Cinshi cilecitika ku bacaice?

NI MBILA nshi mufwaya ukubalilapo ukumfwa—iya bulanda atemwa iisuma? Ilyo baipushiwa ici cipusho, abengi basalapo ukumfwa imbila ya bulanda intanshi no kulekeleshako imbila nsuma pa kuti e yo bakashale baleibukisha.

Ilyo tulebebeta ifilecitikila abacaice, intanshi langulukeni imibele ya pali ndakai. Ilingi line abakalamba balandapo kuti abacaice ilelo nabapusana na baice ba ku kale. Lubali lumbi, abacaice tabatemwa ukwebwa ukuti imibele yabo tayalingana ne mibele yaliko mu myaka ya kale. Nangu ni fyo, bakabebeta baswatuka aba mibele ya bantunse balasumina ukuti abacaice ba lelo balipusanako.

Bapusanako Shani?

Nangu cingati abantu mu cinkumbawile basumina ukuti abacaice bafwile ukukwata imibele isuma, ukucetekelwa, no kucindika bambi, ificitika ilingi line filango kuti balifilililwa ukukwata iyi mibele. Ukulingana no kufwailisha kwasabankanishiwe mu nyunshipepala ya The Independent iya ku London, abacaice “balelundulula ‘umupashi upya uwa kupondokela’ icalo ico bamona nge cafilwa apakalamba ukubacitila ifyo bafwaya.” Uyu ‘mupashi upya uwa kupondoka’ umonekela mu fyasangwa ukupitila mu kufwailisha ukuti abaice abengi aba pali lelo bafwaya ukuimona nga “abakali kabili abayafya ukwishiba imisango,” ukucila ukuimona nga aba “mano kabili abacetekelwa.”

Ku ca kumwenako, mu Britain, bumpulamafunde ubwashimikwa—ubwingi ubwacitilwe na bacaice—bwaingilishiweko imiku 10 pa kati ka 1950 na 1993. Ukufulilako kwa kunwa imiti ikola no kukolwa ubwalwa kulingene fye no kufulilako kwa bumpulamafunde. Inyunshipepala ya ku London, iya The Times yatile, pa nshita imo ine, mupepi ne fyalo fyonse ifyalunduluka fyalikumanyapo “ukufulilako kukalamba ukwa kufulunganishiwa mu mikalile ne mintontonkanya ya baice ukutula pa Nkondo ya Calo iya Cibili.” Ukulingana no kutontonkanya kwa kwa David J. Smith, profesa wa fya milandu ya bumpulamafunde, uku kufulunganishiwa konse “takulengwa nangu fye panono pa mulandu wa kupusulwa nelyo ukukwatisha ifyuma ukulefulilako.” Ukufwailisha kulange fyo ubupusano bukalamba pa kati ka bacaice na bakalamba nomba nabumonekesha.

Ilelo abana na bapungwe bakumanya ukupopomenwa kulekulilako. Ukwesha ukuipaya nelyo ukuipaya fye kwine kuli fye mpanga yonse. Inyunshipepala ya ku Scotland Glasgow iya Herald yashimika ukuti ukwesha ukuipaya ukwa bana ba myaka yacepako pali 12 kwafuliileko imiku ibili mu myaka ukucepako pali 10. Abana abakulileko balaleka ukupelelwa kubalenge ukuipaya. Inyunshipepala yalandilepo ukuti, “ukwesha ukuipaya e fya kufumamo fishaibipila ifya malwele yalefulilako aya muntontonkanya mu baice ifingabwesesha pa numa ukubombesha kulecitwa ku kubaafwa.”

Nani Engapeelwa Umulandu?

Abakalamba cilabangukila ukufutukisha abacaice umulandu pa “kupaasuka” kwa mimwene ya baice. Nalyo line, bushe abakalamba mu cine cine, te bakwatisha no mulandu pa cilecitikila abacaice nomba? Ilingi line ukululunkanya, umulekelesha wa bafyashi, ukukanakwata aba kupashanya abo abacaice bengacetekela, e fimo ifyo batila filalenga abacaice ukupaasuka. Umukalamba wa kabungwe ka Medical Research Council Child Psychiatry Unity aka ku Britain, Profesa Sir Michael Rutter, atila, “Ukupopomenwa kwa bantu mu cinkumbawile kuli fye nge fyo kwali imyaka 30 iyapitapo.” Alundapo kuti, “lelo imiku ukupopomenwa kulecitika pa bapungwe na bakalambako naifulilako nga nshi. . . . Takuli ukutwishika ukuti ukubongoloka kwa ndupwa ukupitila mu kupwa kwa fyupo no kufulilako kwa kukanaumfwana no kukansana pa kati ka bakalamba na ko kulalengako.”

Kasapika umo asosa ukuti abacaice “balekaana imikalile ya ku kale iya cishilano.” Mulandu nshi? “Pantu imikalile ya ku kale iya cishilano tailebomba kuli bena.” Kuti twaishibila ku mimwene ileyaluka pa lwa milimo ya banakashi ne ya baume. Banamayo abengi basendamo imisango yapalisha ku ya baume iya bukalushi no lukaakala, ilintu abalumendo bakonka iya banakashi. We kupusanako ku mikalile ya ku kale iya cishilano!

Lelo mulandu nshi kubeleleko ukwaluka kwapaasuka ifyo pali ndakai? Kabili ni mbila nsuma nshi iyabako pa lwa bacaice ilelo? Ni shani fintu bengapakamisha ubwikalo bwabo ubwa ku ntanshi? Icipande cikonkelepo cileasuka ifi fipusho.