Ebë eɔsɛ enʋn sɛyɛyɛ ghë eyi àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë ahɔsɛ

1-2. ?Élé Ʒoova eba ewu në sʋghɩnë kë hɔ́hɔsɛ óó kë edi ecelenë é? (Psaume 92:​12-14; kpɩ fotonë esë.)

MAƐNNË ghë, oku jɔghɔ ghë, ngikinë kë hɔ́hɔsɛnë kë ɔɔ alɔ noo ɔɔ bë fannganë kë mʋ́n. Oku jɔghɔ ghë esë, ngiki elɛ putu lɛ pɛtɛ lɛ álɛ sɛhɔ ghe ɲi kelë. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, àlɛ́ ngiki jɔghɔ awu n’ye orofu tɔ́ kelë órònë, kë eni ëë enɩ. Agbate, ngiki jɔghɔ elele mɛnsɩ álɛ sɛhɔ ghe ɲi kelë wo, ese mɩɩ taa sɛhɔ epɔ eɲi kelë.

² ?Ese, élé elë Shìnë nʋn oforunë eba ewu ëë sʋghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë é? (Prov. 16:31). Në ebɔ kelë epɔpɔ tinë etɔtɔ flɛrë (ka Psaume 92:​12-14). ?Mabughëwu é? Noo wɔ́wɔ́në, tinë nʋnmɔn óó hɔ́sɛnë, eyɛsɛ tete, noo etɔtɔ avɛ raa nhɛn, agheci esë ti ntɔnë etɔtɔ flɛrë ayɔghɔ fannga nhɛn. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, ti nfre nkpɔ nʋn Ʒapɔn gbo, ti ntɔnë ehɔsɛ tete. Ti ntɔnelë aghɔ hɔ́hɔsɛ mɩɩ dɔ́ she agbʋʋn akpɩ nkpɔ. Kë kpa yɛyɛsɛ dɔ́ tete. Fɛ ti ntɔnelë mɩnɛn, Ʒoova sʋghɩnë kë edi ecele óó kë hɔ́hɔsɛnë esë, kë lɛ́ aghɩnë kë yɛsɛ tete në aɛn. Gha lɛ́ kelë sɛakɔnë ëë Ʒoova ekpɩ wo, ese bu ayɔghɔnë nʋn kelë oghorumɔn ghënë. Bu ntɔnë ëë eyɛyɛ në sɛ edɔ tete. Ʒoova sʋghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë, kë bɔ́ agbʋʋn fannga nhɛn dí në jumannë, kë kpa dí ecele cibɩ akpɛkpɛ ghë lɛ, cibɩ ayɔghɔ ghë lɛ.

3. Hɛ jɔ ya n’ye Ʒoova bá ghʋ́ ngiki ahɔhɔnë ghë lɛ́ bunë në evivinë.

³ Àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë ahɔsɛ, Ʒoova ngbeɲi, eɔ́ alɔ ebise. Mici jɔghɔ, Ʒoova eghʋ ngiki ahɔhɔnelë ghë elɛ bunë në evivinë.a Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, Sara hɔ́sɛ dɔ́ tete ë Ʒoova hɛ́ ëë kɔ ná elɔ ëë bá ehʋn jɛ yikpe. Jɛ ntɔnë ghë, ootu gbɔ nhɛn bá epie ëë ghë esɔ. N’yonë, Sara bá ekaci Mesinë ëë sʋkɔsʋkɔ (Gen. 17:​15-19). Moisë esë hɔ́sɛ ë Ʒoova tʋ́ ëë álɛ bë eyi eca Israɛlë-aghɩnë epieji Eʒiptë gbo (Ex. 7:​6, 7). Ʒoova ghʋ́ akoto Ʒan ghë ghɛ́ghɛ nakwa nfre oni Biblënë ghë. Cibɩ ntɔnë ghënë, akoto Ʒan hɔ́sɛ tete.

4. ?Fɛ n’ye Proverbes 15:15 eba ehɛnë mɩnɛn, mabu bë eɔsɛ eboka aghɩnë kë hɔ́sɛnë, álɛ kebë ekɩ opu bunë efɩ kelënë powu ghë é? (Kpɩ fotonë esë.)

⁴ Àlɛ́ enë ehɔsɛnë, mici jɔghɔ orogba fannga nhɛn epɛ elë, bu ntɔnë elɔ oohʋn ekpɛkpɛ elɔ elë. Nɔnjɛ hɔ́hɔ nkpɔ hɛ́ miya ghë je kɔ: “Sɛhɔnë, gha lɛ́ tagba bu ëë lɛ́ ëë wo.” Ese àlɛ́ aghɩnë kë hɔ́sɛnë kë anʋn sɛyɛyɛ ghëb, bu ntɔnë bë eɔsɛ eboka kelë álɛ kebë ekɩopu erishi ekpɛkpɛ bunë efɩ kelënë powu ghë (ka Proverbes 15:15). Mbë órò ntɛnɩ ghë, ebá ewu bunë ngiki ahɔhɔnelë bë eɔsɛ elɛ álɛ kebë enʋn sɛyɛyɛ ghë eyi. Ebá ekpa ewu bunë elë powu ebë eɔsɛ elɛ eboka nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛnë kë hɔ́hɔsɛ elë ofokwanë ghënë. Elë éboepi ewu bunë ghëwu bë eɔsɛ ekpɛkpɛ n’ye ebë enʋn sɛyɛyɛ ghë eyi àlɛ́ enë ehɔsɛ eyi.

BUNË GHËWU BË EƆSƐ EKPƐKPƐ ELƆ ELË N’YE EBË ENƲN SƐYƐYƐ GHË ÀLƐ́ ELË AHƆSƐ

5. ?Mabu bë eɔsɛ elɔ aghɩnë kë hɔ́sɛnë jɔghɔ sɛ bë erɔrɔ kelë shi é?

⁵ ?Mabu bë eɔsɛ elɔ sɛ bë erɔrɔ fë shi é? Agheci aa erɛrɛ fë, noo fë gha kpa eɔsɛ fë élɛ bunë fë elɛ lahɔ gbonë. Àlɛ́ fë në eghagha bunë fë ɔɔsɛ lɛ́ n’ye fë bá lɛ́ casɔghɔjenë ghë, óó fë ewu n’ye fë gha eɔsɛ fë kpa élɛ bu ntɔnë noo fë hɔ́sɛ, orogba ekpa epɛ fënë ghëwunë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ aa bë erɛrɛ fë (Eccl. 7:10). Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ dí Ribi, në hɛ́ kɔ: “Mici jɔghɔ ekpɛkpɛ elɔ më n’ye më éwɔ talɛ, noo më ghe éɔsɛ më ékpa elooru elɛ bu fɛ lahɔ mɩnɛn, sɛ ekpa esʋsʋ më edɔ. Më ébɔ shosɛtë ewɔ esë, ekpɛkpɛ elɔ më. Juman jɛelë jɛelë bɔ́bɔ́ esë më gha ɔɔsɛ më édi, noo bà edidi më, mërɩnɛn ɲí bà jɛelënelë powu.” Nɔnjɛ yikpe nkpɔ dí Harɔldë, në dí juman Betɛlë. Kpe jɔnë në hɛ́: “Më gha kpa gha mʋn ghɩ nfre nkpɔnë më káci. Mici aghɔ jɔ ehʋn më sɛ tete. Lahɔ, më enɛ balɔnnë kë elɛlɛ ëë Bezëbolënë edɔ, noo lɛ́ gbegbe bunë më kolo dɔ́ tete. Àlɛ́ enë enɛ Bezëbolënë, ngiki aghɔ ehɛ kɔ: ‘Ébɔ balɔnnë elɔ Harɔldë, në ëë në ghe nɛ ghe piɛ wa.’ Ese amɛnnë, më gha kpa gha eɔsɛ më ekpa eɱɛn balɔnnë eyi epi joʋn esë.”

6. (1) ?Bu fuɔ nkpɔca bë eɔsɛ elɔ aghɩnë kë hɔ́sɛnë, sɛ bë erɔrɔ kelë shi é? (2) ?Mabu bë eɔsɛ eboka aghɩnë kë hɔ́sɛnë álɛ kebë ewu kɔ́ kebë eri tomobi-mi shi é? (Ka mbë órò ntɛnɩ nʋn nakwa ntɛnɩ ghënë: “?Më éri tomobi-mi shi wú?”)

⁶ Àlɛ́ fë awu n’ye fë ghe kpa ghe eɔsɛ ghe lɛ bu jɔghɔ wunë, bu ntɔnë bë eɔsɛ erɔrɔ fë sɛ shi. Agheci, fë ewu kɔ mɩɩ yiki bë ewa eso fë sɛ álɛ bë eboka fë bu jɔghɔ ghë, agheci esë, fë éyi eso më-jɛ nkpɔ sɛ álɛ bë ekpɩ fë. Agheci, fë ekpa ewu kɔ fë esëkpɔ fë gha eɔsɛ fë éyi aʋn, fë gha eɔsɛ fë émi kɔ́ tomobi o, kɔ́ moto o, noo mɛnsɩ gha nʋn fë sɛ gha dɔ́, fë ghe kpa ghe wu amɔn ghe yɛsɛ n’ye. Bu ntɔnelë bë eɔsɛ elɔ aa bë erɛrɛ fë edɔ tete. Agbate, ɔɔ bu ntɛnɩ fë gha eɔsɛ fë ékpa elɛ fɛ lahɔ gbo mɩnɛn wo, ese ghaghaghë n’ye fë ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ʒoova lɛ nɔnjɛelënelë lɛ aɛn. Mʋn yɛsɛ n’ye Ʒoova mʋn n’ye bu eba eci fë aba. Bunë në ebɔ aɛn eba ëë ghënë ë lɛ́ ghɩ mumunë fë lɛ́ nɛmbëlɛ gbonë. Ʒoova mʋn n’ye fë kolo në, fë kpa kolo elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ. Bu ntɔnë ëë eyɛyɛ ëë sɛ edɔ tete.—1 Sam. 16:7.

7. ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë àlɛ́ sɛ në erɔrɔ fë shi n’ye fë ghe ewu armagedɔn wué?

⁷ Agheci sɛ bë eɔsɛ erɔrɔ fë shi noo fë edi akɔnda n’ye fë ghe eɔsɛ ghe ewu armagedɔn. ?Àlɛ́ nhɛn ëë fë eba edi akɔndanë, mabu bë eɔsɛ eboka fë é? Ghaghaghë n’ye bʋʋn ghëwu ë Ʒoova efu opu shi ekɩkɩ álɛ bë egbɔ ekpʋsʋ maɛn pʋpʋ ntɛnɩ shi (Is. 30:18). ?Mabughëwu Ʒoova efu opu shi é? Ʒoova efu opu shi álɛ ngiki ngbudukɛ fannga nhɛn bë emʋn në, kebë ekpa esʋ në (2 Pierre 3:9). N’yonë, àlɛ́ sɛ në erɔrɔ fë shinë, di akɔnda wu n’ye Ʒoova opushifunë, bë eɔsɛ elɔ ngiki fannga nhɛn bë emʋn në, kebë esʋ në álɛ maɛn rerenë bë egbɔ eshu. Fë shikwaghɩ bë eɔsɛ enʋn ngiki ntɔnelë ghë.

8. ?Aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë, àlɛ́ kɔ́ oro ëë egba kelë o, kɔ́ kë epɛ o, mabu bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ kebë elɛ é?

⁸ Kɔ́ ehɔ́sɛ o, kɔ́ elë gha hɔ́sɛ wo, àlɛ́ elë aja orogbanë, ebë eɔsɛ elɛ bu, ebë ekpa eɔsɛ ehɛ jɔ ntɛnɩ óó bɛtɛɛ bë eɔsɛ elɔ jɔ bë erɛrɛ elë (Eccl. 7:7; Jacq. 3:2). Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, n’ye eceledigho Ʒɔbë bá já orogbanë, në mbëlɛ ghë, në hɛ́hɛ “aa-pu” (Job 6:​1-3). Aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë, agheci kɔ́ orogbanë ghëwu o, kɔ́ kpenë kë ebɔnë ghëwu o, kebë eɔsɛ elɛ bunë kë ghe lɛ́ wɔ́wɔ́, kebë ekpa eɔsɛ ehɛ jɔnë kë ghe hɛ́ wɔ́wɔ́. Ese gha lɛ́ n’ye kɔ́ ehɔ́sɛ o, kɔ́ órò egba elë ghëwu ëë ebë elɛ bunë bë ehʋn elë nɔnjɛelënë sɛ, ebë ekpa evivi n’ye mɩɩ taa kebë elɛ bu powu elɔ elë wo. Àlɛ́ elë amʋn n’ye ehɛ́ jɔ nkpɔ óó hʋ́n yiki sɛnë, bayɛ n’ye ebë esɛrɛ ghɩ ntɔnë.—Mat. 5:​23, 24.

N’YE EBË EBA ENƲN SƐYƐYƐ GHË EYI

9. ?Mabughëwu fë édisʋ n’ye ngiki bë eboka fë é? (Kpɩ fotonelë esë.)

⁹ Disʋ n’ye ngiki bë eboka fë (Gal. 6:2). Epidɛghë, fë éɔsɛ edi akɔnda n’ye bu ntɔnë kpɛkpɛ lɛ́-ghë. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Gretɔlë, në hɛ́ kɔ: “Mici agheci ekpɛkpɛ elɔ më n’ye më édisʋ n’ye ngiki bë eboka më, noo bu ntɔnë elɛ më fɛ më epɛ kelë mɩnɛn. Álɛ më épetè akɔndadi ntɔnë bɔ́ më cibɩ tete, ese më sé më esë eshi ë më wú kɔ agbate bayɛ n’ye ngiki bë eboka më.” Mʋn n’ye àlɛ́ fë në edisʋ n’ye ngiki bë eboka fënë, fë elɔ ngiki ntɔnelë kë ewu sɛyɛyɛ. (Actes 20:35) Bu ntɔnë ekpa elɔ fë esë fë ewu sɛyɛyɛ, noo fë ewu n’ye ngiki ntɔnelë kë kolo fë, kë evivi n’ye kebë ekpɩ fë ayɔghɔ nhɛn.

10. ?Mabughëwu fë élɛ bu eya n’ye fë mʋn tɩ é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹⁰ Ya n’ye fë mʋn tɩ (Col. 3:15; 1 Thess. 5:18). Àlɛ́ ngiki alɛ bu alɔ elënë, elë evivi n’ye ebë eya n’ye emʋn tɩ, ese mici jɔghɔ ebë eɔsɛ epa-aɛn n’ye ebë edà kelë nasɩ. Ese, àlɛ́ elë afi miya je óó elë adà kelë nasɩnë, bu ntɔnë elɔ kë emʋn n’ye kë ɔɔ alɔ, ekpa kolo kelë. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Lea, në ekpɩ nɔnjɛelë ahɔhɔnë kë nʋn Betɛlënë. Kpe jɔnë në hɛ́: “Nɔnjɛelë eyighɔnë më ekpɩnë, nkpɔ eghɛghɛ bu je ele nakwa ghë edà më nasɩ. Bunë në eghɛghɛnë ghe fo wo, ese eci më aba edɔ tete. Më kolo n’ye më eka bunë në eghɛghɛ elɔ mënë. Lapɔ esë, noo më ewu kɔ në mʋ́n tɩ bokanë më eboka ëënë ghënë, bu ntɔnë eyɛyɛ më sɛ tete.”

11. ?Mabu eɲë éɔsɛ elɛ eboka ngiki é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹¹ Lɛ ntɛnɩ fë éɔsɛ elɛnë boka ngiki. Àlɛ́ fë në edi ngiki akɔnda, fë në eviɛ n’ye fë éboka kelënë, bu ntɔnë bá elɔ fie bunë efɩ fënë, fë ghe ebɔ akɔnda ghe eba ëë ghë ghe edɔ. Sɛvighɩ anagha nkpɔ ebɔ ngiki ahɔhɔnë epɔpɔ nakwafa nkpɔnë aɛnshiji nakwa fannga nhɛn nʋnnʋn ëë ghë. ?Ese, àlɛ́ ngiki gha ka nakwa ntɔnelë wunë, élé kebë eba eɔsɛ emʋn jɔo ayɔghɔnë nʋnnʋn ëë ghënë é? ?Nkpɔkpɔnë esë, àlɛ́ eɲë gha bɔ bunë eɲë mʋnnë jɔ gha ka gha di ncasɔghɔnelë wunë, élé kebë eba ehɔhɔ bu ayɔghɔ eɲë sɛ é? Évivi ncasɔghɔnelë jɔ jɛelë jɛelë, álɛ eɲë éje rɔkɔ shi ece mbënë kë bá ekaka elɔ eɲë ajinë. Lapɔ esë, eɲë éɔsɛ ehɛ kelë n’ye Ʒoova bá bóka eɲë oohʋn ghë, eɲë ékpa eɔsɛ ehɛ kelë n’ye àlɛ́ kë awu Ʒoova ghɩnë kë bá ewu sɛyɛyɛ. N’yonë, àlɛ́ eɲë anini ncasɔghɔnelë opu shi, eɲë akpa ale kelë ndɔnʋn fɛ cɛwuelë mɩnɛnnë, eɲá ewu sɛyɛyɛ.—Ps. 71:18.

12. ?Fɛ n’ye Isaïe 46:4 eba ehɛnë mɩnɛn, mabu Ʒoova hɛ́ kɔ ná elɔ aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹² Sɛrɛ Ʒoova álɛ bë elɔ fë mɛnsɩ. Mici jɔghɔ sɛ bë eɔsɛ epɛ fë, mɛnsɩ bë eɔsɛ erere fë sɛ, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ sɛ bë erɔrɔ fë shi, ese ghaghaghë n’ye Ʒoova ɔɔ mɛnsɩ dɔ́ tete. Biblënë ehɛ kɔ “në ghe epɛ wu tata, mɛnsɩ ghe erere në sɛ wu tata” (Is. 40:28). ?N’yonë, mabu Ʒoova ebɔ në mɛnsɩ gbɔnë elɛ é? Bunë në elɛnë ëë nkpɔ ëë lɛ́ n’ye në ele aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë mɛnsɩ. (Is. 40:​29-31). Teteghë, Ʒoova hɛ́ kɔ ná eboka fë (ka Isaïe 46:4). Àlɛ́ Ʒoova ahɛ kɔ ná elɛ bu nkpɔnë, mɩɩ tata në epɔ elɛ ëë (Jos. 23:14; Is. 55:​10, 11). Àlɛ́ fë në esɛrɛ Ofo óó në aboka fënë, fë awu n’ye në kolo fë, bu ntɔnë bá elɔ fá ewu sɛyɛyɛ.

13. ?Fɛ n’ye 2 Corinthiens 4:​16-18 eba ehɛ mɩnɛnnë, mabu fë éghaghaghë é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹³ Ghaghaghë n’ye mici nkpɔ fá ekpa ekaci casɔghɔje, sɛ bá eyɛ fë. Àlɛ́ elë amʋn kɔ mianmiannë efɩ elënë bá erere mici nkpɔnë, bu ntɔnë eboka elë ë elë ekɩopu eyi. Emʋ́n yɛsɛ n’ye Biblënë ehɛ kɔ ngbeɲi gbonë, sɛhɔ lɛ, orogba lɛ bá erere (Job 33:25; Is. 33:24). N’yonë, fë éɔsɛ enʋn sɛyɛyɛghë noo fë mʋn kɔ ngbeɲi gbonë fë awu sɛjɔ, fë aɔ mɛnsɩ, fë akpa eyɛsɛ edɔ tete (ka 2 Corinthiens 4:​16-18). ?Ese, mabu ngiki bë eɔsɛ elɛ eboka fë é?

N’YE EBË EBA EƆSƐ EBOKA NƆNJƐELË AHƆHƆNELË

14. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye ebë eyi edagha nɔnjɛelë ahɔhɔnelë, ebë ekpa elɛlɛ kelë cinngrafë ghë é?

¹⁴ Dagha nɔnjɛelë ahɔhɔnelë, fë ékpa eɔsɛ lɛlɛ kelë cinngrafë ghë (Héb. 13:16). Aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë, jɔ bë eɔsɛ ehʋn kelë sɛ noo kelë esëkpɔ kë eso edɔ. Nɔnjɛ yikpe nkpɔ di Kami, në ekɩ ereni, në ghe eɔsɛ ghe sɔ. Kpe jɔnë në hɛ́: “Mici aghɔ, jɔ elɛ më tɛ, opu ejiji më noo më gha eɔsɛ më epie ereni esɔ eyi aʋn-ngʋʋn, më gha kpa gha eɔsɛ më élɛ bu gbɔʋn n’ye esë.” Àlɛ́ elë ayi adagha nɔnjɛelë ahɔhɔnelë, elë eya kelë n’ye kë ɔɔ alɔ elë aɛn, ekpa kolo kelë. Mici agheci, elë evivi n’ye ebë eyi edagha nɔnjɛ hɔhɔ nkpɔ elë ofokwanë ghë, elë evivi n’ye ebë elɛlɛ ëë cinngrafë ghë, ese elë ghe eɔsɛ ghe lɛ́ ëë wu, noo elë ghe wu bà-ghë. Daghanë ebë eyi edagha nɔnjɛelë ahɔhɔ ofokwanë ghënë, lɛ́ ‘bu tetenë ɔɔ alɔnë’ nkpɔ. ?N’yonë, mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë edagha kelë é? (Phil. 1:10). Álɛ ebë eɔsɛ elɛ bu ntɔnënë, bayɛ n’ye ebë eghɛghɛ nɔnjɛelë ahɔhɔnë kë nʋn ofokwanë ghënë eyi ele nakwa ghë. Eji ee ghë, ebë ekpa eghɛghɛ kɔ́ micinë evívi n’ye ebë elɛlɛ kelënë o, kɔ micinë evívi n’ye ebë eghɛghɛ bu ece kelënë o. Lapɔ esë, àlɛ́ elë avivi n’ye ebë eyi edagha kelënë, elë énɩ micinë lɛ cibɩnë lɛ ebashi álɛ elë ghe epa-aɛn.

15. ?Mabu ncasɔghɔ lɛ aghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë lɛ kebë eɔsɛ elɛ aʋn-nkpɔ é?

¹⁵ Àlɛ́ fë alɛ casɔghɔjenë, agheci fë ghe emʋn jɔnë fë lɛ ngiki ahɔhɔnelë lɛ bë edidi, fë ghe mʋn bunë fë lɛ kelë lɛ bë elɛ aʋn-nkpɔ esë. Àlɛ́ nhɛn ëë eba elɛ fënë, opu gha eji fë bu ntɔnë ghë wo. Ɲi kelë cɛwu (Prov. 17:17). Álɛ jɛmɛnnë bë egbɔ eo-órò o, àlɛ́ jɛmɛnnë arere o, bɔ cibɩ didi jɔ alɛ ngiki ahɔhɔnë kë nʋn fë ofokwanë ghënë lɛ. Bunë kë lɛ́ kelë casɔghɔje ghë óó yɛ́yɛ kelë sɛ lɛ, Biblë abɩnë kë kolo óó bóka kelë lɛnë, fë éɔsɛ evivi kelë álɛ kebë ebɔ jɔ ntɔnelë eka edi fë. Fë éɔsɛ elɛlɛ kelë álɛ kebë ewa ecɛ fë ghë ekpɩ JW Télédiffusion^®. Fë ékpa eɔsɛ eboka kelë álɛ kelë cinngrafënë bë enɔn eyɛsɛ. Fë ékpa eɔsɛ ejʋ elë nakwa nfre nfrenë elë ebɔ eshe jɛmɛn óó tiaji sɔnë elɔ kelë. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Karɔlë, në hɛ́ kɔ: “Bɔ bunë fë kolo n’ye fë elɛnë jɔ ka di nɔnjɛelë ahɔhɔnelë, álɛ eɲë ewu kɔ́ eɲë éɔsɛ elɛ ëë aʋn-nkpɔ o. Më hɔ́sɛ kʋra ese, më kolo n’ye mici powu më éwu sɛyɛyɛ oohʋn ghë. Më kolo më lɛ më cɛwuelë lɛ bë esɔ álɛ ebë edi bu aʋn-nkpɔ, ebë esasami, ebë ewu bu jɛelë ayɔghɔ bunë Ʒoova óonë ghë.” Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ esë di Maria, në hɛ́ kɔ: “Më cɛwunelë ghë, nkpɔ ɔɔ agbʋʋn 90. Më ëë më ɔɔ agbʋʋn 33. Mici aghɔ më epa-aɛn n’ye në hɔ́sɛ lɔ́ më, noo elë efifi miya aʋn-nkpɔ, elë ekpa ekpɩ filmë aʋn-nkpɔ. Àlɛ́ jɔ akpɛɛkpɛ afɩ elënë, elë etu elë esë akpa eboka elë esë.”

16. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye ebë eyi ece nɔnjɛelë ahɔhɔnelë dɔtɔrë é?

¹⁶ Àlɛ́ kë në eyi ewu dɔtɔrëgho nkpɔnë, éyi ece kelë. Àlɛ́ eɲë ayi ace kelë dɔtɔrëfa gbonë, éso kelë sɛ n’yo álɛ eɲë éwu kɔ́ dɔtɔrëghonë ebɔ kelë eyɛ o, kɔ́ eboka kelë teteghë o (Is. 1:17). Jɔnë dɔtɔrëghonë ehɛ kelënë, eɲë éɔsɛ eghɛghɛ ëë ele nakwa ghë. Nɔnjɛ yighɔ hɔ́hɔ nkpɔ di Ritë, në hɛ́ kɔ: “Mici jɔghɔ àlɛ́ më esëkpɔ më ayi dɔtɔrënë, dɔtɔrëghonë ghe bɔ jɔnë më ehɛ ëënë ghe wu nahɔnrɛ. Mici jɔghɔ në ehɛ më kɔ ‘bʋʋn gha lɛ́ fë, fë ëë fë edi akɔnda kɔ sɛ gha yɛ fë.’ Ese àlɛ́ nɔnjɛ nkpɔ ayi ace mënë, dɔtɔrëghonë epɔ ebɔ më eyɛ, ece më mbë. Nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛnë kë ebɔ kelë cibɩ eyi ece mënë, më edà kelë nasɩ.”

17. ?Bu nfre nfre nkpɔca eɲë éɔsɛ elɛ álɛ eɲë lɛ nɔnjɛelë ahɔhɔnelë lɛ bë eka Ofo ndanë aʋn-nkpɔ é?

¹⁷ Eɲë lɛ kelë lɛ ebɔ cibɩ eka Ofo nda aʋn-nkpɔ. Nɔnjɛelë ahɔhɔ jɔghɔnë, mɛnsɩ gha kpa gha nʋn kelë sɛ gha dɔ álɛ kebë eyi eka nda ereni ereni. N’yonë, eɲë éɔsɛ elɛlɛ kelë álɛ kebë ecɛ eɲë ghë, álɛ eɲë ébɔ ofojɔhɛ gbrugbrunë eka nda. Eɲë éɔsɛ elɔ kelë eghe bɔ́bɔ́ álɛ kebë ebɔ esoeshi gbrugbrunë sɛ n’yo. Eɲë éɔsɛ elɛlɛ kelë álɛ kebë eyi ece eɲë Biblë shigbagba nkpɔ ghë, bë eɔsɛ elɛ kelë ereni n’yo esë. Ofokwa ngɩmɛnnelë bë eɔsɛ ebaba bu álɛ kebë eshe ndaka jɛmɛnnelë aghɔ nɔnjɛelë ahɔhɔnelë ereni n’yo, n’yonë kelë esë kebë eɔsɛ eshe jɛmɛn ntɔnelë. Mɛnsɩnë elë elele elɛ bu kolo ghë lɛ, ghɩwu ghë lɛ elɔ nɔnjɛelë ahɔhɔnelënë, eyɛyɛ Ʒoova sɛ tete.—Prov. 3:27; Rom. 12:10.

18. ?Mabu jɔ ebá egbagbashi mbë órò gbeenë ghë é?

¹⁸ Mbë órò ntɛnɩ ghë, ewú n’ye Ʒoova kolo nɔnjɛelë ahɔhɔnelë, kë ɔɔ alɔ në aɛn. Elënë enʋ́n ofokwanë ghënë esë ekólo kelë, kë ɔɔ alɔ elë aɛn! Álɛ elë ahɔsɛnë, bu jɛelë jɛelë bë eɔsɛ epɛ elë oohʋn ghë, ese Ʒoova bá eboka elë álɛ ebë eɲi elë sɛyɛyɛnë shi eyi (Ps. 37:25). Lapɔ esë, mʋnnë eɲë mʋn kɔ ngbeɲi gbo oohʋnnë bá eyɛsɛ, eɲë ghe ekpa ghe ehɔsɛ n’ye wunë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ eɲë enʋn sɛyɛyɛ ghë amɛn! Ese bu ekpɛkpɛ elɔ elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ jɔghɔ, noo kë ekpɩ kelë shikwaghɩnë kë hɔ́hɔsɛnë lɛ, kelë shikwaghɩnë sɛ gha yɛ kelë wu lɛ, kelë cɛwuelënë sɛ gha yɛ kelë wunë lɛ. ?Élé nɔnjɛelë ntɔnelë bë eba eɔsɛ eɲi kelë sɛyɛyɛnë shi eyi é? Ebá egbagba jɔ ntɔnë shi mbë órò gbeenë ghë.