Ubulungi bwa Cine—Ni Lilali Kabili mu Nshila Nshi?

ABA kaele tabalingile ukutiina ubulungi bwa cine. Na kuba, mupepi na konse fye abana calo baliba no mulandu wa kuba abatootela nga ca kuti icalo cabo calikwata ifilye ifimono kuti kwabo bulungi. Ukutantika kwa musango yo kusanshamo amafunde, bakapokola abamono kuti amafunde yalekonkwa, ne filye ifiputula imilandu. Abena Kristu ba cine balacindika ifilye kuntu bekala, mu kumfwana no kukonkomesha kwa mu Baibolo ukwa ‘kunakila bakateka abacilamo.’—Abena Roma 13:1-7.

Nangu cibe fyo, ifilye mu fyalo fyalekanalekana fyalicita ifilubo fishaibipila kabili ifya museebanya.a Mu cifulo ca kukanda abakwate milandu no kucingilila aba kaele, inshita shimo aba kaele balikandwa pa milandu intu bashacitile. Bambi balikakwa imyaka iingi mu cifungo, e lyo no kwisakakulwa ilyo imyaka bapingwilwe ishilakumana ninshi kuli ukutwishika nampo nga baali no mulandu atemwa ukushininwa kwabo kwali kwa cine. E mulandu wine, abengi bepusho kuti, Bushe kukatala akubako ubulungi bwa cine kuli bonse? Nga ni fyo, ni lilali kabili mu nshila nshi? Nani twingacetekela ku kucingilila aba kaele? Kabili lisubilo nshi ilyabako ku bantu abafyengeleshiwa?

Ifilubo mu Bupingushi

Mu myaka ya ba 1980, mu Germany “bapingwile umulandu uwacililepo ukupesha amano ukutula apo inkondo yapwila,” ilyo nyina umo uwapeelwe umulandu wa kwipaya abana babili abanakashi apingwilwe ukufwila mu cifungo. Nangu cibe fyo, ilyo papitile imyaka imo, balipitulwike mu mulandu wakwe, kabili alikakwilwe no kuteyanya ukumulubulwisha na kabili. Mu 1995, inyunshipepala ya Die Zeit yashimike ukuti mu bupingushi bwa kubalilapo “mufwile mwali icilubo.” Ukufika pali ino inshita, uyu mwanakashi aali naikala imyaka 9 mu cifungo nangu cingati tabaishibe bwino nampo nga aali no mulandu atemwa nga aali uwa kaele.

Inshita imo iya cungulo bushiku mu November 1974, abantu 21 balifwile lintu amabomba yabili yapuulike pa tauni mu musumba wa Birmingham, England. Cilolo wa mu Ng’anda ya mafunde Chris Mullen, alembele ukuti, icacitike “tacakalabwe ku muntu nangu umo mu Birmingham.” Pa numa, “abaume 6 aba kaele balishininwe umulandu wa musoka ushaikulila uushatala aucitwapo mu Britain.” Imilandu yabo yaishilefuutwa—lelo cali ninshi nabekala imyaka 16 mu cifungo.

Ndubulwila Ken Crispin ashimike ulwa mulandu “uwacebwishe icinabwingi mu musango waibela ukucila imilandu yonse iyacitikapo mu Australia.” Ulupwa lumo lwasakile insakwe lwa mupepi na ku Ayers Rock lintu umwana wabo umucece alubile, kabili tamoneke na kabili. Nyina alipeelwe umulandu wa musoka, alishininwe umulandu, no kumupingula ukufwila mu cifungo. Mu 1987, pa numa aikele ukucila pa myaka itatu mu cifungo, ukufwailisha kumo kwasangile ukuti ukukonka ubushinino babomfeshe taali no kupeelwo mulandu. Alikakwilwe no kwelelwa.

Umwanakashi uwa myaka 18 uwaleikala ku kapinda ka kulyo aka United States alipaiwe mu 1986. Umwaume uwa myaka ya pa kati alipeelwe umulandu, ukushininwa, no kupingulwa ukufwa. Ilyo baali tabalasanga ukuti aali uwa kaele, aali naikala imyaka 6 alelolela ukwipaiwa.

Bushe ifilubo fya musango yu mu bupingushi fya limo limo fye? David Rudovsky uwa ku University of Pennsylvania Law School alando kuti: “Nalibombe myaka 25 mu filye kabili nalimona imilandu iingi. Kuti natila aba kaele ababeepeshiwa imilandu . . . Ndetunganya baba pa kati ka maperesenti 5 na 10.” Crispin aipusha icipusho icakosa ati: “Bushe mu cifungo muli bambi aba kaele abekele inkumbabulili?” Ni shani fintu ifilubo fya musango yo fingacitika?

Ifilye Fya Buntunse—Fyakwata Ubunake bwa Buntunse

Mu 1991, icilye ca British Court of Appeal mu kulandikisha casosele ukuti: “Takwaba ifilye fya buntunse ifingaba ifyapwililika.” Ukulungika no kushintililwapo kwa cilye kwalingana fye na bantu abapanga no kwangalila icilye. Abantu kuti balufyanya, ukufutika, no kuba ne mpatila. E ico, te ca kupapa ukuti ifilye fya bantunse ficita ifi fine ifilubo fimo fine. Langulukeni ifyakonkapo.

Ukulingana na Kapingula Rolf Bender uwa ku Germany, pa maperesenti 95 aya milandu ya bumpulamafunde, ubunte bwa bakambone e bubomba ngo bushinino. Lelo bushe ni lyonse bakambone ba musango yo bengashintililwapo mu cilye? Kapingula Bender atila iyo. Atunganyo kuti hafu wa bakambone abesa mu cilye balabepa. Profesa mukalamba uwa fya mafunde pa University of Munich, Germany, Bernd Schünemann, alandile fimo fine. Lintu bakalemba ba Die Zeit bamwipwishe, Schünemann alisumine ukuti ubunte bwa bakambone bulakabilwa—nangu fye tabuli bushinino ubwingashintililwapo. “Kuti natila icilenga sana ukuti kubeko ifilubo fya bupingushi ni lintu kapingula acetekelo bunte ubushashintililwapo ubwa bakambone.”

Bakambone balalufyanya; bakapokola na bo bene cimo cine. Maka maka umulandu uucitike nga wafulwisha icinabwingi, bakapokola balapatikishiwa ukwikato muntu. Nga cabe fyo, kapokola umo na umo alatunkwa ukumumunga ubushinino nelyo ukupatikisha umuntu uo baletunganya ukuyebelela. Lintu abaume 6 abapeelwe umulandu wa kulisha amabomba mu Birmingham bakakwilwe, inyunshipepala ya The Independent yalembele umutwe wa kuti: “Icalengele Ukuti Abaume 6 Bashininwe Umulandu ni Bakapokola ba Mafisakanwa.” Ukulingana na The Times: “Bakapokola balibepele, balipangene no kufutika.”

Limo limo, impatila kuti yalenga bakapokola ne cintubwingi ukutunganya abantu ba mushobo umo, imipepele, nelyo uluko. Ukulingana ne filanda U.S.News & World Report, ukukalululo mulandu umo kuti kwabipilako ica kuti kwaletako “akapaatulula ka mushobo mu cifulo ca kupingula bwino.”

Ngo mulandu watwalwa ku cilye, ubupingushi nalimo kuti bwayambukilwa te ku bunte bwa bakambone fye lelo na ku bushinino bwa sayansi. Ukupitila mu matukuto ya fya cipatala ayalepikaninako fye, kapingula nelyo bakapingula kuti pambi balombwa ukushinino muntu nelyo ukumulinga uwa kaele ukushintilila pa mipangilwe ya mfuti iyabomfiwe nelyo icishibilo ca fifwati, imilembele, umusango wa mulopa, ilangi lya mushishi, ubushishi bwa nsalu, nelyo ulufyalo lwa muntu (DNA). Ndubulwila umo alandile ukuti ifilye filolenkana na “mabumba ya basayantisti abalondolola inshila shapikana isha kupelenganya.”

Ukulundapo, magazini wa Nature alandile ukuti te bonse basayantisti basumina ubushinino bwa fya cipatala. “Limo limo basayantisti ba fya cipatala tabasuminishanya.” Ku ca bulanda, “kale kale abengi balishininwa imilandu intu bashacitile pa mulandu wa bushinino ubwa filubo ubwa fya cipatala.”

Te mulandu na kuntu twikala, ifilye fyonse ifyabako filangilila ukupelebela kwa buntunse. E co nani twingacetekela ku kucingilila aba kaele? Bushe kuti twasubila ukuti ubupingushi bwa cine bukabako? Kabili lisubilo nshi ilyabako ku bantu abo ifilye fyafyenga?

“Ine Yehova Natemwo Bupingushi”

Nga ca kuti icilye calilufyanya ukumupingula nelyo ukupingula umo uwa mu lupwa lwenu, Yehova Lesa no Mwana wakwe, Yesu, balishiba ubwafya ubo mulepitamo. Ulufyengo lushaibipila lwalicitilwe lintu Kristu aipaiwe pa cimuti ca kucushiwilwapo. Umutumwa Petro atweba ukuti Yesu “tacitile ulubembu.” Nalyo line, balimubeepeshe kuli bakambone ba bufi, ukumupeelo mulandu, no kumwipaya.—1 Petro 2:22; Mateo 26:3, 4, 59-62.

Elenganyeni fintu Yehova afwile aumfwile lintu Umwana wakwe bamucushishe muli uyu musango! Ubupingushi bwaba pa kati ka mibele imo iyapulamo iya kwa Yehova. Baibolo itwebo kuti: “Imibele yakwe yonse bupingushi.”—Amalango 32:4; Ilumbo 33:5.

Yehova apeele abena Israele ifilye ifyaibela. Uwipeye umuntu nga teshibikwe, ilambo lyalepeelwa ku kukonsolwela imfwa. Bakapingula tabalepatikishiwa ukuputulo mulandu uuli onse ica kuti bashinina no muntu uwa kaele. Takwali uwaleshininwo mulandu wa musoka ukushintilila pa bushinino bwa manshoko nelyo ubushinino bwa sayansi; kwalekabilwa bakambone nangu fye babili. (Amalango 17:6; 21:1-9) Ifi fya kumwenako filangililo kuti Yehova alikwata ifipimo fyasumbuka kabili alyangwako ukumono kuti ubupingushi bwacitwa bwino. Na kuba, alando kuti: “Ine Yehova natemwo bupingushi.”—Esaya 61:8.

Nangu cibe fyo, ifilye fya mu Israele fyaletungululwa na bantunse abapelebela nga ifwe bene. Inshita shimo ifunde lyalepondamikwa. Imfumu Solomone yalembele ukuti: “Nga wamona shimakabe acitwo lumanimani, no bupingushi no bulungami fyafumpulwa mu calo ca bulashi, wisunguka pali ici.”—Lukala Milandu 5:8.

Yehova alilungike ulufyengo ulwacitilwe ku Mwana wakwe. Apantu alishininkishe ulwa ici, Yesu alikoshiwe, “pa mulandu wa kusekelela ukwabikilwe pa ntanshi yakwe . . . ashipikishe ku capindama [“cimuti ca kucushiwilwapo,” NW].” Mu kupalako, isubilo lya kusekelela ilya kwikala pe sonde lya paradise pe samba lya kuteka kwa kwa Mesia, lintu kukaba ubupingushi bwa cine, kuti lyatupeela amaka ya kushipikisha lintu muli ino micitile ikote twaumfwa pa lwa lufyengo atemwa lintu batufyengelesha. Takwaba ubonaushi nelyo ukucena ifyo Yehova ashingalungika mu nshita yakwe. Na baipaiwa pa mulandu wa filubo mu bupingushi bakabuushiwa.—AbaHebere 12:2; Imilimo 24:15.

Nga twafyengwa, kuti twaba abatootela apantu ifilye ifingi fyalikwata inshila sha mwi funde ishingatwaafwa ukulungika imilandu. Abena Kristu kuti babomfya inshila sha musango yo. Nangu cibe fyo, balingile ukwibukisha icishinka ca kuti: Ifilye ifishapwililika filangililo kuti abantunse bakabila ukuwamishiwa. Mu kwangufyanya Lesa akacita ico.

Mu kwangufyanya Yehova akafumyapo ino micitile ya fintu iya lufyengo no kupyanikapo imicitile ipya “umwaikalo bulungami.” Kuti twacetekelo mupwilapo ukuti Kabumba wesu lyene akacito bupingushi ukupitila mu Mfumu yakwe iya buMesia, Yesu Kristu. Ubupingushi bwa cine buli mupepi no kwisa kuli bonse! Mwandi tulatootela icibi pali ili subilo.—2 Petro 3:13.

[Futunoti]

[Amashiwi pe bula 27]

Ifilye ifishapwililika—pamo no buteko bwa mafisakanwa, imipepele yabotelela, na makwebo ya bufumfuntungu—filangililo kuti abantunse bakabila ukuwamishiwa

[Akabokoshi pe bula 28]

Icisansamushi Ukufuma Mu Malembo Ya MUSHILO

Mu November 1952, Derek Bentley na Christopher Craig batobele icikuulwa umo basungila ifipe ku Croydon, mupepi na ku London, England. Bentley aali ne myaka 19 e lyo Craig aali ne myaka 16. Bakapokola balitilwe, kabili Craig aombele imfuti no kwipayapo kapokola umo. Craig aikele imyaka 9 mu cifungo, lelo Bentley alikulikwe mu January 1953 pa mulandu wa musoka.

Iris, nkashi kwa Bentley, alicitile kampeni wa myaka 40 pa kuti umulandu uo Bentley ashacitile wingafuutwa. Mu 1993, Ubuteko bwalombele ubwelelo ukulosha ku bupingushi ubwacitilwe, kabili bwasumine ukuti Derek Bentley nga takulikwe. Iris Bentley alembele pa lwa uyu mulandu mu citabo Let Him Have Justice (Lekeni Apingulwe Bwino) ati:

“Mupepi no mwaka umo ilyo umulandu wa kwipaya kapokola taulacitika, Derek akumenye Inte ya kwa Yehova mu musebo . . . Nkashi Lane aleikala mupepi na ku mwesu ku Fairview Road kabili alaalike Derek ku mwabo ku kukutika ku malyashi ya mu Baibolo. . . . Icawemeko fye ca kuti Nkashi Lane alikwete amalyashi ya mu Baibolo ayakopwa, yantu aleashima Derek [apantu taishibe ukubelenga bwino]. . . . Nga abwela atemenwe ukunshimikilako ifyo Nkashi Lane alemweba, ilyashi lya kuti ifwe nga twafwa tukabuuka.”

Iris Bentley atandalile ndume yakwe uwalelolelo kwipaiwa. Ni shani fintu Derek ayumfwile? “Filya fintu Nkashi Lane amwebele fyalimwafwile mu nshiku shakwe isha kulekelesha.”—Ifilembo fipindeme fyesu.

Nga ca kuti mulecuula pa mulandu wa cilubo mu bupingushi, ukubelenga no kwetetula pa cine ca Baibolo kuti camwaafwa. Ukucite ci kulapayanya icisansamushi, pantu Yehova Lesa ni “Shifwe wa nkumbu kabili Lesa wa cisansamushi conse, uuletusansamusha pali conse ica bucushi icituponena.”—2 Abena Korinti 1:3, 4.

[Icikope pe bula 29]

Ulufyengo lushaibipila lwalicitilwe lintu Kristu aipaiwe