“Fë lɛ́ ghɩnë ɔɔ alɔ dɔ́ tete”!

1-2. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë emʋn kɔ eɔ́ alɔ dɔ́ tete Ʒoova aɛn é?

ƷOOVA damë kolo në sʋghɩnelë dɔ́ tete, ese kelë aghɔ kë edi akɔnda n’ye kë gha pi bʋʋn. Agheci n’ye yiki bá bɔ́ kelënë ghëwu ëë kë edi akɔnda ntɔnë. ?Àlɛ́ fë boepi bá nhɛn dí akɔndanë, mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë émʋn eyɛsɛ n’ye fë ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ʒoova aɛn é?

² Bunë bë eɔsɛ eboka fënë ëë nkpɔ ëë lɛ́ n’ye fë éka Biblë jɔ nfre nfrenë eya n’ye Ʒoova eba evivi n’ye ngiki bë eba ebɔ kelë esënë. N’ye në jɛ Ʒezi bá nʋ́n eshi n’yenë, në wú ngiki ghɩ, në bɔ́ kelë opuyɛ ghë. Bunë në lɛ́në eya n’ye aghɩnë kë edi akɔnda kɔ kë gha pi bʋʋn wunë, kë damë ɔɔ alɔ dɔ́ tete në lɛ Shì lɛ aɛn (Jean 5:19; Héb. 1:3). Bu ntɔnë ghëwu mbë órò ntɛnɩ ghënë, ebá ewu (1) n’ye Ʒezi bá bóka ngiki ë kë wú kɔ kë ɔɔ alɔ Ofo aɛn, (2) n’ye fë éba eɔsɛ emʋn kɔ fë esë fë ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ʒoova aɛn.—Agg. 2:7.

?ÉLÉ ƷEZI BÁ BÓKA NGIKI Ë KË WÚ KƆ KË ƆƆ ALƆ É?

3. ?Galile aghɩnë kë yí wú Ʒezi álɛ bë eboka kelënë, élé Ʒezi bá bɔ́ kelë é?

³ N’ye Ʒezi në eba eka nda eki arɩghë Galile oonë ghënë, ngiki fannga nhɛn ewa ece në mbë, në elɔ sɛ eyɛ kelë. Ʒezi wú kɔ ngiki ntɔnelë “kë gha ɔɔ bʋʋn, kë tú sánnga fɛ viaɲʋnnë kë gha ɔɔ sasagho wu mɩnɛn” (Mat. 9:36; kpɩ ëë notes d’étude). Kelë ofoshighɩnelë aɛnnë, ngiki ntɔnelë kë gha pi bʋʋn, kë ewu kelë fɛ aghɩnë “kë óo kelë oshu” mɩnɛn; ëë ghëwu ëë kë ghe ce kelë aɛn ghë (Jean 7:​47-49 ; note d’étude). Ese Ʒezi wú kelë ghɩ, në bɔ́ kelë opuyɛ ghë, ëë ghëwu ëë në yáya kelë bu, në lɔ́ sɛ yɛ́ kelë (Mat. 9:35). Lapɔ esë, álɛ në ékpa eboka ngiki fannga nhɛnnë, në yáya në akotonelë n’ye kebë eba eɔsɛ eka nda edi ngiki. Në kpa lɔ́ kelë mɛnsɩ álɛ kebë elɛ sɛ bë eyɛ ngiki.—Mat. 10:​5-8.

4. ?N’ye Ʒezi bá bɔ́ aghɩnë ngiki ghe ka kelë wunë, mabu bu ntɔnë eyaya elë é?

⁴ Ʒezi wú ngiki ghɩ, në bɔ́ kelë kolo ghë. Bu ntɔnë eya n’ye aghɩnë ngiki ghe ka kelë wunë, kë ɔɔ alɔ në lɛ Shì Ʒoova lɛ aɛn. Aghɩnë kë dá Ʒezi sɛ álɛ Ʒezi bë eyaya kelë bunë, në gha bɔ́ kelë lapʋ ghë. N’yonë, àlɛ́ fë në esʋ Ʒoova óó fë ehɛ fë esë kɔ fë gha ɔɔ alɔ Ʒoova ngbeɲi wunë, ghagha n’ye Ʒezi bá bɔ́ ngikinë ghë. Àlɛ́ fë në eba nhɛn elɛnë, bu ntɔnë bá eboka fë álɛ fë éwu n’ye fë ɔɔ alɔ tete Ʒoova aɛn.

5. ?Élé bu bá yí lɔ́ Galile-kwɔ nkpɔ é?

⁵ Agbate Ʒezi yáya ooya bu o, ese në kpa lɛ́ bu bóka ngiki nfre nfre esë. Mici nkpɔ, n’ye Ʒezi në eba eka nda Galile gbonë, në sɩ́ yighɔ nkpɔ. Yighɔ ntɔnë mpia fú ëë mɩɩ agbʋʋn 12 (Marc 5:25). Moizë Mbranë eya n’ye aghɩnë kë ɔɔ orogba nhɛnnelënë kë gha ca. Aghɩnë kë aci kelë abanë esë kë ghe eca. Bu ntɔnë ghëwu, agheci yighɔnë lɛ ngiki lɛ gha ba nhɛn gha dídi jɔ. Agheci esë, në gha ɔɔsɛ gha yí sinagɔgënelë ghë, në lɛ ngiki lɛ gha ɔɔsɛ gha dí Ofo fɛtënelë aʋn-nkpɔ (Lév. 15:​19, 25). Bu ntɔnelë eya n’ye gha lɛ́ orogbanë esëkpɔ ëë pɛ́ yighɔnë wo, ese n’ye ngiki bá bɔ́ ëënë esë pɛ́ ëë.—Marc 5:26.

6. ?Mabu lɔ́ yighɔnë mpia fú ëënë sɛ yɛ́ ëë é?

⁶ Yighɔ ntɔnë pɛ́, në vívi n’ye Ʒezi bë elɔ sɛ bë eyɛ në. Ese në gha dá Ʒezi sɛ álɛ në ébɔ jɔnë ehɛ ëë. ?Mabughëwu é? Noo agheci aɛnba ɲí ëë në orogbanë ghëwu. Agheci esë, në hɛ́ në esë kɔ Ʒezi bá ewɔ në, noo në gha ca, në gha ɔɔ shigbë n’ye në énʋn ooyanë ncɔcɔ. Yighɔnë mʋ́n yɛsɛ n’ye àlɛ́ në aci Ʒezi talɛnë abanë, sɛ bá eyɛ në. N’yonë, në yí cí Ʒezi talɛ eyimbunë aba (Marc 5:​27, 28). Sɛ ka yɛ́ në. Yighɔnë wú shiyɔ në ntɩjinë ghëwu. Ʒezi víɛ n’ye bë emʋn ghɩnë cí në abanë. N’yonë, yighɔnë ka bɔ́ esë yá ëë, ë bɔ́ në jɔnë ká dí ëë. ?Ʒezi bë ece jɔnë yighɔnë hɛ́ ëënë, mabu në lɛ́ é?

7. ?Élé Ʒezi bá bɔ́ yighɔnë mpia fú ëënë é? (Marc 5:34)

⁷ Ʒezi wú yighɔnë ghɩ, në bɔ́ ëë opuyɛ ghë. Noo Ʒezi wú kɔ ‘lahuɔn jí já ëë opu, sɛ etɛ ëënë,’ në lɛ́ ëë mbë bɛtɛɛ ghë (Marc 5:33). Bɔ́bɔ́, në lɛ́lɛ ëë ‘më jɛ yighɔ.’ N’ye në bá lɛ́lɛ ëënë eya n’ye në wú ëë ghɩ, në bɔ́ kolo ghë lɛ opuyɛ ghë lɛ (ka Marc 5:34). Abɩ ntɔnë ëë nɔtë detidënë ehɛ kɔ: “Oku ntɛnɩ esëkpɔ cece ghë ëë Ʒezi lɛ́lɛ yiki ‘më jɛ yighɔ.’ Agheci në bá nhɛn lɛ́lɛ ëë bunë fɩ́ ëënë lɛ, ‘sɛnë etɛ ëënë’ lɛ ghëwu.” Damë dí akɔnda wú n’ye bu ntɔnë bá cí yighɔnë aba. Agbate sɛ yɛ́ ëë o, ese saci Ʒezi gha lɛ́ ëë mbë kolo ghë wunë, saci yighɔnë káka yí aarɛrɛ ghë. Ese, noo Ʒezi lɛ́ ëë mbë kolo ghënë, bu ntɔnë yá yighɔnë n’ye në Shìnë nʋn oforu gbo óó ɔɔ kolonë esë, ewu ëë fɛ jɛ yighɔnë ɔɔ alɔ mɩnɛn.

8. ?Bu akpɛkpɛ nkpɔca fɩ́ elë nɔnjɛ yighɔ Maria é?

⁸ Ʒoova sʋghɩ jɔghɔ, jɔ ehʋn kelë sɛ noo kë edi akɔnda n’ye kë gha pi bʋʋn oronë egba kelënë ghëwu. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Mariaa, në lɛ́ shigbëfɩgho Brezilë oonë ghë. N’ye kë bá hʋ́n ëënë, orogba pʋpʋ nkpɔ cɔ́ghɔ ëë fù aɲʋnnë lɛ mbakwa bànë lɛ. Në hɛ́ kɔ: “Nakwatɩ gbo, mici kwapowu më nakwatɩ cɛwunelë kë emianmian më, kë elɛ më aɛnba bu bunë lɛ́ mënë ghëwu. Kë kpa rʋ́rʋ më eyi jɛelë jɛelënë lɔ́ aa hʋ́n më sɛ dɔ́ tete. Më shikwaghɩ bɔ́bɔ́, mící jɔghɔ, kë lɛ́ bunë lɔ́ më dí akɔnda n’ye më gha pí bʋʋn.”

9. ?Mabu bóka Maria ë në wú kɔ në ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn é?

⁹ ?Mabu bóka Maria é? N’ye në bá káci Ʒoova Adashɛghonë, në nɔnjɛelë kretiɛn eyikpe lɛ eyighɔ lɛ kë níni ëë opu shi, kë bóka ëë, ë në ɔɔsɛ wú në esë fɛ n’ye Ʒoova eba ewu ëënë mɩnɛn. Në hɛ́ kɔ: “Nɔnjɛelë fannga nhɛn ë bóka më, mɩɩ aʋnku gha kpa gha nʋn më nakwanë ghë álɛ më éghɛghɛ kelë eyi n’ye. Më edamë edà Ʒoova nasɩ ayɔghɔ nhɛn shikwa yɔghɔnë në lɔ́ mënë ghëwu.” Në nɔnjɛelë kretiɛn eyikpe lɛ eyighɔ lɛ ëë kë bóka në ë në wú kɔ në esënë, në ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ofo aɛn.

10. ?Mabu pɛ́ Mari Magdalɛnë é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹⁰ Elë ékpa ewu n’ye Ʒezi bá bóka yighɔ fuɔ nkpɔ. Në di Mari Magdalɛnë. Abʋsɛmɔn lɔhʋn-arɩ ëë nʋ́n yighɔ ntɔnë sɛ! (Luc 8:2). Agheci yighɔnë lɛ́lɛ bu kʋmɔn abʋsɛmɔn ntɔnelë ghëwu. Agheci bu ntɔnë lɔ́ ngiki gha víɛ n’ye kebë eda ëë sɛ. Agheci esë, opu jí ëë, ghɩʋn gha kólo ëë, ghɩʋn gha bóka ëë, bu kpɛɛkpɛ ntɔnë ghë. Agheci Ʒezi ëë wɔ́ abʋsɛmɔnnelë píeji yighɔnë sɛ, ë në káci në ejitigho. ?Bu fuɔ nkpɔca Ʒezi lɛ́ bóka Mari Magdalɛnë ë në wú kɔ në ɔɔ alɔ dɔ́ Ofo aɛn é?

11. ?Élé Ʒezi bá yá Mari Magdalɛnë kɔ në ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn é? (Kpɩ fotonelë esë)

¹¹ Ʒezi lɛ́lɛ Mari Magdalɛnë álɛ në ékpʋ ëë në ndaka jumannë ghë.b N’yonë, në ɔɔsɛ cé bu nfre nfrenë Ʒezi yáya ngikinë esë. Lapɔ esë, mícínë Ʒezi píe rɔ ghë púlɛnë, në bɔ́ në esë yá ëë. Në ejiti-aghɩ nfre nfrenë në boepi lɛ́ kelë mbënë mící ntɔnë, Mari lɛ́ kelë owu-nkpɔ. Bɔ́bɔ́, në ëë Ʒezi tʋ́ álɛ në éyi ehɛ në akotonelë kɔ në píe rɔ ghë púlɛ. Bu ntɔnelë powu yá Mari n’ye në ɔɔ alɔ dɔ́ Ʒoova aɛn!—Jean 20:​11-18.

12. ?Mabu lɔ́ Lidia dí akɔnda n’ye në gha ɔɔ alɔ wué?

¹² Fɛ Mari Magdalɛnë ee jɔnë mɩnɛn, elë nɔnjɛelë fannga nhɛn esë, elɛ kelë fɛ ghɩʋn gha eɔsɛ bë eda kelë sɛ, ghɩʋn gha eɔsɛ bë ekolo kelë wu mɩnɛn. Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ di Lidia, në nʋn Ɛspaɲë. Në hɛ́ kɔ n’ye në nɔ̀n bá bɔ́ në àmɛnnë, nɔ̀n vívi n’ye bë ewu àmɛnnë shi. N’ye në bá lɛ́ jejenë, nɔ̀n gha cé në aɛn ghë, në kpa lɛ́lɛ në mbënë hʋ́n në sɛ dɔ́ tete. Ebise Lidia eghagha ëë ghë. Në hɛ́ kɔ: “Bunë jí më kpowu shinë ëë lɛ́ n’ye ngiki bë eda më sɛ, kebë ekolo më. Ese n’ye më nɔ̀n bá bɔ́ mënë ghëwu, më hɛ́ esë kɔ më élɛ putu më élɛ pɛtɛɛ ngiki ghe ekolo më, noo më nɔ̀n yá më n’ye më lɛ́ ghɩ pʋ.”

13. ?Mabu bóka Lidia ë wú kɔ në ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn é?

¹³ N’ye Lidia bá mʋ́n nahɔnrɛnë, Ofonë në sɛ́rɛnë lɛ Biblënë në kánë lɛ, mbënë në nɔnjɛelë kretiɛn eyikpe lɛ eyighɔ lɛnë kë lɛ́ ëënë lɛnë, yá ëë n’ye në ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ʒoova aɛn. Në hɛ́ kɔ: “Mici powu, më ca ehɛ më kɔ në kolo më, në ehɛ më bu ayɔghɔnë më elɛnë jɔ. Më cɛwunelë esë kë elɛ bu nkpɔkpɔnë.” ?Eɲë ofokwanë ghë esë, ɔɔ ghɩ ntɛnɩ edi akɔnda fɛ Lidia mɩnɛn óó eɲë ewu n’ye bayɛ n’ye eɲë éboka ëë álɛ ëë esë bë ewu kɔ ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn wú?

WU FË ESË FƐ N’YE ƷOOVA EBA EWU NGIKINË MƖNƐN

14. ?Élé 1 Samuel 16:7 eba eboka elë álɛ ebë ewu elë esë fɛ n’ye Ʒoova eba ewu elënë mɩnɛn é? (Kpa kpɩ kare ntɛnɩ: “?Mabughëwu Ʒoova sʋghɩnelë kë ɔɔ alɔ në aɛn é?”)

¹⁴ Ghaghaghë n’ye Ʒoova ghe wu fë fɛ n’ye maɛnnë eba ewu fënë mɩnɛn (ka 1 Samuel 16:7). Maɛnnë ghë, álɛ yiki bë egbɔ eka fënë, kë ekpɩ n’ye fë ba nʋn, shighanë fë ɔɔ, alɛ n’ye fë yí nakwatɩ shúnë lɛ. Ese Ʒoova ghe kpɩ bu ntɔnelë (Is. 55:​8, 9). N’yonë, gha lɛ́ bunë maɛnnë eɲishinë ëë bë eya fë n’ye fë ɔɔ alɔ wo, ese n’ye Ʒoova eba ewu fënë. N’yonë, lele mɛnsɩ álɛ fë éba nhɛn ewu fë esë. Biblënë ehɛ ngikinë shú cibɩ nkpɔ kë dí akɔnda n’ye kë gha ɔɔ alɔ wunë jɔ, fɛ Eli lɛ, Noemi lɛ, Anë lɛ mɩnɛn. N’yonë, fë éɔsɛ eka kelë oohʋn jɔnë álɛ fë éwu n’ye Ʒoova bá eya kelë n’ye në kólo kelë, kë kpa ɔɔ alɔ në aɛnnë. Lapɔ esë, bunë shú fë oohʋn ghë óó yá fë n’ye Ʒoova kolo fënë, fë éɔsɛ eghɛghɛ ëë ebashi, fë ékpa eɔsɛ eviɛ elë Ofo nakwanë eya n’ye ebë eba ewu elë esënë eka.c

15. ?Mabughëwu Daniɛlë “ɔɔ alɔ dɔ́ tete” Ʒoova aɛn é? (Daniel 9:23)

¹⁵ Mʋn n’ye fë ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn ecelenë fë edinë ghëwu. Bë eshu cibɩ nkpɔ, ‘sɛ gbɔ́ Ofo agbagho Daniɛlë, sɛ rɔ́rɔ në shi,’ agheci n’ye në bá ɔɔ agbʋʋn 90 (Dan. 9:​20, 21). ?Élé Ʒoova bá lé ëë ndɔnʋn é? Në tʋ́ në wawɛnë di Gabriɛlënë álɛ bë eghagha Daniɛlë ghë kɔ në “lɛ́ ghɩnë ɔɔ alɔ dɔ́ tete,” Ofo ekpa ece në sɛrɛnelë (ka Daniel 9:23). ?Mabughëwu Daniɛlë ɔɔ alɔ dɔ́ tete Ofo aɛn é? Noo Daniɛlë lɛ́ bu ayɔghɔ fannga nhɛn. Në kólo bunë sheghë, në kpa dí ecele (Ézéch. 14:14). Ʒoova lɛ́ kë ghɛ́ghɛ Daniɛlë jɔnë lé në mbënë ghë álɛ bë ele elë ndɔnʋn (Rom. 15:4). Elë esë, Ʒoova ece elë sɛrɛ, eɔ́ alɔ në aɛn noo ekólo bunë sheghë, elë ekpa edi ecele esʋ ëë.—Mich. 6:​8, ftns.; Héb. 6:10.

16. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë Ʒoova fɛ Shìnë ɔɔ kolo mɩnɛn é?

¹⁶ Wu Ʒoova fɛ Shìnë ɔɔ kolo mɩnɛn. Biblënë eya n’ye Ʒoova evivi n’ye bë eboka elë, ese gha lɛ́ elë lakwanë ëë në ekpɩ (Ps. 130:3; Mat. 7:11; Luc 12:​6, 7). Ngikinë kë dí akɔnda n’ye kë gha pi bʋʋn wunë, kelë afannga nhɛn kë dí jɔ ntɔnë akɔnda ë bóka kelë. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ dí Eliana, në nʋn Ɛspaɲë. Ca hɛ́hɛ ëë jɔnë hʋ́n ëë sɛ dɔ́ tete agbʋʋn fannga nhɛn. Ëë ghëwu në dí akɔnda n’ye në gha pi bʋʋn. Në hɛ́ kɔ: “Àlɛ́ në elɛ më fɛ më gha pi bʋʋn wu mɩnɛnnë, më eka edi akɔnda ewu më esë Ʒoova bànë ghë, n’ye në eba ebɔ më kolo ghë, në ekpa eba ebidi më shinë” (Ps. 28:9). Elë nɔnjɛ yighɔ nkpɔ esë di Lorɛnë, në nʋn Afrikë di sidë, në eghaghaghë kɔ: “Noo Ʒoova bɔ́ kolo eci rɩ́ më dasɛ agbʋʋn fannga nhɛn ghë, në kpa ghʋ̀ më ghë yáya ngiki bunë, bu ntɔnë eya më ayɔghɔ nhɛn n’ye më ɔɔ alɔ në aɛn.”—Osée 11:4.

17. ?Mabu bë eɔsɛ eya fë ayɔghɔ nhɛn n’ye fë ɔɔ Ʒoova shiyɔnë é? (Psaume 5:12) (Kpɩ fotonë esë)

¹⁷ Mʋn n’ye fë ɔɔ Ʒoova shiyɔnë (ka Psaume 5:12). Davidë bɔ́ Ʒoova shiyɔnë pɔ́pɔ “bu gbɔnë sonjagho ebɔ eji ngɛlɛ aɛnnë” ghë. Në hɛ́ kɔ bu ntɔnë ebidi aghɩnë kë sheghënë shi. Àlɛ́ fë amʋn kɔ fë yɛ́ Ʒoova aɛn, kɔ fë ɔɔ Ʒoova shiyɔnë, bu ntɔnë eboka fë àlɛ́ fë në ehɛ fë esë kɔ fë gha pi bʋʋn. ?Élé fë éba eɔsɛ emʋn kɔ fë ɔɔ Ʒoova shiyɔnë é? Fɛ n’ye ebá wú ëënë mɩnɛnnë, Ʒoova eghʋ̀ në mbënë ghë eya fë n’ye fë yɛ́ në aɛn. Lapɔ esë, në kpa eghʋ̀ ofokwa ngɩmɛnnelë ghë lɛ, më-cɛwu ayɔghɔnelë ghë lɛ, ngiki fuɔ ghë lɛ eya fë n’ye fë ɔɔ alɔ në aɛn. ?Àlɛ́ ngiki ntɔnelë aba nhɛn ale fë ndɔnʋnnë, mabu fë élɛ é?

18. ?Élé fë éba ebɔ jɔ ayɔghɔnë më-nɔnjɛelë kretiɛnnelë kë ehɛ fë sɛnë é?

¹⁸ Nɔnjɛelënë kë mʋn fë óó kë kolo fënë, kë bë eɔsɛ ehɛ fë bu ayɔghɔnë fë elɛnë jɔ. Gha hɛ́ kɔ gha lɛ́ nahɔnrɛ. Gha épa-aɛn n’ye Ʒoova bë eɔsɛ eghʋ̀ nɔnjɛelë ntɔnelë ghë eya fë n’ye fë yɛ́ në aɛn. Eliananë eboepi hɛ́ ëë jɔnë hɛ́ kɔ: “Ngbɔ ngbɔ, më dísʋ bɔ́ jɔ ayɔghɔnë nɔnjɛelënelë kë ehɛnë. Àlɛ́ më égbɔ edisʋ ebɔ ëënë kpɛkpɛ lɔ́ më o, ese më mʋ́n kɔ bu ntɔnë ëë Ʒoova evivi n’ye më élɛ.” Ofokwa ngɩmɛnnelë kë bɔ́ Eliana kolo ghë, Eliana esë dísʋ bɔ́ kelë bokanë. Amɛn, në lɛ́ shigbëfɩgho, mici nkpɔ nkpɔ në ekpa eso ereni edi juman elɔ Betɛlë.

19. ?Mabughëwu fë émʋn eyɛsɛ n’ye fë ɔɔ alɔ dɔ tete Ʒoova aɛn é?

¹⁹ Ʒezi kpa ghágha elë ghë n’ye eɔ́ alɔ dɔ́ tete Ofo aɛn (Luc 12:24). N’yonë, elë émʋn eyɛsɛ n’ye eɔ́ alɔ dɔ́ tete Ʒoova aɛn, elë gha épa ëë aɛn wu tata! Lapɔ esë, elë elɛ ntɛnɩ ebë eɔsɛ elɛnë powu álɛ ebë eboka ngiki fuɔ álɛ kelë esë kebë emʋn kɔ kë ɔɔ alɔ dɔ tete Ofo aɛn!