tše. Ka morago ba ile ba fiša ditaola gomme ba hlahloba menga yeo e ilego ya tšwelela gomme ba ngwala dikarabo ditaoleng tšona tšeo. Baithuti ba bangwe ba dumela gore mongwalo wa ma-China o tšweletše mongwalong wo wa bogologolo.
29. Ke molao ofe wa motheo wa bonoge wo o ngwadilwego go I Ching?
29 Pego e tsebjago kudu ya bogologolo ya ma-China ya bonoge ke I Ching (Molao wa Diphetogo; mmiletšo wa yona ke Yee-Jing), yeo go thwego e ngwadilwe ke babušiši ba pele ba babedi ba Chou, Wen Wang le Chou Kung, lekgolong la bo-12 la nywaga B.C.E. E rwele ditlhaloso ka botlalo tša go tutuetšana ga mehuta e mebedi ya matla e ganetšanago e lego yin le yang (lefsifsi-seetša, kganetšo-tumelo, mosadi-monna, kgwedi-letšatši, lefase-legodimo le tše dingwe), yeo bontši bja ma-China ba sa dutšego ba dumela gore ke melao ya motheo e laolago ditaba tša bophelo ka moka. E tšweletša kgopolo ya gore selo se sengwe le se sengwe se tšwela pele se fetoga gomme ga go na selo seo e lego sa ka mo go sa felego. Bakeng sa go atlega modirong lege e le ofe, motho o swanetše go lemoga le go dira ka go dumelelana le diphetogo ka moka tša nako yeo. Ka gona, batho ba botšiša dipotšišo le go dira matengwa gomme ba retologela go I Ching bakeng sa dikarabo. Ka makgolo-kgolo a nywaga I Ching e bile motheo bakeng sa mehuta ka moka ya bodupe, go noga ka go thala-thala goba ka dibopego tša lefase, le dibopego tše dingwe tša bonoge kua China.
Go Tloga go Thuto ya Dinaledi go ya Boleping bja Dinaledi
30. Hlalosa go tšwelela ga pele ga thuto ya dinaledi.
30 Go ba le thulaganyo ga letšatši, kgwedi, dinaledi le dipolanete ke kgale e le selo se se kgahlišago bathong mo lefaseng. Dipuku tšeo di lokeletšago dinaledi tša morago kua go fihla go 1800 B.C.E. di ile tša utollwa kua Mesopotamia. Ba-Babele ba ithekgile ka tsebišo e bjalo, ba ile ba kgona go bolelela pele ditiragalo tše dintši tša thuto ya dinaledi, tše bjalo ka go fsifala ga kgwedi, go rotoga le go sobela ga dihlopha tša dinaledi le mesepelo e itšego ya dipolanete. Ba-Egipita, ba-Asiria, ma-China, ma-India, ba-Gerika, ba-Roma, le batho ba bangwe ba bogologolo ka mo go swanago ba ile ba ela hloko sebakabaka gomme ba boloka dipego tše feletšego tša ditiragalo tša thuto ya dinaledi. Ka dipego tše ba ile ba ikagela dialmanaka tša bona gomme ba rulaganya mediro ya bona ya ngwaga le ngwaga.
31. Thuto ya dinaledi e ile ya tswala bolepi bja dinaledi bjang?
31 Go ya ka tšeo di etšwego hloko ka thuto ya dinaledi, go ile gwa lemogega gore ditiragalo tše dingwe mo lefaseng go bonala di direga sammaletee le ditiragalo tše dingwe tša legodimong. Ka mohlala, go fetoga ga dihla go be go latela kgaufsi-ufsi mosepelo wa letšatši, meetse a lewatle a boela morago le go ela ka go dumelelana le kgwedi, go falala ga ngwaga le ngwaga ga Nile ka mehla go be go latela go bonala ga Sirius, naledi e phadimago kudu-kudu. Phetho ya tlhago e bile ya gore dihlopha tša legodimong di tšea karolo e bohlokwa tabeng ya go baka ditiragalo tše gotee le tše dingwe mo lefaseng. Ge e le gabotse, ba-Egipita ba bitša Sirius Motliši wa Nile. Kgopolo ya gore dinaledi di be di tutuetša ditiragalo tša mo lefaseng kapejana e ile ya lebiša kgopolong ya gore dihlopha tša legodimong di ka balwa bakeng sa go bolelela pele bokamoso. Ka gona go ithuta dinaledi go ile gwa tswala bolepi bja dinaledi. Kapejana, dikgoši le babušiši ba ile ba ba le balepi ba dinaledi ba molao dikgorong tša bona gore ba lebelele dinaledi mabapi le ditaba tše bohlokwa tša setšhaba. Eupja batho feela ka mo go swanago ba be ba lebelela dinaleding mabapi le mahlatse a bona ka noši.
32. Ba-Bebele ba ile ba diriša bolepi bja dinaledi ka ditsela dife?
32 Re sa buša re nagana ka ba-Babele. Ba be ba lebelela dinaledi e le bodulo bja legodimong bja medimo, bjalo ka ge ditempele e be e le bodulo bja yona bja mo lefaseng. Se se ile sa tšweletša kgopolo ya go rulaganya dinaledi ka dihlopha tša tšona gotee le tumelo ya gore ditšhitišo magodimong, tše bjalo ka go fsifala goba go tšwelela ga dinaledi tše itšego tše phadimago goba dinaledi tša mesela (comets), go be go bolelela pele manyami le ntwa mo lefaseng. Dipego tše makgolo-kgolo tša balepi ba dinaledi go dikgoši di ile tša hwetšwa gare ga dilo tšeo di epolotšwego Mesopotamia. Ka mohlala, tše dingwe tša tše di boletše gore go fsifala mo go batamelago ga kgwedi e be e le pontšho ya gore lenaba le itšego le tla fenywa goba gore go tšwelela ga polanete e itšego sehlopheng se itšego sa dinaledi go be go tla bolela “bogale bjo bogolo” mo lefaseng.
33. Ke’ng seo Jesaya a ilego a se bolela ka “baboni ba dinaledi ba ba-Babele”?
33 Bogolo bjoo ka bjona ba-Babele ba bego ba bota sebopego se sa bonoge bo ka bonwa gape mantšung a lenyatšo a moporofeta Jesaya malebana le bona ge a be a bolelela pele go senywa ga Babele: “Nap’O išê pele ka boupi bja xaxo, le ka boati bya boloi by’axo byo O bo dirišaxo è sa le mola Ò le ngwana; . . . A ba êmê-xê, ba xo namolêlê bôná-bao batsinkêla-maxodimo, baboni ba dinaledi, bao e rexo è sa balama ba bolêla di tl’o xo Xo tlêla.”—Jesaya 47:12, 13.
34. “Bo-Magi” bao ba ilego ba tla go lesea Jesu e be e le bomang?
34 Go tloga Babele bolepi bja dinaledi bo ile bja fetišetšwa Egipita, Asiria, Peresia, Gerika, Roma le Arabia. Kua Bodikela, ma-Hindu le ma-China le bona ba na le ditshepedišo tša bona tše raranego tša bolepi bja dinaledi. “Bo-Magi” bao moebangedi Mateo a begilego ka bona ba e-tla go lesea Jesu e be “e le balepi ba dinaledi ba dikarolong tša ka bohlabela.” (Mateo 2:1, 2, NW) Baithuti ba bangwe ba dumela gore balepi ba ba dinaledi ba swanetše go ba ba be ba e-tšwa sekolong sa bolepi bja dinaledi sa ba-Kaladea le ba-Meda le ba-Peresia sa Pareta, yeo e bego e le profense ya Peresia gomme ka morago ya ba Mmušo o ipušago wa Pareta.
35. Ke’ng seo se ilego sa tšwelela boleping bja dinaledi go tloga nakong ya ba-Gerika?
35 Lega go le bjalo, ke ba-Gerika bao ba ilego ba tšwetša pele bolepi bja dinaledi gore bo be ka sebopego seo bo dirwago ka sona lehono. Lekgolong la bobedi la nywaga C.E. Claudius Ptolemy, moithuta-dinaledi wa mo-Gerika kua Alexandria, Egipita, o ile a kgoboketša tsebišo ka moka e lego gona ya bolepi bja dinaledi ka dipukung tše nne, tše bitšwago Tetrabiblos, tšeo di dirilego e le puku ya motheo ya bolepi bja dinaledi go ba go fihla gona bjale. Go tšwa go se go ile gwa tšwelela seo ka tlwaelo se bitšwago bolepi bja dinaledi bja matswalo, ke gore tshepedišo ya go bolelela pele bokamoso bja motho ka go ithuta tšhate ya matswalo a gagwe, goba horoscope—tšhate yeo e bontšhago boemo bja letšatši, kgwedi le dipolanete tše fapa-fapanego gare ga dihlopha tša dinaledi bjalo ka ge di bonwa go tšwa lefelong leo motho a belegelwago go lona nakong ya go belegwa ga gagwe.
36. Ke bohlatse bofe bjo bo lego gona bja gore bolepi bja dinaledi bo ile bja thoma go hlomphega?
36 Lekgolong la bo-14 le la bo-15 la nywaga, bolepi bja dinaledi bo ile bja amogelwa ka gohle kua Bodikela. Diyunibesithi di ile tša bo ruta e le thuto, yeo e bego e nyaka tsebo e šomago ya maleme le dipalo. Balepi ba dinaledi ba be ba lebelelwa e le baithuti. Dipuku tša Shakespeare di tletše ditšhupetšo go ditutuetšo tša bolepi bja dinaledi ditabeng tša batho. Kgoro e nngwe le e nngwe ya bogošing le bakgoma ba bantši ba be ba e-na le balepi ba dinaledi ba motho ka noši bao ba bego ba dula e le ba itokišeditšego bao go ka ikopanywago le bona. Go be go se modiro lege e le ofe—e ka ba ntwa, moago, kgwebo, goba leeto—wo o bego o dirwa ka ntle le gore go nyakwe thušo dinaleding pele. Bolepi bja dinaledi bo ile bja thoma go hlomphega.
37. Go tšwela pele ga thutamahlale go ile gwa kgoma bolepi bja dinaledi bjang?
37 Gaešita lege modiro wa baithuta-dinaledi ba bjalo ka Copernicus le Galileo, gotee le go tšwela pele ga nyakišišo ya thutamahlale di ile tša nyatša bolepi bja dinaledi kudu go ka ba thutamahlale ya molao, fela bo ile bja tšwela pele bo le gona go ba go fihla le lehono. (Bona lepokisi, letlakala 85.) Go baetapele ba Mmušo gotee le go batho feela, go sa šetšwe ge e ba ba e-tšwa ditšhabeng tšeo di tšwetšego pele ka tša thekinolotši goba metsana yeo e lego ka thoko dinageng tšeo di hlabologago, boradia bjo tlabago bjoo bo thomilwego ke ba-Babele, bja tšwetšwa pele ke ba-Gerika, gomme bja katološwa ka mo go oketšegilego ke ma-Araba, bo sa dutše bo e-na le tutuetšo e kgolo lehono.
Mafelelo ao a Ngwadilwego Sefahlegong le Bokagareng bja Seatla
38. Ke’ng seo se ilego sa lebiša dibopegong tše oketšegilego tša bonoge tše tswalanago le seatla le sefahlego tša motho?
38 Ge e ba go nyaka dipontšho le ditšhupo magodimong mabapi le bokamoso go bonala go sa fihlelege, go na le ditsela tše dingwe tša kgaufsi le tšeo di fihlelegago gabonolo tšeo di ka hwetšwago ke batho bao ba dirišago bonoge go se nene. Zohar, goba Sefer ha-zohar (Sehebere, Puku ya Letago), e lego puku ya lekgolong la bo-13 la nywaga ya sephiri sa ba-Juda, e boletše gore: “Leratadimeng leo le aparetšago legohle, re bona diswantšho tše dintši tšeo di bopilwego ka dinaledi le dipolanete. Di utolla dilo tše utilwego le diphiri tše tseneletšego. Ka mo go swanago, letlalong la rena leo le khupeditšego motho go na le dibopego le dika tšeo e lego dinaledi tša mebele ya rena.” Filosofi ye e lebišitše ditseleng tše dingwe gape tša bonoge, goba go bolelela pele bokamoso, ka go hlahloba sefahlego le bokagare bja seatla bakeng sa dipontšho tša boporofeta. Bobedi kua Bohlabela le kua Bodikela, mekgwa e bjalo e sa dutše e hwetšwa ka gohle. Eupja go molaleng gore e tšwa boleping bja dinaledi le maleeng.
39. Physiognomy ke’ng, gomme e ile ya dirišwa bjang?
39 Physiognomy ke go noga ka go hlahloba dikarolo tša sefahlego, tše bjalo ka sebopego sa mahlo, nko, meno le ditsebe. Kua Strasbourg ka 1531, John o mongwe wa Indagine o gatišitše puku ya mabapi le sehlogo seo go sona a neilego diswantšho tša kgonthe tša go betlwa tša difahlego tše di nago le dibopego tše fapa-fapanego tša mahlo, nko, ditsebe le tše dingwe gotee le dihlathollo tša gagwe. Ka mo go kgahlišago, o tsopotše mantšu a Jesu Kriste go Mateo 6:22, “Byale, xe leihlô la xaxo le lokile, mmele wa xaxo ka moka o tlo étša,” e le motheo wa go bolela gore mahlo a magolo a phadimago le a kgokolo a bolela potego le bophelo bjo bobotse, mola mahlo a gohlometšego a manyenyane e be e le dipontšho tša lehufa, lehloyo le kgonono. Lega go le bjalo, ka pukung e swanago le yeo, Compendium of Physiognomy, yeo e gatišitšwego ka 1533, mongwadi Bartolommeo Cocle o boletše gore mahlo a magolo a kgokolo a bolela motho wa go se botege wa sebodu.
40. (a) Chiromancy ke’ng? (b) Beibele e ile ya dirišwa bjang bakeng sa go thekga chiromancy?
40 Go ya ka dinoge, ka go latela hlogo, seatla se bontšha matla a tšwago godimo go feta karolo lege e le efe ya mmele. Ka gona, go bala methalo ya seatla bakeng sa go bona dika le bokamoso tša motho ke sebopego se sengwe se tumilego sa bonoge—chiromancy, yeo ka mo go tlwaelegilego e bitšwago gabonolo e le go laola ka methalo ya diatla. Bao ba laolago ka methalo ya diatla ba Mehleng ya Magareng ba ile ba nyakišiša Beibele bakeng sa go thekga boradia bja bona. Ba ile ba nea ditemana tše bjalo ka “O swaya seatla sa motho o mongwe le o mongwe; gore batho ka moka ba tle ba tsebe modiro wa gagwe” le “Botelele bja matšatši bo letsogong la bjona le letona; gomme ka go le letshadi ke mahumo le kgodišo.” (Jobo 37:7; Diema 3:16, KJ) Dikarolo tše e kago di rurugile tša diatla le tšona di be di hlahlobja ka gobane go be go naganwa gore di be di emela dipolanete gomme ka go rialo di utolla selo se sengwe ka motho le bokamoso bja gagwe.
41. Batho ba Bohlabela ba diriša bonoge bjang?
41 Go noga ka go ithuta dikarolo tša sefahlego le tša seatla go tumile kudu Bohlabela. Ka ntle le babadi bao ba kgonago le baeletši bao ba neelago ditirelo tša bona, bo-maithutwane le ba kgothaletšago go itirela ba ata ka gobane dipuku tša maemo a mangwe le a mangwe di hwetšwa ka gohle. Batho gantši ba tšhoga ba wetše mokgweng wa go laola ka methalo ya seatla e le mothopo wa boithabišo, eupja ba bantši ba tšeela ditaba tše bjalo godimo. Lega go le bjalo, ka kakaretšo ke ka sewelo batho ba kgotsofatšwago ke go diriša sebopego se tee feela sa bonoge. Ge ba lebane le mathata a šoro goba diphetho tše bohlokwa, ba ya tempeleng ya bona e ka ba ya ma-Buddha, ma-Tao, ma-Shinto goba e nngwe, go ya go nyakišiša go medimo, gomme ka morago ba ya go balepi ba dinaledi gore ba lebelele dinaledi, ba ya go didupe gore di laole diatla tša bona le go lebelela difahlego tša bona, gomme ka morago ga tšeo ka moka ba boa gae gomme ba nyakišiša go bagologolo ba bona ba hwilego. Ba holofela go hwetša karabo felo-tsoko yeo go bonalago e ba swanela.
Na e fo ba Boithabišo bjo se Nago Molato?
42. Kganyogo ya tlhago ya batho ya go kganyoga go tseba bokamoso e lebišitše go eng?
42 Ke ga tlhago gore o mongwe le o mongwe o swanetše go rata go tseba seo bokamoso bo se huperego. Kganyogo ya go kganyoga go hwetša mahlatse le go thibela seo e ka bago kotsi le yona e hwetšwa ka gohle. Ke ka lebaka leo batho go theoša le mehla ba ilego ba nyaka tlhahlo go meoya (spirits) le go medimo. Ka go dira bjalo, ba ile ba tsena bonogeng, maleeng, boleping bja dinaledi le mekgweng e mengwe ya tumela-khwele. Batho nakong e fetilego ba be ba apara dipheko bakeng sa go itšhireletša, gomme ba be ba retologela go bo-ra-mešunkwane le go baperisita ba maleatlana bakeng sa kalafo. Batho lehono ba sa dutše ba rwala mebentlele ya “Mokgethwa” Christopher goba go apara dipheko tša “mahlatse,” gomme ba na le diboka tša bona tša go boledišana le meoya, matlapa a Ouija, dikgwele tša magakabje tša go noga bokamoso, ditšhate tša matswalo, le dikarata tša go noga bokamoso. Moo go nago le bonoge le tumela-khwele, batho go bonala ba fetogile go se nene.
43. (a) Ba bantši ba ikwa bjang ka go dirišana le meoya, maleatlana le bonoge? (b) Ke dipotšišo dife tša mabapi le mekgwa ya tumela-khwele tšeo di nyakago go arabja?
43 Ee, batho ba bantši ba lemoga gore tše ga se selo eupja ke ditumela-khwele le gore ga di na motheo wa kgonthe. Le gona mo gongwe ba ka oketša ka gore ba fo dira se bakeng sa go ithabiša. Ba bangwe ba bile ba phega kgang ka gore maleatlana le go noga ge e le gabotse di a hola ka gobane di nea batho bao mo gongwe ba tšhošitšwego kudu ke mapheko ao ba lebanego le ona bophelong kgonthišego ya monagano. Eupja na tše ka moka e fo ba boithabišo bjo se nago molato goba go nea monagano kholofelo? Ge e le gabotse mekgwa ya bonoge le maleatlana ao re a hlahlobilego kgaolong ye gotee le a mangwe a mantši ao re boletšego ka ona e tšwa kae?
44. Ka mo go kwagalago, ke’ng seo se ka bolelwago ka motheo wa mekgwa e bjalo ka moka?
44 Ge re dutše re hlahloba dibopego tše fapa-fapanego tša go dirišana le meoya, maleatlana le bonoge, re lemogile gore di tswalane kgaufsi-ufsi le ditumelo tša go dumela go meoya (souls) e tšwilego le go ba gona ga meoya (spirits) e lokilego le e mebe. Ka gona, ge e le gabotse go dumela go meoya (spirits), maleatlana, le bonoge go theilwe sebopegong sa borapedi bja medimo e mentši yeo e metšego thutong ya go se hwe ga moya (soul) wa motho. Na wo ke motheo o kwagalago wo motho a ka agago bodumedi bja gagwe go ona? Na o be o ka lebelela borapedi bjo theilwego motheong o bjalo e le bjo bo amogelegago?
45. Ke potšišo efe mabapi le dijo tše newago medimo ya diswantšho yeo Bakriste ba lekgolong la pele la nywaga ba ilego ba lebana le yona?
45 Bakriste lekgolong la pele la nywaga ba ile ba lebana le dipotšišo tše swanago. Ba be ba dikologilwe ke ba-Gerika le ba-Roma, ka medimo le medingwana ya bona e mentši gotee le ditirelo tša bona tša borapedi tša tumela-khwele. Tirelo e nngwe ya borapedi e be e le mokgwa wa go nea medimo ya diswantšho dijo le go ja dijo tšeo le yona ka morago. Na motho lege e le ofe yo a bego a rata Modimo wa therešo gomme a thabela go mo kgahliša o be a swanetše go ba le karolo ditirelong tše bjalo tša borapedi? Ela hloko kamoo moapostola Paulo a arabilego potšišo yeo ka gona.
46. Ke’ng seo Paulo le Bakriste ba pele ba bego ba se dumela ka Modimo?
46 “Xe e le xo ja nama ya didimo, re tseba xore medimo xa se selô mo lefaseng, le xore xa xo modimo ó šele; Modimo ké o tee fêla. Le xe xo ka na le tše ba rexo ké medimo lexodimong le lefaseng, etšwe xò na le medimo e mentši le marêna a mantši, wa rena Modimo ké o tee fêla, Yêna Tata wešo, Yêna thlaxô ya tšohle le boyô bya rena bohle.” (1 Ba-Korinthe 8:4-6) Go Paulo le Bakriste ba lekgolong la pele la nywaga, bodumedi bja therešo e be e se borapedi bja medimo e mentši eupja e be e le go ineela go ‘Modimo o tee, yena Tata-wešo’ yo Beibele e utollago leina la gagwe ge e re: “Gore ba tsebe gobane ke wene o nnoši, o bitšwago Jehofa, Yo godimodimo, godimo ga lefase kamoka.”—Psalme 83:19, Phetolelo ya Kgale (Ps 83:18).
47. Paulo o utolotše bjang go tsebja ga kgonthe ga ‘medimo le marena a legodimong goba lefaseng’?
47 Lega go le bjalo, re swanetše go ela hloko gore gaešita lege moapostola Paulo a itše “medimo xa se selô,” fela ga a ka a bolela gore “medimo” le “marêna” bao batho ba retologelago go bona ka maleatlana a bona, bonoge le dihlabelo ba be ba se gona. Ka gona ntlha ke efe? Paulo o dirile gore go be molaleng ka morago lengwalong lona leo ge a be a ngwala gore: “Xa ke r’yalo; se e lexo taba ké didimo tše ba ntlê ba di diraxo bà di dirêla diriti tše mpe; xa ba di direle Modimo.” (1 Ba-Korinthe 10:20) Ee, ka medimo le marena a bona, ditšhaba ge e le gabotse di be di rapela batemona—dibopiwa tšeo e lego barongwa goba meoya (spirits), tšeo di ilego tša rabela malebana le Modimo wa therešo gomme tša tlatša moetapele wa tšona, Sathane Diabolo.—2 Petro 2:4; Juda 6; Kutollo 12:7-9.
48. Ke kotsi efe yeo e tlišwago ke bonoge bja dilo tša sephiri yeo e sa dutšego e le gona lehono, gomme e ka phengwa bjang?
48 Gantši batho ba kwela bao ba bitšwago batho ba bogologolo bohloko bao ba bego ba tlemilwe ke ditumela-khwele le dipoifo tša bona. Ba bolela gore ba ferošwa dibete ke dihlabelo tša go bolaya le ditirelo. Go tloga go le bjalo e le ka kgonthe. Eupja, go ba go fihla le lehono re sa dutše re e-kwa ka boloi, borapedi bja bosathane, gaešita le dihlabelo tša batho. Gaešita lege tše e ka ba ditaba tše feteletšego, fela di bontšha gore go kgahlišwa ke bonoge bja dilo tša sephiri go sa dutše go iphile matla. Mo gongwe go ka thoma ka ‘boithabišo bjo bo se nago molato’ le go rata go tseba, eupja mafelelo gantši ke manyami le lehu. Ke gabohlale gakaakang go ela hloko temošo ya Beibele: “Le phafoxê le phakxamê, xobane Diabolo lenaba la lena ó Le dikoloxa bo-ka tau e bôpaxo; ó nyaka yo a kaxo mo metša.”—1 Petro 5:8; Jesaya 8:19, 20.
49. Ke’ng seo se tlago go hlahlobja dikgaolong tše latelago tša puku ye?
49 Ka ge re šetše re hlahlobile kamoo bodumedi bo thomilego ka gona, go fapana ga dinonwane tša bogologolo le dibopego tše fapa-fapanego tša bonoge, maleatlana le tumela-khwele, bjale re tla lebiša tlhokomelo ya rena madumeding a magolo a lefase—Bohindu, Bobuddha, Botao, Boconfucius, Boshinto, Bojuda, dikereke tša Bojakane le Bomoseleme. A thomile bjang? A ruta’ng? A na le tutuetšo efe go badumedi ba ona? Dipotšišo tše le tše dingwe di tla hlahlobja dikgaolong tše latelago.
[Seswantšho go letlakala 76]
Maleatlana a mangwe go ile gwa bonala eka a a šoma
[Lepokisi go letlakala 85]
Na Bolepi bja Dinaledi ke bja Thutamahlale?
Bolepi bja dinaledi bo bolela gore letšatši, kgwedi, dinaledi le dipolanete di ka tutuetša ditaba mo lefaseng le gore go fetoga ga dihlopha tše tša legodimong nakong ya matswalo a motho go tšea karolo e kgolo bophelong bja motho. Lega go le bjalo, dilo tše utolotšwego tša thutamahlale di tšweletša ditlhohlo tše matla:
▪ Modiro wa baithuta-dinaledi ba bjalo ka Copernicus, Galileo le Kepler o bontšhitše gabotse gore lefase ga se bogare bja legohle. Le gona, gona bjale go a tsebja gore gantši dinaledi tšeo go bonalago di le sehlopheng sa dinaledi ge e le gabotse ga di a tlangwa sehlopheng seo. Tše dingwe tša tšona di ka ba di le gare-gare sebakeng, mola tše dingwe tša tšona di ka ba di tloga di le kgaufsi. Ka gona, dika tša dinaledi tša zodiac tša dihlopha tše fapa-fapanego tša dinaledi e fo ba tša boikgopolelo.
▪ Dipolanete Uranus, Neptune le Pluto di be di sa tsebje ke balepi ba dinaledi ba pele ka gobane di be di se tša hlwa di utollwa go ba go fihlela go hlangweng ga telescope. Ka gona “ditutuetšo” tša tšona di ile tša hlaloswa bjang ke ditšhate tša bolepi bja dinaledi tšeo di thadilwego makgolong a nywaga pejana? Go feta moo, ke ka baka la’ng “tutuetšo” ya polanete e nngwe e swanetše go ba e “lokilego” gomme ya e nngwe e be e “mpe,” mola thutamahlale bjale e tseba gore ge e le gabotse e fo ba mekgobo ya mafsika a a se nago bophelo goba digase tšeo di sepelago ka lebelo kudu sebakeng?
▪ Thutamahlale ya dikarolwana tša leabela e re botša gore motheo wa semelo sa rena ga o bopje nakong ya go belegwa, eupja o bopja nakong ya go ingwa, ge e nngwe ya dikarolwana tše dimilione tša peu e tšwago go tate e kopana le karolwana ya lee le tee go tšwa go mma. Lega go le bjalo, bolepi bja dinaledi bo rulaganya tšhate ya matswalo ya motho ka nako ya matswalo. Phapano ye ya mo e ka bago dikgwedi tše senyane e swanetše go nea motho thulaganyo e fapanego ka mo go feletšego ya semelo ge re bolela go ya ka bolepi bja dinaledi.
▪ Go elwa ga nako ya mosepelo wa letšatši gare ga dihlopha tša dinaledi bjalo ka ge se se bonwa ke mmogi yo a lebeletšego a le lefaseng lehono ke mo e ka bago kgwedi e tee go feta kamoo go bego go le ka gona nywageng e 2 000 e fetilego nakong ya ge ditšhate tša bolepi bja dinaledi le mananeo a be a thalwa. Ka gona bolepi bja dinaledi bo be bo ka hlaola motho yo a belegwego mafelelong a June goba mathomong a July e le Cancer (wa go kgomega maikwelo ka pela kudu, wa maikwelo a feto-fetogago, yo a ikgonerego). Lega go le bjalo, ge e le gabotse letšatši le sehlopheng sa dinaledi sa Gemini ka nako yeo, e lego seo se swanetšego go dira gore motho e be yo a bolelago kudu, wa metlae.
Ka mo go kwagalago, bolepi bja dinaledi ga bo na motheo o kwagalago goba wa thutamahlale wo bo ka ithekgago ka wona.
[Diswantšho go letlakala 71]
Diipone tše thubegilego, dikatse tše diso, le dinomoro tše dingwe ke motheo wa ditumela-khwele. Tlhaka ya se-China bakeng sa “nne” e kwala bjalo ka “lehu” ka se-China le Sejapane
[Diswantšho go letlakala 74]
Ka go le letshadi, Basilika ya Mohumagadi wa Rena wa Guadalupe, Mexico, moo Makatholika a rapelelago diphodišo tša mohlolo.
Ka go le letona, Stonehenge, Engelane, moo ma-Druid a bogologolo go thwego a be a rapela letšatši gona
[Diswantšho go letlakala 80]
Batho ba bangwe ba nyaka thušo go baperisita ba maleatlana le dingaka tša ditaola
[Diswantšho go letlakala 81]
Ba bangwe ba na le diboka tša bona tša go boledišana le meoya, matlapa a Ouija, dikgwele tša magakabje tša go noga bokamoso, dikarata tša go noga bokamoso le didupe
[Diswantšho go letlakala 82]
Go noga kua Bohlabela, ka go diriša mengwalo yeo e lego godimo ga magapi a khudu e le seka sa yin-yang, go na le histori e telele
[Diswantšho go letlakala 87]
Batho ba bantši ba nyaka keletšo ditšhateng tša matswalo, ba dumela gore boemo bja letšatši, kgwedi, dipolanete le dinaledi nakong ya matswalo di kgoma maphelo a bona
[Diswantšho go letlakala 90]
Ka go tšokotša thupa ya mahlatse gore e tšwele ka ntle ga selo sa go swara, motho yo a ineetšego o hwetša molaetša le tlhathollo