“Pali Ifwe Tapakafwe Nangu Umo”

1, 2. Bushe ulwendo lwa kwa Paulo lwali no kuba shani, kabili finshi nalimo fyamusakamike pali ulu lwendo?

ELENGANYENI uko Paulo aletontonkanya pa mashiwi Feste amwebele ayakumine ifyali no kumucitikila ku ntanshi. Umulashi Feste atile: “Ukaya kuli Kaisare.” Pali iyi nshita ninshi Paulo alikala mu cifungo pa myaka ibili, kanshi ulwendo lwa kuya ku Roma lwali no kulenga apuupwako akamwela. (Imil. 25:12) Lelo ifyo Paulo aleibukisha pa nyendo sha pa menshi, tafyaweme. Ulu lwendo ulwa kuya kuli Kaisare nalo lwalengele Paulo ukuipusha ifipusho ifingi pa fyali no kumucitikila.

² Paulo alipo mu masanso ya pali bemba imiku iingi, alipuswike imiku itatu ilyo ubwato bwabundile, kabili inshita imo ali pali bemba akasuba no bushiku. (2 Kor. 11:25, 26) E lyo kabili ulu lwendo lwali no kupusana sana ne nyendo sha bumishonari isho ale-enda ninshi ali umuntungwa. Pali ulu lwendo ali mufungwa kabili ali no kwenda intamfu iikalamba sana, ukucila amakilomita 3,000 ukufuma ku Kaisarea ukufika ku Roma. Bushe ali no kuyafika fye bwino? Nomba nangu afika fye bwino, bushe bali no kumupingula shani? Mwilaba ukuti uwaleya mu kumupingula ali ni kateka wakwete sana amaka pali ilya nshita.

3. Cinshi Paulo alefwaisha ukucita, kabili finshi twalasambilila muli cino cipandwa?

³ Nga mwatontonkanya pa fyo mwabelenga pali Paulo, bushe mulemona ukuti Paulo ali uwa bulanda pa mulandu wa fyali no kumucitikila? Awe! Alishibe ukutila ali no kukwata amafya, lelo taishibe amafya ali no kukwata. Talekele ifintu ifyo ashakwetepo maka ya kwalula fyamupwishisha insansa mu mulimo wakwe. (Mat. 6:27, 34) Paulo alishibe ukuti Yehova alefwaya alebomfya inshita yonse iyamoneka mu kubila imbila nsuma pa Bufumu bwa kwa Lesa ku bantu bonse fye, kumo na bakateka. (Imil. 9:15) Paulo alefwaisha ukubomba umulimo bamupeele na lintu aali na mafya. Ifi fine e fyo na ifwe tufwaisha ukucita. Kanshi natumone ifyo Paulo aendele pali ulu lwendo lwacindama pa kuti tusambilileko fimo kuli ena.

“Umwela Walefumina uko Twaleya” (Imil. 27:1-7a)

4. Bwato nshi Paulo anininemo pa ntendekelo ya lwendo kabili ni bani ali nabo?

⁴ Yuli umukalamba wa bashilika abena Roma e o baebele ukulalinda Paulo na bafungwa bambi ilyo bali pali ulu lwendo. Yuli apingwile ukuti banine ubwato ubwalesenda aba makwebo ubwafikile mu Kaisarea ukufuma ku cabu ca Adramuti. Ici cabu cali ku masamba ya Asia Minor, kwi shilya lya musumba wa Mitulene uwali pa cishi ca Lesbos. Ubu bwato bwalefuma ku kapinda ka ku kuso ukulola ku masamba, kabili bwaleya buleiminina umo bwalepita pa kuti bekishe ifipe no kulonga fimbi. Ukwendela muli aya mato takwaleanguka, maka maka nga uli mufungwa. (Moneni akabokoshi kaleti: “Inyendo sha Pali Bemba no Mwalepita Amato ya Makwebo.”) Icawemeko ca kutila, kwali Abena Kristu na bambi abakonkele Paulo, tali fye eka pali ili bumba lya bampulamafunde. Pa bamukonkele pali Alistaaki na Luka. Na kuba Luka wine e walembele ili lyashi. Tatwaishiba nga ca kutila Alistaaki na Luka balilipile pali ulu lwendo nangu nga balekele camoneka kwati babomfi ba kwa Paulo.—Imil. 27:1, 2.

5. Ni bani Paulo amonene nabo mu Sidone, kabili cinshi twingasambilila ku fyacitike?

⁵ Pa numa ya kwenda amakilomita 110 mu bushiku bumo ubutuntulu, ubwato bwaliminine mu Sidone, mu lulamba lwa Siria. Cimoneka kwati, Yuli tasungile Paulo ngo mufungwa pantu Paulo ali mwina Roma kabili pali ilya nshita ninshi tabalamusanga no mulandu. (Imil. 22:27, 28; 26:31, 32) Yuli alekele Paulo aya ku mulundu mu kumona Abena Kristu banankwe. Bamunyina na bankashi bafwile balyumfwile bwino ukusakamana umutumwa Paulo uwali mu cifungo pa nshita iitali! Bushe kuti mwatontonkanyapo pa fisuma fimo ifyo na imwe mwingacitila bambi ifingalenga na imwe bamukoselesha?—Imil. 27:3.

6-8. Bushe Paulo aendele shani ukufuma ku Sidone ukufika ku Kinidi, kabili finshi fyacitike ifyalengele akwate aba kubilako imbila nsuma na bambi?

⁶ Ubwato bwalimine mu Sidone, no kukonkanyapo ukwenda mupepi no lulamba kabili bwailepita mu Kilikia, mupepi ne tauni lya Tarsi ilyo Paulo akulilemo. Luka talandapo pa fifulo fimbi apo baiminine, lelo alilanda ukuti balisakamene pa mulandu wa ‘mwela uwalefuma uko baleya’. (Imil. 27:4, 5) Na lyo line, te kuti tutwishike ukutila nangu ca kuti balisakamene pa mulandu wa mwela, Paulo alitwalilile ukulabila imbila nsuma ku bafungwa banankwe, ku bantu bambi abali mu bwato, ku bale-ensha ubwato, ku bashilika e lyo na bantu fye bambi abo balesanga ponse apo ubwato bwaleiminina. Bushe na ifwe tulabila imbila nsuma lyonse ilyo twakwata ishuko lya kucita ifyo?

⁷ Mu kupita kwa nshita, ubwato bwafikile pa cabu ca Mura, ku kapinda ka ku kulyo aka lulamba lwa Asia Minor. Ilyo bafikile pali ici cabu, Paulo na bambi balifumine mu bwato ubo baishilemo no kunina bumbi ubwali no kubatwala ku Roma, uko baleya. (Imil. 27:6) Pali Ilya nshita, abena Roma balefumya ingano ku Egupti, kabili amato ya ku Egupti ayalesenda ishi ingano yaleiminina pa cabu ca Mura. Ilyo Yuli amwene ubwato ubwafumine ku Egupti, aebele abashilika na bafungwa ukuti e bo baninemo. Ubwato bufwile bwali ubukalamba nga nshi pali bulya baninine pa kubala pantu bwasendele ing’ano ishingi sana e lyo na bantu 276. Pali aba pali abale-ensha, abashilika, abafungwa, e lyo na bantu fye bambi abaleya ku Roma. Kanshi ifi Paulo aninine ubwato bumbi, abantu abakubilako imbila nsuma balifulileko, kabili tatuletwishika ukuti alebila imbila nsuma kuli aba bantu.

⁸ Ukufuma pa Mura baileiminina pa Kinidi, ku kapinda ka ku kulyo aka Asia Minor. Umwela nga uli bwino, ubwato bwale-endapo ubushiku fye bumo. Lelo Luka alembele ukuti, “Twaendele panono panono pa nshiku ishingi e lyo twafika pa Kinidi pa numa ya kucula nga nshi.” (Imil. 27:7a) Nomba pali iyi nshita balepitapo amabimbi yaleima sana. (Moneni akabokoshi akaleti “Umwela wa Pali Bemba ya Mediterranean,” pe bula 208.) Tontonkanyeni pa fyo abali mu bwato baumfwile ilyo bwalewishikana pali bemba ninshi pali amabimbi ayakalamba.

“Icimwela Icikalamba Caletusunkanya Sana” (Imil. 27:7b-26)

9, 10. Mafya nshi bakwete ilyo bali mupepi ne cishi ca Krete?

⁹ Luka uwali mu bwato atile, uwale-ensha ubwato alefwaya ukutwalilila ukuya ku masamba ukufuma mu Kinidi, nomba “umwela walikosele.” (Imil. 27:7b) Ilyo ubwato bwafumine ku mulundu, amabimbi yalicililemo, lyena kwaishile umwela uukalamba sana ukufuma ku kapinda ka ku kuso no kusunkila ubwato na maka sana lwa ku kapinda ka ku kulyo. Nga filya fine icishi ca Kupro cacingilile ubwato ku mwela uukalamba uwalefuma uko bwaleya, e fyo ne cishi ca Krete cacingilile ubwato pali iyi nshita. Ilyo ubwato bwapitile pa filundulundu fya Salumone ifyali ku kabanga ku mpela ya cishi ca Krete, ifintu fyaliko bwino. Mulandu nshi? Ni co ilyo ubwato bwali ku kapinda ka ku kulyo aka cishi, icishi calibucingilile ku mwela uukalamba. Elenganyeni ifyo abali mu bwato baumfwile bwino pali iyi nshita! Na lyo line, apo ubwato bwali pali bemba, ne nshita ya mpepo yaleya ilepalamina, abale-ensha ubwato balisakamikwe.

¹⁰ Luka alembele ukuti: “Na lintu twakonkele ululamba (lwa Krete) twaliculile pa koba ubwato mpaka twafika apo beta ukuti Ifyabu Ifisuma.” Nangu ca kutila ifilundulundu fyalicingilile ubwato, tacayangwike ukubupindulula. Lelo, mu kulekelesha, basangile apasuma apa kwimika ubwato mu lulamba ilyo bashilafika apo bemba atendekele ukulola ku kapinda ka ku kuso. Bushe apo baimike ubwato balikokwelepo? Luka atile, “Inshita iikalamba yalipitilepo.” Nomba balingile ukwima bwangu pantu ukwenda pali bemba kwaleafya mu September na mu October.—Imil. 27:8, 9.

11. Finshi Paulo aebele abali nankwe mu bwato ukukanacita, lelo finshi basalilepo ukucita?

¹¹ Bamo abali mu bwato nalimo balipwisheko ukuti Paulo abapandeko amano apo ena alyendele sana pali bemba ya Mediterranean. Abebele ati beima pantu ubwato nga bwaima kuti kwaba ‘ubusanso kabili ifipe ifingi no bwato kuti fyaonaika,’ nalimo na bantu bene kuti bafwa. Lelo uwale-ensha ubwato no mwine wa bwato balefwaya ukuti beme pantu bena balemona kwati e lyo balasanga bwangu apa kwiminina apasuma. Balengele Yuli asumina ukuti beme, na bengi abali mu bwato bamwene kwati cali fye bwino ukwima pa kuti bafike bwangu pa cabu ca Fenikisi icali ku ntanshi mu lulamba lwa bemba. Ici cabu cifwile calikwete icifulo icisuma kabili icikalamba apalewama ukwiminina mu nshita ya mpepo. E ico ilyo bamwene kwati umwela wa ku kapinda ka ku kulyo watampa ukupuupa, balimine.—Imil. 27:10-13.

12. Ilyo ubwato bwafumine mu Krete, bwafya nshi bwakwete kabili cinshi abale-ensha bacitile?

¹² Ubwafya bwalikulileko ilyo “icipuupu ca mwela icikalamba” caishile ukufuma ku kapinda ka ku kuso. Babalile baendela mu lulamba lwa “cishi cinono ico beta ukuti Kauda” pa kuti cibacingilile ku mwela. Ukufuma pali ici cishi ukufika apo baleita ukuti Ifyabu Ifisuma, pali amakilomita 65. Na lyo line, ubwato bwali mu bwafya, pantu umwela walebusunkila ku kapinda ka ku kulyo, kanshi nga bwaileshikama mu mucanga wa mu lulamba lwa Africa. Pa kuti ico cicitika, abali mu bwato batintiile akabwato ako bakulike ku bwato balimo mu kati. Tacayangwike ukutintiila aka kabwato mu kati pantu kaiswilemo amenshi. Lyena balibombeshe pa kuti bapishe imyando mwi samba no kukaka ubwato pa kuti bukose. Kabili banenwine intambo shali ku ca kwenseshako ubwato, no kuleka ubwato bwalasendwa ku cipuupu ca mwela. Abantu bafwile balitiinine ilyo ifi fyalecitika! Nangu bacitile fi, tabapwishishe ubwafya, pantu ‘icipuupu ca mwela calitwalilile ukusunkanya sana’ ubwato. Pa bushiku bwalenga shitatu, bapoosele ifibombelo fyali mu bwato pa kuti bwangukeko, kabili bwibunda.—Imil. 27:14-19.

13. Bushe abantu abali mu na Paulo mu bwato baumfwile shani ilyo kwaishile icipuupu ca mwela?

¹³ Abantu bafwile balyumfwile sana umwenso. Lelo Paulo na banankwe bena balishipile pantu ubushiku bwafumineko Shikulu alyebele Paulo ukuti akabila imbila nsuma mu Roma, kabili inshita imbi malaika na o aebele Paulo ukuti ifyo fine e fyo cikaba. (Imil. 19:21; 23:11) Na lyo line, icipuupu ca mwela na co calikonkenyepo ukupuupa akasuba no bushiku, pa milungu ibili. Filya ku muulu kwafiitile pa mulandu wa kuti kwali amakumbi ne mfula, uwale-ensha ubwato taleishiba bwino apo ubwato bwafika no ko baleya. Abali mu bwato balifililwe no kulya pantu kwali imfula, bali no mwenso, kabili balilwele pa mulandu wa kwenda pali bemba.

14, 15. (a) Ilyo Paulo alelanda na bali nankwe mu bwato, cinshi alandile pa fyo abasokele pa kubala? (b) Cinshi twingasambililako ku mashiwi ayo Paulo alandile?

¹⁴ Paulo aliminine no kulandapo pali filya abakeenye ukuti ubwato bwi-ima, lelo tabasekele ati, ‘Mwamona, e filya namwebele.’ Ifyacitike e fyalangile ukutila nga caliweme abakonka ifyo abebele. Lyena atile: “Ndemweba nati shipeni, pantu pali ifwe tapakafwe nangu umo, bwato fye bukonaika.” (Imil. 27:21, 22) Aya mashiwi yafwile yalisansamwishe sana abali mu bwato! Paulo na o afwile alisansamwike sana pa mulandu wa kuti Yehova alimwebele ilyashi ilisuma ilya kwebako abo ali nabo pa lwendo. Tufwile ukulaibukisha ukutila Yehova alasakamana abantu bonse. Umuntu onse fye alicindama kuli ena. Umutumwa Petro alembele ukuti: “Yehova . . . tafwaya umuntu nangu umo akonaike, lelo afwaya ukuti bonse bakalapile.” (2 Pet. 3:9) Kanshi tufwile ukubikako amano mu kweba abantu abengi imbila nsuma iifuma kuli Yehova iingalenga baba ne subilo! Nga tatucitile ifi imyeo ya bantu iyacindama kuti yaonaika.

¹⁵ Paulo afwile alebila imbila nsuma ku bantu ali nabo mu bwato pa kutila abafwe “ukusubila ifyo Lesa alaile.” (Imil. 26:6; Kol. 1:5) Nomba ifi calemoneka ukutila ubwato kuti bwabunda, Paulo alibebele amashiwi ayabafwile ukusubila ukuti balapusuka nangu ubwato bubunde. Atile: “Ubushiku Lesa wandi . . acituma malaika . . kabili acinjeba ati, ‘Witiina Paulo. Ukayaiminina pa cinso ca kwa Kaisare, kabili mona! Lesa alepususha bonse abo uli nabo mu bwato.” Paulo abakoseleshe ukuti: “Shipeni mwe baume, pantu nincetekela Lesa kabili ninjishiba ukuti filya fine malaika acinjeba e fyo cikaba. Lelo icimwela cili no kuyatupoosa pa cishi cimo.”—Imil. 27:23-26.

“Bonse Balifikile ku Mulundu Abatuntulu” (Imil. 27:27-44)

16, 17. (a) Ni pa nshita nshi Paulo apepele kuli Lesa, kabili cinshi cacitike pa numa? (b) Bushe ifyalandile Paulo fyafikilishiwe shani?

¹⁶ Ubwato bwaendele amakilomita 870 pa milungu ibili kabili pali iyi nshita yonse abantu bali fye aba mwenso. Lyena abale-ensha ubwato bamwene fye ifintu fya-aluka. Nalimo batendeke ukumfwa amabimbi yaleipamaula ku mulundu. E ico bapoosele inanga ku numa ya bwato pa kuti buleya ku mulundu lelo bwiyaipama, na pa kuti bwisendwa na menshi. Pali iyi nshita, abantu bafwaile ukufuma mu bwato, lelo abashilika balibaleseshe. Paulo aebele umukalamba wa bashilika e lyo na bashilika bene ukuti: “Aba bantu nga bafuma mu bwato baya, ninshi imwe tamwapusuke.” Apo ubwato bwalilekele ukusunkana, Paulo akoseleshe bonse ukuti balye kabili abebele ukuti bonse bali no kupusuka. Lyena, Paulo “atootela Lesa pa menso ya bonse.” (Imil. 27:31, 35) Luka na Alistaaki balisambilileko kwi pepo ilyo Paulo apepele ukufuma panshi ya mutima, kabili na Bena Kristu bonse pali lelo kuti basambililako. Bushe amapepo ayo mupepa pa cintubwingi yalakoselesha bambi no kubasansamusha?

¹⁷ Ilyo Paulo apwishishe fye ukupepa, “bonse balilekele ukusakamikwa, batendeka no kulya.” (Imil. 27:36) Nomba pa kuti bangusheko ubwato na kabili, batendeke ukupoosa ingano pali bemba pa kuti ubwato bufike ku mulundu. Ilyo bwacele, abale-ensha ubwato baputwileko inanga ku bwato, no kukakula imyando ya nkafi e lyo baimya itanga lya ku ntanshi pa kuti ubwato bwende bwino ilyo baleya ku mulundu. Lyena ica ku ntanshi ya bwato caileshikama mu filundulundu fya mucanga nelyo mu matipa, e lyo ku numa ya bwato kwatendeke ukulepauka pa mulandu na mabimbi. Abashilika bamo balefwaya ukwipaya abafungwa pa kuti pebutuka nangu umo, lelo Yuli alibaleseshe. Akoseleshe bonse ukowa no kuya ku mulundu. Ifyo Paulo alandile e fyacitike. Abantu bonse 276 balipuswike. Icawemeko ca kuti, “bonse balifikile ku mulundu abatuntulu.” Nomba ni kwi baali?—Imil. 27:44.

“Bali ne Cikuuku Sana Kuli Ifwe” (Imil. 28:1-10)

18-20. Bushe abena Melita balangile shani icikuuku kuli Paulo nabo ali nabo, kabili cipesha amano nshi cacitike ukupitila muli Paulo?

¹⁸ Ilyo aba bantu bapuswike bali pa cishi ca Melita, icaba ku kapinda ka kulyo aka Sisili. (Moneni akabokoshi akaleti “Ni kwi Kwali Icishi ca Melita?”) Abantu abalelanda ululimi lumbi ‘bali ne cikuuku sana kuli bena.’ (Imil. 28:2) Bakoseshe umulilo wa kuti aba bantu abo bashaishibe abafikile ku mulundu bonteko pantu balibombele kabili baletutuma. Umulilo walengele bakangabuke pantu kwali imfula kabili kwalitalele. Umulilo wine walengele kwacitika ne cipesha amano.

¹⁹ Paulo na o alitebeleko ikuni no kushibika pa mulilo. Ilyo alesonkelesha inkuni pa mulilo, insoka ya busungu yalifuminemo no kumusuma yakakatila na ku kuboko kwine. Aba pa cishi ca Melita bamwene kwati mipashi yalekanda Paulo.a

²⁰ Ilyo abena Melita bamwene Paulo asumwa ku nsoka, bena baleti “alafimba.” Icitabo cimo citila, ishiwi babomfeshe mu ciGriki ilyo bapilibula ukuti ukufimba lishiwi ilyo balebomfya “mu fya cipatala.” Te kuti tupape ukuti “Luka kondapa watemwikwa” alibomfeshe ili shiwi. (Imil. 28:6; Kol. 4:14) Lelo icawemeko ca kuti, ilyo akuntile iyi nsoka ya busungu ali fye bwino kabili tafimbile.

21. (a) Finshi Luka alembele bwino sana pali ili lyashi? (b) Fipesha mano nshi Paulo acitile, kabili abena Melita baumfwile shani pali ifi ifipesha amano?

²¹ Pali cilya cishi pali na Popli uwali umukankaala kabili uwakwete ne mpanga pali cilya cishi. Afwile e wali umukalamba wa abashilika abena Roma pa Melita. Luka atile, Popli ali “mulashi wa pali ici cishi,” kabili ifi fine e fyo ne fyalembwa basangile pa cishi ca Melita fyalanda pali ena. Alipokelele Paulo na banankwe no kubasunga bwino sana pa nshiku shitatu. Lelo wishi wa kwa Popli alilwele. Na kabili Luka alilondolwele bwino sana ifyo alwele. Alembele ukuti “alilwele ubulwele bwa mpepo no bwa kupolomya umulopa.” Paulo alipepele no kubika iminwe pali uyu muntu, awe no kupola apola. Ilyo abena Melita bamwene Paulo acita icipesha amano, balitemenwe kabili baletele abalwele ukuti Paulo abondape, kabili bamuletele ifya bupe ifyo ena na banankwe balekabila.—Imil. 28:7-10.

22. (a) Bushe uwasambilila umo atashishe shani ifyo Luka alembele pa lwendo lwa ku Roma? (b) Finshi tukalandapo mu cipandwa cikonkelepo?

²² Ilyashi lilanda pa lwendo lwa kwa Paulo ilyo twalandapo ukufika apa, balililemba bwino kabili balilemba filya fine fye lyali. Umo uwasambilila atile: “Ifyo Luka alembele . . . fyaba pa fyalembwa fya mu Baibo ifyalondololwa bwino. Alilondolola bwino sana ifyo abantu bale-enda pali babemba mu nshita ya batumwa kabili alondolola filya fine fye ifyaleba pali bemba ya Mediterranean ku kabanga.” Luka afwile alelemba fyonse ifyalecitika cila nshita ilyo bali pa lwendo no mutumwa Paulo. Nga e fyo alecita, ninshi pa lwendo lwakonkelepo pena ifya kulemba fyalifulile no kufula. Finshi fyacitikile Paulo ilyo bafikile mu Roma? Natumfwe.