Nʋn sɛyɛyɛ ghë yi àlɛ́ fë në ekpɩ aghɩnë fë kolonë

1-2. ?Aghɩnë kë ekpɩ kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛ o, kɔ́ ghɩnë sɛ gha yɛ́ ëë wunë o, élé Ʒoova eba ewu jumannë kë edinë é? (Proverbes 19:17) (Kpɩ fotonelë esë.)

NƆNJƐ yikpe nkpɔ di Jinë-Yɔlë, në lɛ́ Kore-pie, në hɛ́ kɔ: “Më lɛ më ya lɛ eví amɛn dɔ́ she agbʋʋn 32. Amɛn lɛ́ agbʋʋn oni enë, më ekpɩ më ya noo orogba pʋpʋ nkpɔ ɲí ëë. Kë elɛlɛ orogbanë Parkinsɔnë. Orogba ntɔnë ghëwu ekpɛkpɛ elɔ më ya n’ye bë elooru elɛ bu. Më kolo më ya dɔ́ tete, më ece ëë aɛn ghë sɛyɛyɛ ghë. Kë bɔ́ dɔtɔrë mpɛ sé bá ereni n’yo, orugbu powu më ya erɛ ëë ghë, më esë më erɛ ëë sɛ n’yo, ë elë eɲi elë esë bà, elë ecamëla aʋn-nkpɔ.”

² Agheci fë esë, fë ekpɩ ghɩnë fë kolo. Ghɩ ntɔnë bë eɔsɛ elɛ kɔ́ më-shì o, kɔ́ më-nɔ̀n o, kɔ́ ghɩnë fë vínë o, kɔ́ më-jɛ o, kɔ́ më-cɛwu o. Jumannë fë edi ekpɩ ghɩnë edamë eyɛyɛ fë sɛ edɔ tete noo fë kolo ëë. Lapɔ esë, kpɩnë fë ekpɩ ghɩnë eya n’ye fë kolo Ʒoova. Bu ntɔnë eci fë ofosʋnë aba (1 Tim. 5:​4, 8; Jacq. 1:27). Ese juman ntɔnë gha rɛeshi wo. Mici jɔghɔ, ɔɔ bunë fë ewu aɛn óó ngiki ghe le ëë aɛn ghë. Mici jɔghɔ esë, fë éɔsɛ edi akɔnda kɔ fë lɛ́ fë esëkpɔ jɔnë ghë, kɔ ghɩʋn ghe mʋn n’ye jɔnë eba eci fë aba. Ngiki ewu n’ye fë efi miya, ese àlɛ́ fë esëkpɔ fë asonë, jɔ ehʋn fë sɛ edɔ tete (Ps. 6:6). Àlɛ́ bɔ́bɔ́ ngiki ghe wu bunë fë ewu aɛnnë wo, Ʒoova ëë epɔ ewu ëë (fë ékpa eɔsɛ ekpɩ Exode 3:7). Në mʋn murúnë fë erunë, në mʋn mɛnsɩnë fë elelenë. Bu ntɔnë epɔ eci në aba tete. Në ewu bunë fë elɛ elɔ ghɩnë fɛ në omunë ëë fë elɛ elɔ ëë mɩnɛn, bunë ghëwu ëë në hɛ́ báshi kɔ ná eo fë ajokpa.—Ka Proverbes 19:17.

3 ?Mabughëwu agheci kpɛkpɛ lɔ́ Abrahamë lɛ Sara lɛ n’ye kebë ekpɩ Tera é?

³ Biblënë ghë, ɔɔ ngiki ntɛnɩ kë kpɩ́ kelë shikwaghɩ. Abrahamë lɛ Sara lɛ esë kë lɛ́ bu ntɔnë. N’ye kë bá píe Urë oonë ghë óó kë në eyi Aranënë, kelë shì Tera kpʋ́ kelë yí. Cibɩ ntɔnë ghënë, bë eɔ agbʋʋn 200 dʋwa n’yo. Urë lɛ Aranë lɛ ká miji lɛ́ kilo 960 (Gen. 11:​31, 32). Abrahamë lɛ Sara lɛ kólo Tera dɔ́ tete o, ese kpɛkpɛ lɔ́ kelë n’ye kebë ece kpeshijenë aɛn ghë. Noo agheci ofurumundu ghë ëë kë só yí oo-ghënë, agheci bu ntɔnë pɛ́ kpeshijenë dɔ́ tete noo gha eɔsɛ bë eso ëë ghë enʋnmɔn. Bu ntɔnë eya n’ye agheci sɛ gbɔ́ Abrahamë lɛ Sara lɛ tete. N’ye jɔnë aba ayinë powu o, emʋ́n kɔ Ʒoova lé kelë mɛnsɩ álɛ kebë eɔsɛ ekpɩ Tera. Fɛ n’ye Ʒoova bá tú Abrahamë lɛ Sara lɛ àkpanë mɩnɛnnë, nhɛn ëë ná eba etu fë àkpa, ná eba ele fë mɛnsɩ.—Ps. 55:22.

4 ?Mabu ebá ewu mbë órò ntɛnɩ ghë é?

⁴ Sɛyɛyɛghonë, epɔ enʋn sɛyɛyɛ ghë àlɛ́ bɔ́bɔ́ jɔ akpɛkpɛ afɩ ëë (Jacq. 1:​2, 3). N’yonë, sɛyɛyɛnë ëë bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë ékpɩ kɔ́ orogbagho o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë o eyi (Prov. 15:13). ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë énʋn sɛyɛyɛ ghë eyi é? Bunë bë eɔsɛ eboka fënë ëë nkpɔ ëë lɛ́ ofosɛrɛ. Sɛrɛ Ʒoova bë eboka fë álɛ fë éwu bu nfre nfrenë ghëwu fë énʋn sɛyɛyɛ ghë. Mbë órò ntɛnɩ ghënë, ebá ewu bunë ghɩnë ekpɩ kɔ́ orogbagho o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë o, bë eɔsɛ elɛ álɛ bë enʋn sɛyɛyɛ ghë. Ebá ekpa ewu bunë ebë elɛ eboka aghɩnë kë edi juman ntɔnë. Ese, elë éboepi ewu bunë ghëwu nɔnjɛelënë kë ekpɩ orogbaghɩ lɛ ngikinë kë hɔ́hɔsɛnë lɛ, kebë enʋn sɛyɛyɛ ghë alɛ bunë bë eɔsɛ ecɔghɔ kelë sɛyɛyɛnë lɛ.

BUNË GHËWU BË EƆSƐ EKPƐKPƐ ELƆ FË N’YE FË ÉNƲN SƐYƐYƐ GHË ÀLƐ́ FË NË EKPƖ YIKI

5. ?Mabughëwu nɔnjɛelënë kë ekpɩ yikinë, kë gha ébɔ aɛn gha éba n’ye bu eba ekpɛkpɛ elɔ kelënë ghë wué?

⁵ Àlɛ́ fë në ekpɩ yiki óó fë në ebɔ aɛn eba n’ye bu eba ekpɛkpɛ elɔ fënë ghë esëkpɔnë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ mɛnsɩ ghe ekpa ghe enʋn fë sɛ n’ye, álɛ fë ébɔ ekpɩ ghɩnë eyɛsɛ (Prov. 24:10). Lapɔ esë, àlɛ́ fë apɛ adɔnë, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë ébɔ ghɩnë opuyɛ ghë fɛ n’ye fë bá vívinë mɩnɛn. ?N’yonë, bu nfre nfre nkpɔca ghëwu bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë énʋn sɛyɛyɛ ghë àlɛ́ fë në ekpɩ yiki é?

6. ?Mabughëwu nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, sɛ egbɔ kelë mɩɩ kë ghe kpa ghe eɔ mɛnsɩ álɛ kebë ebɔ elɛ bu fuɔ n’ye wué?

⁶ Fë në ekpɩ yikinë, sɛ bë eɔsɛ egbɔ fë mɩɩ fë ghe kpa ghe eɔ mɛnsɩ álɛ fë ébɔ elɛ bu fuɔ n’ye. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Lea, në hɛ́ kɔ: “Àlɛ́ fë në ekpɩ yikinë, mici jɔghɔ bu bë eɔsɛ eyi ayɔghɔ ghë, ese mɩɩ álɛ ci bë ekunë, sɛ powu ekpɔshɔ fë shi, akɔnda edɔ eshe fë. Mici jɔghɔ, àlɛ́ yiki aghɛghɛ bu ase mënë, më ghe eɔ mɛnsɩ álɛ më éghɛghɛ bu ece ëë aji esë.” Kelë aghɔ esë kë ewu kɔ ekpɛkpɛ elɔ kelë n’ye kebë ewu cibɩ enɩ muru eyɛsɛ. Jɔ ntɔnë ghënë, nɔnjɛ yighɔ Inɛsë hɛ́ kɔ: “Ekpɛkpɛ elɔ më n’ye më écamëla eyɛsɛ. àlɛ́ elë acamëlanë, orugbu jɔghɔ ghë, më epulɛ eki fannga nhɛn elɛ bu elɔ më ca nɔ̀n. Agbʋʋn fannga nhɛn ghë, më lɛ më ca lɛ gha wú bà-ghë gha bɔ́ cibɩ je álɛ ebë eyi enɩ muru aʋn-ngʋʋn esë.” Elë nɔnjɛelë jɔghɔnë, ekpɛkpɛ elɔ kelë n’ye kebë eyi efɩ kelë cɛwuelë álɛ kebë egbegbe aʋn-nkpɔ. Ekpa ekpɛkpɛ elɔ kelë n’ye kebë edi Ʒoova juman jɔghɔ, noo ghɩnë kë ekpɩnë, cibɩ powu kebë enʋn ëë sɛ n’yo. N’yonë, bë eɔsɛ elɛ kelë fɛ kë lɛ́ kelë esëkpɔ, kë nʋn tɩlefa mɩnɛn.

7. ?Mabughëwu mici jɔghɔ, nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë jɔ ehʋn kelë sɛ edɔ é?

⁷ Jɔ bë eɔsɛ ehʋn fë sɛ bunë efɩ kelënë ghëwu, noo fë ekpa edi akɔnda n’ye fë ghe lɛ bu gbɔʋn ghe boka kelë. Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Ʒesika, në hɛ́ kɔ: “Mici jɔghɔ, elɛ më fɛ më gha eɔsɛ më élɛ bu gbɔʋn eboka më shì wu mɩnɛn. Àlɛ́ më abɔ cibɩ je anɩ murunë, eka elɛ më fɛ më gha lɛ́ bu gha yɛsɛ, fɛ më edi më esëkpɔ akɔnda mɩnɛn.” Nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, mici jɔghɔ bë eɔsɛ elɛ kelë fɛ n’ye kë ghe lɛ bu gbɔʋn álɛ kebë eboka ghɩnë kë ekpɩnë mɩnɛn. Mici aghɔ esë, bë eɔsɛ elɛ kelë fɛ n’ye kë gha kpa gha pi aghɩnë kebë eɔsɛ ekpɩ kɔ́ orogbaghonë o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë o. Lapɔ esë, àlɛ́ kë apɛnë, kebë eɔsɛ elɛ̀ ghɩnë mbënë gha sheghë. Bu ntɔnelë powu bë eɔsɛ elɔ nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, jɔ bë ehʋn kelë sɛ (Jacq. 3:2). Kelë aghɔ esë, àlɛ́ kë në ewu n’ye ghɩnë kë ekpɩnë ëë orogbanë eɔ mɛnsɩ eyinë, jɔ ehʋn kelë sɛ edɔ tete. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Barbara, në hɛ́ kɔ: “Àlɛ́ më në ewu n’ye më cɛwunë më ekpɩnë ëë orogbanë eɔ mɛnsɩ eyi óó më gha eɔsɛ më élɛ bʋʋn eboka ëë wunë, jɔ edamë ehʋn më sɛ edɔ tete.”

8. ?Nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, àlɛ́ ngiki adà kelë nasɩnë, élé eba elɛ kelë é?

⁸ Bë eɔsɛ elɛ fë fɛ n’ye ngiki gha mʋn tɩ bunë fë elɛnë ghë wu mɩnɛn. ?Mabughëwu é? Noo ngiki ghe dà fë nasɩ, kë ghe ce bà orù juman kpɛkpɛ fë edi ekpɩ ghɩnë ghë. Àlɛ́ yiki ahɛ fë jɔ je adà fë nasɩnë, fë ekpa ebɔ mɛnsɩ eyi (1 Thess. 5:18). Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Melisa, në hɛ́ kɔ: “Mici jɔghɔ më erumurú noo sɛ egbɔ më, jɔ erɛrɛ më, jɔ ehʋn më sɛ. Ese, sɛ edamë eyɛyɛ më àlɛ́ ghɩnë më ekpɩnë ahɛ më kɔ ‘më eda fë nasɩ bunë fë elɛ elɔ mënë ghëwu.’ Àlɛ́ më në ece jɔ nhɛnnelënë, ele më mɛnsɩ ë ci arinë më ekpa eɔsɛ elooru, më ekpa evivi n’ye më élɛ bu eboka ghɩnë më ekpɩnë.” Elë nɔnjɛ yikpe nkpɔ di Amadu, në lɛ ya lɛ kë ekpɩ kelë kwɔjɛ yighɔ nkpɔ. Kwɔjɛ yighɔ ntɔnë eja nkpɔkpɔ. Nɔnjɛ yipkenë hɛ́ kɔ: “Agheci elë kwɔjɛ yighɔnë gha mʋn n’ye elë eba eti sɛ ala ekpɩ ëënë wo, ese sɛ edamë eyɛyɛ elë tete àlɛ́ në adà elë nasɩ, në akpa ahɛ elë kɔ ‘më kolo eɲë.’”

BUNË FË ÉLƐ ÁLƐ FË ÉNƲN SƐYƐYƐ GHË EYI

9. ?Élé nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë kebë eba eɔsɛ eya n’ye kë mʋn n’ye kebë eɔsɛ elɛ bu eshu é?

⁹ Mʋn n’ye fë éɔsɛ elɛ bu eshu (Prov. 11:2). Gha lɛ́ mici powu ëë elë ewu bà-ghë, elë ekpa eɔ mɛnsɩnë ebë ebɔ elɛ bunë elë evivi n’ye ebë elɛnë wo. N’yonë, lɛ́ bunë fë éɔsɛ elɛnë. Àlɛ́ ngiki ahɛ fë kɔ fë élɛ bunë fë mʋn kɔ fë ghe eɔsɛ fë élɛ wunë, hɛ kelë kɔ fë gha eɔsɛ fë élɛ ëë. Gha lɛ́ lakwa ëë lɛ́ ëë wo, bu ntɔnë eya n’ye fë mʋn n’ye fë éɔsɛ elɛ bu eshu. Elë nɔnjɛ yikpe nkpɔ di Je, në hɛ́ kɔ: “Ɔɔ bunë ebë eɔsɛ elɛ cikpɔ. Àlɛ́ elë amʋn jɔ ntɔnë óó elë gha viɛ n’ye ebë elɛ bunë dɔ́ she elë wunë, ebá eɔsɛ enʋn sɛyɛyɛ ghë eyi.”

10. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, kebë ewɛsɛ bu é? (Proverbes 19:11)

¹⁰ Wɛsɛ bu (ka Proverbes 19:11). Àlɛ́ yiki nkpɔ alɛ bunë, ghɩnë ewɛsɛ bunë edi akɔnda ewu bunë ghëwu ghɩnë bá nhɛn lɛ́ bu. Noo në eba nhɛn ewɛsɛ bunë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ yiki nkpɔ lɛ́ bunë hʋ́n në sɛnë, në eɔsɛ eso dɛɛn. Orogba ghëwu, yiki bë eɔsɛ elɛ bunë wɔ́wɔ́ ghe lɛ (Eccl. 7:7). Ghɩnë wɔ́wɔ́ yɛopu, elɛ bu aɛnshiji ghënë, oronë egba ëënë ghëwunë, bë eɔsɛ ekaka aa jɛelë eshi, bë eɔsɛ ebɔ ghɛ ekɩkɩ fë arɩ. Lapɔ esë, ëë jɔ bë eɔsɛ eɔ mɛnsɩ, opu bë ekɔ ëë jiji. Àlɛ́ fë në ekpɩ ghɩnë orogba pʋpʋ nkpɔ ɲí ëënë, fë éɔsɛ eviɛ bu jɛelë jɛelë álɛ fë émʋn n’ye orogba ntɔnë eba elɛ yiki. N’yonë, àlɛ́ orogbaghonë alɛ fë bunë ahʋn fë sɛnë, fá eɔsɛ emʋn kɔ orogbanë ghëwu ëë në bá nhɛn lɛ́ fë bu, ese gha lɛ́ nhɛn ëë në omunë në ba nʋn.—Prov. 14:29.

11. ?Bu nfre nfre nkpɔca ɔɔ alɔ óó nɔnjɛelënë ekpɩ ngikinë kebë ebɔ cibɩ elɛ é? (Psaume 132:​4, 5.)

¹¹ Bɔ cibɩ le fë lɛ Ʒoova lɛ cɛwudinë mɛnsɩ. Mici jɔghɔ, bayɛ n’ye fë ébɔ bu jɔghɔ eba cɛcɛ je, álɛ fë éwu bà-ghë elɛ ‘bunë ɔɔ alɔ dɔ́në’ (Phil. 1:10). Bunë ɔɔ alɔ dɔ́në ëë nkpɔ lɛ́ fë lɛ Ʒoova lɛ cɛwudinë. Ntɔnë esë ëë blengbi Davidë ɲíshi në oohʋn ghë. Bulɛ dɔ́ në, kʋra ese në bɔ́ Ʒoova sʋnë boepi në oohʋn ghë (ka Psaume 132:​4, 5). Nkpɔkpɔnë esë, àlɛ́ bulɛ adɔ fënë, da bɔ cibɩ ka Biblënë, kpa sɛrɛ Ofo. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Elisha, në hɛ́ kɔ: “Àlɛ́ më asɛrɛ Ʒoova, më akpa aka Psaume nakwanelë óó më abɔ cibɩ awɛsɛ opushinini mbënë më kánë, bu ntɔnë elɔ më eso dɛɛn, më ekpa enʋn sɛyɛyɛ ghë. Ofosɛrɛnë edamë eboka më edɔ tete. Mɩɩ álɛ ci bë ekunë, më esɛrɛ Ofo eki fannga nhɛn, më ehɛ ëë kɔ bë eboka më álɛ më éso dɛɛn.”

12. ?Nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, mabughëwu kebë elɛ bu ece kelë esë aɛn ghë é?

¹² Bɔ cibɩ lɛ́ bu álɛ sɛ bë eyɛ fë. Nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë, ekpɛkpɛ elɔ kelë n’ye kebë ewu bà-ghë, álɛ kebë elɛ bunë bë elɔ sɛ bë eyɛ kelë. Kë ghe wu bà-ghë álɛ kebë eshi bu ayɔghɔ la edi esë. Ese mʋn kɔ ghɩnë edi bu ayɔghɔ óó ekpa ewu bà-ghë elɛ spɔrë bu jɛelë jɛelënë, sɛ eyɛ ëë ayɔghɔ nhɛn. N’yonë di bu ayɔghɔ, kpa bɔ cibɩ lɛ́ spɔrë bu yi (Éph. 5:​15, 16). Lapɔ esë, bɔ cibɩ camëla yɛsɛ (Eccl. 4:6). Aghɩnë kë ewɛsɛ jumannë orofufunë edinë, kë ehɛ kɔ mëlacanë eboka orofufunë, ë orofufunë evɛ bu olopunë nʋnnʋn ëë ghënë enɩ. Kpelɛ nakwa nkpɔ kpa hɛ́ kɔ àlɛ́ yiki abɔ cibɩ acamëla ayɛsɛnë, bu ntɔnë eboka ëë, akɔnda eba ëë eki nkpɔ ë eɔsɛ eso dɛɛn mianmian ngbeɲi. Lapɔ esë, bayɛ n’ye fë ébɔ cibɩ enɩ muru, egbegbe (Eccl. 8:15). Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ hɛ́ bunë eboka ëë, ë enʋn sɛyɛyɛ ghë eyinë. Në hɛ́ kɔ: “Micinë aʋn afɩnë, më eso egba ngbu je. Vɛ nkpɔ ghë, më ebɔ mici nkpɔ je egbegbe alɛ më cɛwu nkpɔ lɛ.”

13. ?Mabughëwu miyafi lɛ́ bu yɔghɔ é? (Proverbes 17:22)

¹³ Bɔ bu jɔghɔ didi tagba fi miya (ka Proverbes 17:22; Eccl. 3:​1, 4). Miyafinë, lɛ́ bu yɔghɔ tete. Elɔ sɛ eyɛ yiki. Jɔ kpɛkpɛ ngbeɲi, eɔsɛ eso dɛɛn. Àlɛ́ fë në ekpɩ kɔ́ orogbagho o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛ o, gha lɛ́ mici powu ë bu eyi eyɛ fɛ n’yë eɲë bá vívinë mɩnɛn wo. N’yonë, àlɛ́ bu nkpɔ ashu óó opu ajiji eɲënë, eɲë éɔsɛ ebɔ bunë edidi tagba je efi miya álɛ opu ghe ejiji eɲë n’ye. Àlɛ́ fë lɛ ghɩnë fë ekpɩnë lɛ në efifi miyanë, bu ntɔnë bá elɔ eɲë ékpa ekolo eɲë esë eyɛsɛ.

14. ?Àlɛ́ fë abɔ fë jɔnë aka adi më-cɛwu yɔghɔ nkpɔnë, élé bu ntɔnë bë eba eɔsɛ eboka fë é?

¹⁴ Bɔ fë jɔnë ka di më-cɛwu yɔghɔ nkpɔ. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ fë elɛ ntɛnɩ fë éɔsɛ elɛnë powu álɛ fë énʋn sɛyɛyɛ ghë eyinë, mici jɔghɔ bë eɔsɛ eshu n’ye aa bë edɔ eshe fë. Cibɩ ntɔnelë ghënë, yi wú më-cɛwu yɔghɔ nkpɔ. Cɛwu ntɔnë bë elɛ cɛwunë bë eɔsɛ ece fë mbë óó ghe ewu jɔnë fë ehɛ ëënë lapʋ ghë wunë (Prov. 17:17). Më-cɛwu ntɔnë bá ece fë mbë, bá ehɛ jɔnë bë ele fë ndɔnʋn, jɔnë bayɛ n’ye fë éce álɛ fë ékpa ebɔ mɛnsɩ enʋn sɛyɛyɛ ghënë.—Prov. 12:25.

15. ?Élé bunë Ofo hɛ́ kɔ bá elɛ elɔ elënë bë eba eɔsɛ elɔ fë sɛyɛyɛ é?

¹⁵ Di akɔnda wu bunë fë lɛ ghɩnë fë ekpɩnë lɛ bá elɛ paradinë ghë. Ghaghaghë n’ye jumannë fë edi ekpɩ kɔ́ orogbagho o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë onë, ghe enʋnghë mɩɩ ghe elɛ wɔ́wɔ́ wo, gha lɛ́ ntɔnë ëë Ʒoova ghágha lɔ́ elë enë (2 Cor. 4:​16-18). “Ohʋn tetenë” nʋn ngbeɲi, ɲan (1 Tim. 6:19). Àlɛ́ fë lɛ ghɩnë fë ekpɩnë lɛ në edidi jɔ ewu bunë eɲá elɛ maɛn puɔpuɔnë ghënë, bu ntɔnë bá elɔ fë sɛyɛyɛ gbɔ nhɛn (Is. 33:24; 65:21). Nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Ɛlfɛrë, në hɛ́ kɔ: “Më ehɛ nɔnjɛ yighɔnë më ekpɩnë kɔ ɲan gbɔɔje më lɛ në lɛ bá edada bu, ebá enɛobu, ebá emɔn velo aʋn-nkpɔ. Ebá eshi kpaʋn, ebá eshi bu la elɔ elë aghɩnë kë bá epie rɔ ghë epulɛnë. Më ehɛ ëë bu nhɛnnelë jɔ edɔ. N’yonë, elë eka eda Ʒoova nasɩ bu ayɔghɔnë ná elɛ elɔ elënë ghëwu.”

N’YE EBË EBA EƆSƐ EBOKA NƆNJƐELËNË KË EKPƖ NGIKINË

16. ?Elë ofokwanë ghë, élé ebë eba eɔsɛ eboka nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë é? (Kpɩ fotonë esë.)

¹⁶ Elë elɛ bu eboka nɔnjɛnë ekpɩ yikinë álɛ bë ewu bà-ghë enɩmuru. Ofokwa ngikinë powu bë eɔsɛ eso kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë o, kɔ́ orogbaghonë o sɛ, álɛ nɔnjɛnë ekpɩ ëënë bë eɔsɛ ewu bà-ghë enɩmuru je, bë ekpa elɛ në esë omu bunë në evivi n’ye në élɛnë (Gal. 6:2). Nɔnjɛelë jɔghɔ bá mici álɛ kebë ebɔ eboka nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Natalia, në ekpɩ ca. Canë wúwu. Në hɛ́ kɔ: “Elë ofokwanë ghë, nɔnjɛ yikpe nkpɔ ebɔ kɔ́ mici nkpɔ o, kɔ́ mici aɲʋn o gbainë ghë, ë ewa eso më ca sɛ. Kë eka nda aʋn-nkpɔ, kë edidi jɔ, kë ekpɩ video bɔ́bɔ́. Bu ntɔnë edamë eyɛyɛ më ca sɛ edɔ tete. Më esë eboka më edɔ ë më ewu bà-ghë enɩmuru, më eɔsɛ elɛ më esë omu bunë më evivi n’ye më élɛnë. Më ekpa eɔsɛ esɔ enɔn-emi je.” Mici jɔghɔ, ebë eɔsɛ ebɔ orugbu nkpɔ eso orogbaghonë sɛ álɛ nɔnjɛnë ekpɩ ëënë bë eɔsɛ ecamëla eyɛsɛ.

17. ?Élé ebë eba eɔsɛ eboka nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë jɛmɛn cibɩ ghë é?

¹⁷ Ebë eboka nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë elë jɛmɛnnelë ghë. Noo nɔnjɛelë ntɔnelë kë ekpɩ kɔ́ orogbagho o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë o, elë ofokwa jɛmɛn lɛ, bude jɛmɛn lɛ, bude jɛmɛn ologbɔnelë lɛ ghënë, bu ntɔnë elɔ kë ghe eɔsɛ ghe bɔ rɔkɔ ghe ba jɔnë kë egbagbashinë powu ghë. N’yonë, nɔnjɛelënë kë nʋn ofokwanë ghënë kebë eɔsɛ ebɔ cibɩ je álɛ kebë eso kɔ́ orogbaghonë o, kɔ́ ghɩnë hɔ́sɛnë sɛ. Kebë eɔsɛ eso ëë sɛ jɛmɛnnë powu ghë bɔ́bɔ́, álɛ nɔnjɛnë ekpɩ ëë wɔ́wɔ́në bë eɔsɛ ece jɛmɛnnë eyɛsɛ. Àlɛ́ orogbaghonë gha eɔsɛ bë epie ereni esɔ wunë, ebë eɔsɛ eyi eso ëë sɛ ereni gbo, álɛ ebë eghʋ̀ ɛntɛrnɛtë ghë eshe jɛmɛnnë, álɛ nɔnjɛnë ekpɩ ëë wɔ́wɔ́në bë eɔsɛ eyi shibatɩ gbo.

18. ?Bu fuɔ nkpɔca ebë eɔsɛ elɛ eboka nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë é?

¹⁸ Ebë ece nɔnjɛelënë kë ekpɩ ngikinë bà orù, ebë ekpa esɛrɛ Ofo elɔ kelë. Ofokwa ngɩmɛnnelë bë edamë eyi edagha nɔnjɛelë ntɔnelë edɔ álɛ kebë ele kelë ndɔnʋn (Prov. 27:23). Elënë enʋ́n ofokwanë ghënë powu, n’ye bu aba ayi alɔ elënë powu o, ebë ece nɔnjɛelë ntɔnelë bà orù, ebë ele kelë ndɔnʋn. Lapɔ esë, ebë eɔsɛ esɛrɛ Ofo álɛ bë ele kelë mɛnsɩ, bë ekpa eboka kelë álɛ kebë eɲi kelë sɛyɛyɛnë shi eyi.—2 Cor. 1:11.

19. ?Bu ayɔghɔ nkpɔca ekɩkɩ elë ngbeni gbo é?

¹⁹ Ɲan gbɔɔje, Ʒoova bá ekuku ngiki powu muru shi. Orogba lɛ rɔ lɛ ghe ekpa ghe enʋnghë n’ye (Rév. 21:​3, 4). “Wuwunshɔghɩ bá efɩfɩ fɛ casɔ mɩnɛn” (Is. 35:​5, 6). Bu olopunë orogba ésenë lɛ pɛnë elë epɛ ekpɩ yikinë lɛnë, ‘ghɩʋn ghe kpa ghe eghagha alahɔ bu ntɔnelë ghë n’ye’ (Is. 65:17). Agbate o, bu ayɔghɔnë Ʒoova hɛ́ kɔ ná elɛnë gha shu se wo, ese elë émʋn kɔ në ghe eɲa elë shi wu tata. Àlɛ́ enë esɛrɛ ëë álɛ bë elɔ elë mɛnsɩnë, ná eboka elë álɛ ebë eɔsɛ ‘ekɩopu bu powu ghë, ebë ekpa efu opu shi sɛyɛyɛ ghë.’—Col. 1:11.