Imbila Nsuma Yafika mu Mishi ya mu South Africa

IMPUKA shakalifiwa, bakapokola ba kuleshe cimfulunganya, imfuti sha mpilipili. Mu myaka ya nomba line, amatauni ya mu South Africa ne misumba yalilepaulwa ku kukansana kwa musango yo. Nelyo fye ni ncende sha mu mishi ishayemba—uko ukucila pali 40 peresenti uwa bwingi bwa bantu bekala—tashafyukako ku kupumpunta kwa lukaakala lwa bupolitiki. Mu kati na nkati ka fyonse ifi, nangu cibe fyo, Inte sha kwa Yehova balitwalilila ukubilishe “mbila nsuma iya mutende.”—Abena Efese 6:15.

Pa myaka Inte balitungulula kampeini wa kushimikila uwa pa mwaka uwa myeshi itatu ukutonta mu kulungatika pa bwingi bwa bantu aba mu mishi. Ku ca kumwenako, mu 1990 ukucila pali bakabilisha ba Bufumu 12,000 ukufuma mu filonganino 334 babuulile ulubali muli kampeini. Mu cifyalilwa, ifipindami ifingi fifwile ukucimfiwa pa kufika kuli aba abekala mushi basalangana aba mu Africa yabela ku kapinda ka ku kulyo.

Pa kati ka fintu fimbi, Inte bafwile ukulolenkana ne ntambi shalekanalekana ne ndimi. Kabili mwandi kulekanalekana kwatumbinkanishiwa uku kwaba! Ku ca kumwenako, kwalibako bashimafarmu abalande ciNgeleshi ne ciAfrikaans, capamo na baPedi, abaSotho, abaTsonga, abaTswana, abaVenda, abaXhosa, na baZulu. Ibumba limo limo lyalikwata ulutambi no lulimi lwa liko ulwapaatuka. Na kabili kwalibako intamfu shalepa ne misebo yatobonkela. Conse ici ciita pa mupashi wa kuipeele lambo no kupoosa kwa nshita ikalamba ne ndalama. Nalyo line, Yehova alipaala mu kufumba ukubombesha kwacitilwe. Lekeni tumushimikileko finono pa lwa mafya no kutunguluka ukwa ulu lubali lwaibela ulwa mulimo wa kushimikila.—Linganyeniko Malaki 3:10.

“Sande Sukulu” mu Zululand

Pa kati na nkati ka mpanga yakaba iya Zululand palaala umupokapoka washika uwa mumana wa Umvoti. Ukufuma pa fimabwe, umo kuti amona ifisansangu fya misakuta ya baZulu iya fyani (amayanda) iyalunduluka ukufika ukutali. Kasuba kamo pa Mulungu mu 1984, bakabilisha ba Bufumu babili baishile ku mupokapoka pa musebo wanyongana, uwa lukungu. Kwalikaba kabili kwa cipuki kulya ica kuti incende yainikwa ishina lya mipuulwe Kwa-Sathane (Icifulo ca kwa Satana)—ukuloshako kwamonekesha ku cifundisho ca bufi ica mulilo wa helo icabakwa na Ciwa!

Mu kuba ne libe lilekonkoloka, bamunyina batununwike umwanakashi uwe shina lya Doris, uwaletungulula ikalasi lya Sande sukulu. Pa numa ya kumfwa ubukombe bwa Bufumu, Doris mu kwangufyanya alaalike Inte ukulanda kwi bumba lyakwe ilya misepela mupepi na 40. Ica kufumamo? Bamunyina balibweleleko umulungu wakonkelepo mu kuba na makope 70 aya lupapulo lwa Icitabo Candi ca Malyashi ya mu Baibolo ica kubomfya pa sukulu lya cikaya. Mu kati ka milungu inono, imibele ya Sande sukulu yayalwike ku kuba iyo iye bumba lye sambililo lya Baibolo. Mu cifulo ca nyimbo she calici, inyimbo sha Bufumu shalimbilwe mu musango wa cina Africa, mu kuba ne ciunda ca cifyalilwa ica buseko. Mu kwangufyanya ibumba lyalikulile ukucila pali 60. Munyina umo apundile ukuti: “We ca kukumanya ca kukafyo mutima ici cali ukwakana mu kwalula iyi Sande sukulu ku kuba icifulo ca kupepa kwa cine!”

Mu Mpanga ya Fimpusa iya Lukungu

Pa mulandu wa kuibimba kwa macalici mu cimfulunganya ca mapolitiki, bashimafarmu babuuta abengi baliba abaibukila nelyo fye aba mutunganya pa lwa uli onse uwabatununuka no bukombe bwa Baibolo. Moneni iyi lipoti kwi bumba ukufuma ku Johannesburg ilyaendele amakilomita 640 ku kushimikila imbila nsuma mu ciputulwa ca mu Transvaal.

“Natwenda ukulola ku kapinda ka ku kuso ukucilinganya imilundu ya mpanga ya fimpusa mupepi na maawala yane nomba. Imyengelele pa musebo walungatika ilebengeshima pe samba lya kasuba ka ku Africa. Mu kupumikisha, umusebo wa manenekela wapwa kwatendeka uwe loba, uwaimbauka kabili uwaisulamo ifilindi. Mu kupelako, umusebo wa nsakalabwe watwingisha kwi farmu.

“‘Mwashibukeni, Meneer [Mukwai],’ e fyo twasosa mu kuposha shimafarmu watuuluka.

“‘Mwashibukeni,’ e fyo ayasuka mu kuba ne shiwi lyakoma. ‘Bushe kuti namwafwako?’

“Pa numa ya kuishibisha, twalondolola umulandu wa kutandala kwesu. Tatwapwile na kulanda ilyo umwaume apundile ukuti: ‘Dominee [minista] wandi alinsokele pa lwa imwe mwe bantu! Bonse muli baKomyunisti kabili Bamukanyakristu. Fumeni pa cifulo candi ilyo nshila . . . !’

“Imibele ya kwa shimafarmu yalangilila ifyo kuti asanguka uwa lukaakala pa nshita iili yonse. Pa kukanakwata umwa kusengulwila, twapingulapo ukufumapo no ‘kukunto lukungu ku makasa yesu.’ (Mateo 10:14) Kwaliba ulukungu ulwingi ku kucite ci mu nshila ya cine cine.

“Pe farmu lyakonkelepo, ukwankulako kuli kumo kwine. Lyene twailuka ukuti ulusale lwa lamya ya mu mushi lwalikatililwe kuli minista wa Dutch Reformed, uwalesoka ‘umukuni wakwe’ pa lwa ‘busanso’ busungamine mu bwina mupalamano. Mu kupelako twakumanya shimafarmu uyo, nangu cingati tali uwasekelela umwine, asoso kuti: ‘Ee, kuti mwalanda ku babomfi bandi.’

“Twacilalolela ico cine fye. Ifyakolonganikwa pamo mupepi ne fimuti fyafubana tuyanda twalinga ikumi utwashingulwa ne loba lyakashikila. Twailuka ukulolesha kwa kufwaisha ukwishiba ku balelengela ukufuma mu tuyanda ilintu tulepampa busaka busaka ifitabo pali bonnet pa mulu wa motoka. Umwina umo wa maBaibolo, umwina umbi wa citabo ca Kuti Waikala Kuli Pe na pe muli Paradise Pe Sonde, umwina wa Icitabo Candi ca Malyashi ya mu Baibolo, na mabroshuwa yalekanalekana yapwishishisha ukutantika. Kalume umo uwa pa mushi abutukila ku kweba abekala mushi pa lwa kwisa kwesu. Mu kwangufyanya ibumba mupepi na 30 lyalongana ukushinguluka motoka ku kumfwa ubukombe.

“Ilyashi lyakopelwa kabela lyabikwa pali tepu mu ciTswana. Ifyo aba bantu bali aba nsansa ukumfwa mu lulimi lwabo lwine imbila nsuma iya Bufumu bwa kwa Lesa ne subilo lya Paradise! Kwabako ukusoshanya kwa kucincimusha lintu impapulo shatambikwa. Ilyo tapalakokola, ifya kushalika fyonse fyapwa. Umwaume umo umukalamba afwaya fye no kushita tepu rekorda. Twayumfwa abaseshiwa mu kushika ilintu ukutesekeshiwa kwa mbila nsuma kwabelebeshiwa mu nshila ishingi ishinono—ukumwentula kwa nsoni, ukukumya, na ‘natootela’ wa kutepelesha.

“Mu kuba no kuyumfwa, abana bapanga umutande wanyongana no kwimba ulwimbo lwa cishilano ulwa kushalikapo. Mu kupumikisha, imisebo ya lukungu, iyaimbauka kabili no kwankulako kwapusanako ukwa nshita shimo shimo kwashiminina. Caciba icawamina ukubombesha ukuli konse ukunono!”

Imfumu Yapeela Icipope!

Icilonganino cimo mu Soweto calipeelwe ulubali ulwa kushimikila mu ncende ya lulimi lwa cikaya mupepi na kabanga ke tauni lya Piet Retief. Umwata kulya ukambisha ukuti umutandashi intanshi alingile ukulondolola imifwaile yakwe ku induna (imfumu) ya mu ncende. Bamunyina balyumfwilile iyo mitantikile. We ca kupapusha lintu imfumu yabapokelele mu kukaba kabili no kubapeela fye no mwa kulaala ku mwakwe kwine! Mu kulundapo, ukubomfya inshimbi yakwe iya bulashi, alembele ka kalata aka kulondolola pa kuti bakasabankanya bengabomba ukufuma ku mwinshi no mwinshi. Yasosele ukuti: “Aba ni bakashimikila ba Bufumu bwa kwa Lesa. Bapokeleleni mu ŋanda yenu, no kukutika kuli bene.”

Ukwankulako kwali ukwa kucincimusha ica kuti Inte bapekenye ukukwata ilyashi lya Baibolo ukupeelwa mu cipango ca ŋanda ya mfumu cilya cungulo kasuba pa Mulungu. “Icipaka” caisuka caiswile paa, kabili ukulongana kwaiswilwe no kwisalwa mu kuba no lwimbo ne pepo. Ifyakukumanya fyapalako mu kuba na bakongamina ku kusenaminwa fyalipakishiwa mu ncende shimbi isha mu mishi.

Umuntu umo uwa musango uyo aali ni Nathaniel, mu kamushi kanono aka Pitsedisulejang mu cifutu capumwa ku cilala ica Bophuthatswana. Aali ni shibulimi wa mu bwikashi uwaibimbile muli programu wa kusambilisha abantu ba mu mushi ukulima bwino ifinsabwansabwa. Alotele ulwa kwalula ici cifulo caumba ukuba paradise. Lelo lintu asambilile ukuti paradise ya mu cibulungwa mu kwangufyanya fye yali no kwisa, amenso yakwe yalibengeshime. Mu kuswatuka alembele ilembo limo na limo ilyo bakasabankanya bamulangile. Nathaniel mu kwangufyanya alishibishiwe ku cilonganino ca mupepi, amakilomita yamo 30 ukutalukako.

Mu Buseko Ukwaafwa Bakafwaya ba Cine Abengi

“Yehova atulangile ukuti ubupiina tabucilikila umuntu uuli ne nsala ya ku mupashi ukusambilile cine,” e fisosa Monika, painiya, nelyo kabilisha wa Bufumu uwa nshita yonse. Aali ulubali lwe bumba lya bapainiya ilyashimikile ukufuma pe farmu ukuya pe farmu ukulalanya amawanga yapabuka aya Orange Free State mu lubali lwa pa kati ulwa calo. Ni shani fintu bapainiya bayumfwile pa lwa kuibomfya mu kutwala imbila nsuma kuli aba bantu? “Ni ani engabikapo umutengo pa fintu twakumanya?” e fintu bayankwileko. Mu cine cine, bapainiya balilambwilwe bwino lwa ku mupashi pa kubombesha kwabo.

Nelyo fye kukanabelenga te kuti kuleshe umuntu uuli ne nsala ya ku mupashi ukufuma ku kusambilila icine ca mu Malembo. Broshuwa wapayanishiwa bwino ne fikope uwa Ipakishe Ubumi pe Sonde kuli Pe na Pe! ukucilisha alapokelelwa bwino kuli abo abashingabelenga no kulemba nelyo abo abengabelenga panono. Abaice na bakalamba capamo balacincimushiwa ku fikope fyabalabata ifya Paradise. Kabomba wa nshita yonse umo uwafwilisha mu kupulinta ifyebo fya musango uyo alondolwele ukuti: “Uyu broshuwa alaafwa abantu ukumona Paradise nge ca cine cine kabili alengilishako ukucindikisha kwabo ukwa cifyalilwa no mwenso kuli Baibolo.”

Pa mulandu umo wine, ulupapulo Icitabo Candi ca Malyashi ya mu Baibolo caliba icatemwikwa apakalamba. Mu ncende yabela ukutali iya mutundu wa Lebowa, babili aba muli bankashi yesu aba ku mupashi balipapushiwe ukusanga ukuti umwaume umukote, uumona icibutubutu no mukashi wakwe balikwete kope wa ici citabo mu lulimi lwa ciSepedi. Aba abaupana babomfeshe cene nge citabo ca kusambilishishamo abana ba mu mushi. Na kuba, icitabo calisambililwe bwino no kushilwa ica kuti cali icalepauka. Ifyo bali abasekelela ukupokelela kope umupya!

E fyo cali ukuti impapulo sha cine isha Bwina Kristu shileisusha ukukabila kukalamba mu kwafwilisha abo abali ne nsala ya cine. Ku ca kusekesha, iciputulwa cikalamba ica fyebo fyonse ifyapulintwa mu ndimi ishingi isha cikaya isha mu kapinda ka kulyo aka Africa cipulintwa na Watch Tower Society. Mu 1990 mweka, amabuku, amabroshuwa, na bamagazini 113,529 ifyasabankanishiwe na Sosaite fyalyananishiwe mu mishi ya South Africa.

Ifisabo fya Kucucutika

Bushe ifi fyakukumanya fishaiwamina no kushalika kwa fitabo fyaliletako ifisabo fibelelela mu mishi ya mu South Africa? Mu kushininkisha fyaliletako. Ukutula mu 1989 ifilonganino fine na mabumba yaba yeka pabula fyalipangwa pamo nge ca kufumamo ca kulungatika ica kubilisha imbila nsuma mu mishi ya mu South Africa. Bapainiya baibela aba nshita inono na bapainiya ba nshita yonse e baluminishe ubwingi bwa uyu mulimo.

Bushe uleibukisha Doris na Sande sukulu yakwe muli ulya mukonko wabela ukutali uwa mu Zululand? Ilelo, aba ni Nte ya kwa Yehova iyaipeela, iyabatishiwa. Mu kulundapo, ibumba liletemfuma ilya bakasabankanya ba Bufumu pabula liletwalilila ukucito kulunduluka lwa ku mupashi kulya. Abengi abapya balesangwa ku kulongana ukucitilwa mu ŋanda ya kwa Doris, kabili abantu cinelubali abo atungulwile amasambililo ya Baibolo balibatishiwe pa kulongana kwa citungu ukwacitilwe mu Durban mu December 1990.

Ifisabo fya musango uyo fili fya kucincimusha kwa kukafyo mutima kuli bakasabankanya ba Bufumu mu South Africa. Basungilila ku mutima amashiwi ya mutumwa Paulo aya kuti: “Lyonse ilyo twaba ne nshita, tubombe icisuma kuli bonse.” (Abena Galatia 6:10) Ee, ababomfi ba kwa Yehova baliba abapampamina ukufika pa bantu bonse aba mitima ya bufumacumi, ukusanshako abo abekala mu mishi ya ulu “lubali lwabesha ukutali ulwe sonde.”—Imilimo 1:8, NW.

[Mapu ne Fikope pe bula 24]

(Nga mulefwaya ukumona mapu, moneni muli magazini)

Lebowa

TRANSVAAL

Soweto

Piet Retief

Bophuthatswana

ORANGE FREE STATE