Sierra Leone Ukwimba “Daimonde” wa Iko Uwaumisho Mutengo
MU MWAKA wa 1462, ibumba lya bashipa abenda pali babemba ukufuma ku Portugal baile ku lulamba lwa West Africa amakilomita 890 ku kapinda ka ku kuso aka equator (umupelwa wa pa kati uwa calo). Tabatiinishiwe ne nshimi isha bemba wa fiita uwa finamwelenganya ifyatunganishiwe ukuba ku kapinda ka ku kulyo aka Morocco. Mu kulundapo, tabapokelele icisumino caleshininda ica kuti akasuba kalibalike mupepi na equator ica kuti bemba alabilauka.
Kwati nga fintu abo bacoba basubile, ingalaba shabo isha mbao tashapukile mu lubingu, nangu kumona finamwelenganya fyabulwe mitwe ifya nshimi. Mu cifulo ca ico, basangile ululamba lwa musensenga wayemba uwabuuta pa ntanshi pamoneke impili sha katapakatapa ishasolomoka, ukutitikana ne fimuti. Kabili lintu imfula ya mu mpanga yakaba yaitulwike pe sonde no kubyata ukulepula iulu, inkuba yaliponene no kubulukuta muli sho mpili ukupala ukulila kwa ciswango cikalamba. Ku ca kusekesha, abo abaume ba pa menshi bainike icifulo Sierra Leone—“Impili sha Nkalamo”!
Nga fintu imyaka yalepita, abantu basambilile ukuti ubukankala bwa Sierra Leone tabwapeleshiwe pa kuyemba. Kwaliko na kabili ulubwe: icela, bauxite, rutile, chromite, platinum, na golde. Lelo ukufikila mu 1930 e lintu kwali ukusanga uko kwapangile icalo ca bunonshi ukubuula ukusakamana kwa aka ka calo kanono. Daimonde alisangilwe! Ukwananya kwa ifi ifyuma fyaumo mutengo kwashininkishe ukubo kwingi, ukucebusho bukwebo ku makana.
Bamo mu cine cine balitola daimonde ukufuma pe samba lya mushili. Umwanakashi umo asangile icipapatwa ca daimonde lintu alecapa mu mulonga. Umwaume aimbile icuma icafinine 153 carat lintu alebyala ifyumbu mwi bala. Ku lubali lwacilishapo, nangu cibe fyo, ukusanga aya mabwe yaumo mutengo kwalifwaya ukubombesha kukalamba. Ku ca kumwenako, daimonde imo ilashikama pa nshi sana mu mushili, ukubumbilwa muli kimberlite, umusango wa libwe. Ukuyakwata kubimbamo ukwimba, ukulisho tupata, ukushonaula, no kusalulula. Na kabili cifwaya ukulamuka, ukwishiba no kutekanya.
Ilintu ukutanunuka kwa mibombele ya kwimba daimonde kutwalilila ukufika kuli buno bushiku, ukusapika kwa fyuma ifya musango umbi—daimonde wa ku mupashi uwa bucindami bukalamba—kwalitwalilila mu Sierra Leone ukutula mu 1915. Muli ulya mwaka, umwaume we shina lya Alfred Joseph ashile Barbados no kwisa kuli ici calo ne ngalaba. Kuno atendeke umulimo wa “kucito bukwebo,” te bwa daimonde, lelo ubwa bantu bafwaishe ukubombela Lesa wa cine “mu mupashi na mu cine.” (Yohane 4:24) Uku kusapika kwacitike mu nshila ine nga kulya ukwabombelwe na Bena Kristu ba mu mwanda wa myaka uwa kubalilapo—“pa bantu na mu ŋanda ne ŋanda.” (Imilimo 20:20) Imyaka cinelubali pa numa, Alfred Joseph alilundilweko mu mulimo wakwe na William R. Brown, na o uwafumine ku West Indies.
Ukufika pa mpela ya 1923, icilonganino cinono calimikwe mu musumba, Freetown. Cilya cilonganino casanshishemo abapya 14 ababatishiwe. Ilelo, abantu 632 mu filonganino 30 mu kucincila bakana mu mulimo wa kushimikila kwa cintubwingi nge Nte sha kwa Yehova. Ukubombesha kwabo mu kusanga no kwimba icingetwa nakalimo ngo kuumisha kwa mutengo ukwa ku mupashi ukwa daimonde ukwa Sierra Leone kutwalilila ukukumanya ubuseko bukalamba.
Bakafwaya Bacincila aba Cine
Abasambi bamo abapya aba kwa Yesu Kristu balishininkisha ukuba abapala daimonde wabulwa mu kwanguka ukufuma pa nshi ya mushili. Mu kucincila balifwaya Inte sha kwa Yehova. Umo uwa aba ali ni kaluka wa mushishi Joan. Atumine lamya ku cishinte cikalamba ica mu mwabo ica Nte mu Freetown no kulombe sambililo lya Baibolo.
Cinshi cacincishe Joan ukutuma ilya lamya? “Te kuti njibukishe inshita mu kati ka bumi bwandi ilyo nshalefwaya Lesa,” e fyo asosa. “Ukutula ku bwaice, naliilunda ku macalici ayengi na mabumba ya mabutotelo lelo nshabalile nkwato ukwikushiwa kwa ku mupashi.
“Mupepi ne myaka ikumi iyapitapo, nabele uwaibukila ulwa Nte, lelo ukwabulo mulandu uuli onse, napangile ukuyumfwa kwa kuti aba bantu balingile ukusengaukwa umupwilapo. Lintu icibusa ca lupwa cabele Nte, nalembeshe bamagazini Ulupungu lwa kwa Kalinda na Loleni! Nalicitile cene pa kumusekesha fye; tacabalile acimpamfya ukubelenga bene. Na kuba, nabomfeshe bene ku kuwamishako amawindo yandi! Lyene Awake! alishile uwacebwishe ukusakamana kwandi. Icipande ca ku nkupo cali pa lwa kukabila kwesu ukwa kutemwa. [September 22, 1986] Nabelengele cene kabili mu kushika nalyebekeshiwe. Cali ni ilya magazini e yanseseshe ku kwipushe sambililo lya Baibolo.” Joan apangile ukulunduluka kwa mu kwangufyanya kabili bwangu bwangu aali ni Nte ya kwa Yehova iyabatishiwa.
Umuntu na umbi uwafwaile icine aali mulumendo uwe shina lya Manso. Alefwaya ukuba shimapepo kabili aile ku seminario. Lelo lintu amwene ubumbimunda bwa bakafundisha bakwe, abele uwafuupulwa no kufileka. Icakonkelepo, Manso atendeke ukusangwa ku kukumana kwa mabutotelo yambi. Bushiku bumo lintu aali mu nshila ukuya mukumona nalume, amwene icitabo icasabankanishiwa na Watch Tower Society—Is the Bible Realy the Word of God? Cali pa nshi mu menshi ya mulamba aya matipa. Apantu umutwe wasekeshe Manso, alobele icitabo ku nse, ukucumika, no kubelenga cene. Pano e pali icine cintu alefwaya! Icitabo cakoseleshe bakabelenga ukulasangwa ku kulongana pa Ŋanda ya Bufumu iya cikaya. E co Manso aliile, atendeke ukusambilila Baibolo ne Nte, kabili bwangu bwangu alibatishiwe. Nomba abomba ngo mutumikishi painiya wa nshita yonse!
Ukwankula ku Kwafwilisha Kwatekanya
Bambi abasambi, nangu cibe fyo, balishininkisha ukubo kucila pali daimonde yakomenenwa mu kushika mu libwe. Ukubombesha kutuntulu kwalikabilwa ku “kwimba” bene. Donald, eluda wa Bwina Kristu, ebukisha ukutekanya kwakabilwe ku kwaafwa umwanakashi uwe shina lya Martha. Alondolola ukuti: “Nangu cingati asumine ukusambilila, lyonse atupangile ukulolela pa nshita ntali pa ntanshi ya kwalukila kuli lyene. Inshita shimo kuti abombe ncito isho shintu acilingo kubombapo mu kubangilila. Lyene atwipwishe ukupembelela ukufikila apwishishe shene. Inshita shimo twalepembelela ukucila pe awala limo. Asubile ukuti kuti twaba abafuupulwa no kuya, lelo cila mulungu twaleesha ukufimba mu kucefyako ifyebo finono ifyabamo ubupilibulo. Ica kufumamo? Mu nshita ukutesekesha kwakwe kwalikulileko.
“Ubwafya na bumbi bwali bwa kusenda Martha ku kulongana. Nalesendako Inte na shimbi kwi sambililo lyakwe ilya Baibolo pa kuti engalayumfwo muntungwa lintu aisa ku Ŋanda ya Bufumu. Lelo aleshingashinga kabili ukushingashinga apakalamba ica kuti lintu mu kupelako aishile, alishibe icilonganino conse!” Ukutekanya kwalilambwile. Martha nomba alibatishiwa kabili alikwato kwiminina kusuma mu cilonganino.
Pius mu kutendekelako alikeenye icine. Pa nshita lintu bamishonari batendeke isambililo lya Baibolo kuli wene, Pius aali muli ba 70 bakwe, aali cilundwa cacincila ica kabungwe ka bupolitiki, kabili aali ni kasunga wa cipao ce calici lyakwe. “Alepaasha icabipisha pa lwa cishinka icili conse twalanshenye,” e fyasosele bamishonari. “Cila mulungu aletendeka uwatalala, lelo panono panono alekaba. Caleba ni nkondo iituntulu cila mulungu, kabili ilingi line twaleyumfwa nga fwebengaleka no kumusha. Icikalamba icaletulengo kubwelelako kuli wene cali ca kuti lyonse alepekanya isambililo lyakwe bwino sana.
“Mupepi no mwaka umo pa numa lwa ici, Pius abilishe kuti alipingwilepo ukucito kufwailisha kumo ukwa buntungwa. Apantu aali ni kafundisha walambuka, alishibe fya kusapika. Cila bushiku pa milungu ibili, aninine ulupili ukuya ku laibrari ya universiti, uko aibimbile mu kulandapo kwa Baibolo ne fitabo fya kuloshako. Pa numa abilishe ukuti: ‘Nomba ninshininwa ukuti icili conse cintu mwalenjeba ca cine. Lesa tali Bulesa Butatu, takwaba helo wa mulilo, kabili umweo te umunshifwa. Nangu fye bantu bamo mwi calici lyandi balasumine ci ukube fyo.’ Pa numa ya ico, Pius apangile ukulunduluka kwa mu kwangufyanya, ukuleka fyonse fibili amapolitiki ne calici. Pa numa ya kubatishiwa, abombele nga painiya wa kwafwilisha, ukupoosa amaawala 60 cila mweshi mu mulimo wa kushimikila, libili libili nga fintu engacita ukufikile mfwa yakwe mu 1987.
“Icintu cimo tushaishibe pa nshita ntali,” e fibukisha bamishonari basambilishe Pius, “cali ca kuti nyina alebishanya ne Nte sha kwa Yehova. Aibukishe ukusangwa ku kulongana na wene lintu aali umwaice. Lelo lintu afwile, aile inshila yakwe. Pa numa ya lubatisho lwakwe, Pius asosele ukuti: ‘Ukumfwa kwandi ukwa bulanda kuli kwa kuti mayo tengamona nomba.’ Lyene icinso cakwe calibuutushiwe, e lyo alundilepo kuti: ‘Lelo akamona mu calo cipya!’”
Ukufika kuli buno bushiku, ukusapika kwa daimonde no kusapika kwa basambi kulatwalilila. Ukusabankanya kwa kucebusha kuitakisha ukuti “daimonde ya kuli pe na pe.” Nangu ni fyo, umwine wa cuma ca musango yo icatemwikwa taipakisha cene kuli pe na pe pantu pa mbali ya kupayanya kwa kwa Lesa ukwe pusukilo, imfwa e cakaniko ca bantu ababembu. (Yohane 3:16, 17) Umulimo wa Nte sha kwa Yehova mu Sierra Leone muli fyo ulelobolola icuma icacilishapo umutengo ukucila pali daimonde ya fye: ababomfi ba kwa Lesa na basambi ba kwa Yesu Kristu! Kabili Icebo ca kwa Yehova cilayo kuti: “Uucito kufwaya kwa kwa Lesa ekalilila umuyayaya.”—1 Yohane 2:17.
[Mapu ne Fikope pe bula 22, 23]
(Nga mulefwaya ukumona mapu, moneni muli magazini)
[Ifikope]
Pa kati ka kumoneka kwapala uku, bakabilisha ba Bufumu basanga daimonde wa ku mupashi mu Sierra Leone