“Icine Cinshi?”

ABA baume baleloleshanya bali abapusaninina nga nshi. Umo aali ni politishani, uwali uwa musaalula, uwaibililika, uwa cuma, uwaiteyanya ukucite cili conse ku kutuninkisha umulimo wakwe wine. Umbi aali ni kasambilisha uwakene icuma no kulumbuka kabili aali uwaipekanya ukupeela umweo wakwe icilubula ku kupususha imyeo ya bambi. Cili icayeba fye ukuti aba baume tabakwete imimwene imo ine iya fintu! Kwaliko umulandu umo uo bapusenepo umupwilapo, umulandu wa cine.

Aba baume baali ni Ponti Pilato na Yesu Kristu. Yesu aiminine pa ntanshi ya kwa Pilato nge ntalamisoka yasenukwa. Mulandu nshi? Yesu alondolwele ukuti umulandu wa ici—na kabushe, umulandu wine aishiile pe sonde no kubomba ubutumikishi bwakwe—wali cintu fye cimo: icine. “Pali ici e co nafyalilwe, kabili pali ici e co naishiile pano isonde,” e fyo asosele, “pa kuti nkeseshimike cine ubunte.”—Yohane 18:37.

Icasuko ca kwa Pilato cali cishingalabwa ica kuti: “Icine cinshi?” (Yohane 18:38) Bushe cine cine alefwaya ukuti bamwasuke? Nakalimo iyo. Yesu aali muntu uwingasuka icipusho icili conse ico bamwipwishe mu bufumacumi, lelo taaswike Pilato. Kabili Baibolo itila pa numa ya kwipushe cipusho cakwe, Pilato ilyo line alifumine na muntu balekumanina. Kateka wa ciRoma mu kupalishako aipwishe ico cipusho mu kukanacetekela kwabamo musaalula, pamo ngo kuti, “Icine? Cinshi ico cine? Takwabe cintu ca musango yo!”a

Imimwene ya kwa Pilato iya kutwishike cine yalibe yaseeka ilelo. Abengi basumino kuti icine tacakumanina—mu mashiwi yambi, e kuti icingabe ca cine ku muntu umo pambi tacingabe cine kuli umbi, ica kuti bonse babili pambi kuti “nabalungika.” Ici cisumino calyanana nga nshi ica kuti kwalibako ne numbwilo babomfya iya kuti—“icikulilo.” Bushe e fyo umona umulandu wa cine? Nga ni fyo, bushe kuti cacitika ukuti wapokelela iyi mimwene ukwabula ukwipushaipusha kwapwililila? Nangu fye nga tawapokelela iyi mimwene, bushe walishiba ifyo aya mano ya buntunse yayambukila ubumi bobe?

Ukusansa Icine

Ponti Pilato te wabalilepo ukutwishika imfundo ya kuti kwalibako icine cakumanina. AbaGreek ba pa kale aba mano ya buntunse balengele ukusambilisha ukutwishika kwa musango yo ngo mwa kusangilo bwikalo! Imyanda isano iya myaka pa ntanshi ya kwa Pilato, Parmenides (uwalangulukwa nga katendeka wa ku Bulaya uwa metaphysics) aikatilile pa kuti ukwishiba kwine kwine takwingasangwa. Democritus, uwalumbilishiwe nga “uwapulishamo pa ba mano ya buntunse aba pa kale,” asosekeshe ati: “Icine calishikama nga nshi. . . . Tatwaishibapo nangu cimo.” Nakalimo uwacilapo kucindikishiwa pali bonse, Socrates, asosele ukuti cintu fye aishibe mu cituntulu cali ca kuti taishibe nangu cimo.

Uku kusansa pa mfundo ya kuti icine kuti caishibikwa kwalitwalilila ukufika na mu kasuba kesu. Aba mano ya buntunse bamo, ku ca kumwenako, basoso kuti apantu ukwishiba kwishila mu filundwa fya kumfwilamo ifyo fingakopekwa, kanshi takwaba ukwishiba ukwingaba ukwa cine mu kushininkisha. Uwa mano ya buntunse kabili uwaishibisha amapendo umwina France René Descartes apingwilepo ukubebeta ifintu fyonse ifyo atontonkenye ukuti alifishibe icine cine. Alisuulileko kuli fyonse no kushala fye ne cine cimo ico alangulwike ukuti tacingatwishikwa ica kuti: “Cogito ergo sum,” nelyo, “Apo ndetontonkanya, kanshi e po ndi.”

Ulutambi lwa Cikulilo

Icikulilo tacipelela fye ku ba mano ya buntunse. Cilasambilishiwa na ku ntungulushi sha fya mapepo, ukufundishiwa mu masukulu, no kwananishiwa mu fya kusabankanishishamo amalyashi. Shikofu wa ba Episcopal John S. Spong imyaka inono iyapitapo atile: “Tufwile . . . ukusela ukufuma pa kutontonkanyo kuti twalisange cine no kuti bambi bafwile ukusuminishanya ne mimwene yesu iya kwishibo kuti icine ca kapeleko tatwingacifikapo.” Icikulilo ca kwa Spong, ukupala ica bashimapepo abengi ilelo, cilalekako bwangu ku kusambilisha kwa mibele isuma ukwa Baibolo mu kusoobolapo amano ya buntunse aya “umo umo mu nshila yakwe.” Ku ca kumwenako, mu kweshaesha kwa kufwaya abalaalana na ba bwamba bumo bwine ukuti baleyumfwa “bwino” mwi Calici lya Episcopal, Spong alembele icitabo icatungile ukuti umutumwa Paulo ali uulaalana no wa bwamba bumo bwine!

Mu fyalo ifingi amasukulu yamoneka ukuluminisha ukutontonkanya kwa musango wapalako. Allan Bloom alembele mu citabo cakwe ica The Closing of the American Mind ukuti: “Kwalibako icintu cimo cintu profesa engaba uwashininkisha pa lwa cene ni ci: mupepi no musambi uuli onse uuya ku yuniversiti alisumina, nelyo atila alisumina, ukuti icine tacakumanina.” Bloom asangile ukuti nga ca kuti engapaasha ukushininwa kwa basambi bakwe pali uyu mulandu, kuti bayankulako no kupapa, “kwati aletwishika ukuti 2 + 2 = 4.”

Ukutontonkanya kumo kwine kulasumbulwa mu nshila shimbi ishingi. Ku ca kumwenako, abacita lipoti aba pa TV na mu nyunshipepala ilingi line bamoneka ukucilapo kusekelela mu kusekesha aba kutamba ukucilo kufika pa cine ca lyashi. Amaprogramu yamo aya malyashi yaliteulula fye nelyo ukubika ubufi muli filimu pa kuilenga ukucilapo kuba iya kucincimusha. Kabili mu fya kusekesha ukusansa kukalamba kulungatikwa ukulwisha icine. Ifyakatamikwa ne cine ca mibele isuma ifyatungulwile abafyashi besu na bashikulwifwe filemonwa mpanga yonse pamo nge fishingabomba kabili ilingi line fimonwa no kupumya kwabulo kupita mu mbali.

Kwena, bamo kuti bapaasha abati ubukulu bwa ici cikulilo cimininako ukukakuka na muli fyo calikwata ukwambukila kwashininkishiwa pali sosaite wa buntunse. Nangu ni fyo, bushe mu cituntulu e fyo caba? Kabili ni shani pa lwa kwambukila kwa ciko pali iwe? Bushe walisumino kuti icine tacakumanina nelyo ukuti tacabako? Nga ni fyo, ukusapika cene kuti pambi kwakweba fye ukuti ulepoose nshita. Imimwene ya musango yo ikambukila inshita yobe iya ku ntanshi.

[Futunoti]