“Ndi wa Kaele Ku Mulopa wa Bantu Bonse”

1-3. (a) Londololeni ifyalecitika pa bushiku Yutuki afwile. (b) Finshi Paulo acitile, kabili ifyo acitile filetulanga ukuti Paulo ali muntu wa musango nshi?

PAULO ali mu muputule wa pa muulu mu Troa, umwali abantu abengi nga nshi. Alilandile na ba bwananyina pa nshita iitali pantu ubu e bwali ubushiku bwa kulekeleshako ukuba nabo. Alilandile ukufika pa kati ka bushiku. Mu muputule mwali inyali ishingi, ne ci calengele ukuti mukabe sana kabili nalimo mwali ne cushi. Yutuki aikele pe windo. Ilyo Paulo alelanda Yutuki alilele, kabili aponene pa nshi ukufumina pe windo ilya mu muputule uwali pa ntunti yalenga butatu!

² Apo Luka ali ni dokota nalimo ali pa bantu ababalilepo ukubutukila panse pa kuti bengamona ifyo umulumendo ali. Nga fintu mwingenekela, “ilyo baileko basangile nafwa.” (Imil. 20:9) Lelo kwali icipesha amano icacitike. Paulo ainamine pa mulumendo uwafwile, kabili aebele abantu ukuti: “Lekeni ukupanga icongo, pantu ali no mweo.” Lyena Paulo alibuushishe Yutuki!—Imil. 20:10.

³ Ici icipesha amano cilatulanga ifyo umupashi wa mushilo uwa kwa Lesa wakwata amaka. Paulo te walengele ukuti Yutuki afwe. Na lyo line, talefwaya ukuti imfwa ya mulumendo yonaule aka kashita kacindama nelyo ukupunwisha umuntu uuli onse. Paulo alicitile bwino ukubuusha Yutuki pantu ashile aba mu cilonganino ne nsansa kabili bashele abacincila mu kubilila imbila nsuma. Kanshi kuti twamona ukuti Paulo alibikile amano ku bumi bwa bantu bambi. Ifyo acitile fitwibukishako amashiwi alandile ayatila: “Ndi wa kaele ku mulopa wa bantu bonse.” (Imil. 20:26) Nomba natumone ifyo twingasambilila ku fyo Paulo acitile.

“Alimine Ubulendo bwa Kuya ku Makedonia” (Imil. 20:1, 2)

4. Bwafya nshi ubukalamba ubo Paulo akwete?

⁴ Nga fintu twalanshenye mu cipandwa cafumineko, Paulo alikwete ubwafya ubukalamba. Umulimo wa kubila imbila nsuma uo abombele mu Efese walengele ukuti abantu bacite icimfulunganya. Abalepanga utulubi twa silfere kabili abalesangila ubwikalo mu kupanga ifintu ifyo balebomfya mu kupepa lesa Artemi, nabo balicitileko icimfulunganya. Baibo pa Imilimo 20:1 itila, “Paulo atumine abakuyaita abasambi, kabili ilyo abakoseleshe no kubashalikapo, alimine ubulendo bwa kuya ku Makedonia.”

5, 6. (a) Bushe Paulo aikele mu Makedonia pa nshita yalepa shani, kabili finshi acitiile aba bwananyina ilyo ali kulya? (b) Bushe Paulo atwalilile ukumona shani aba mu cilonganino?

⁵ Ilyo Paulo aleya ku Makedonia, atalile aiminina pa cabu ca Troa kabili alikelepo inshiku. Ale-enekela ukuti Tito uo atumine ku Korinti ali no kumusanga mu Troa. (2 Kor. 2:12, 13) Lelo ilyo aishibe ukutila Tito tali na kwisa, Paulo aile ku Makedonia, aikeleko nalimo umwaka nelyo ukucilapo “alekoselesha sana abasambi.”a (Imil. 20:2) Mu kuya kwa nshita Tito alifikile ku Makedonia ukwali Paulo, kabili aletele ilyashi lisuma pa fyo abena Korinti bacitile ilyo bapokelele kalata ya kubalilapo iyo Paulo abalembele. (2 Kor. 7:5-7) Ifyo amushimikile fyalengele Paulo ukubalembela kalata na imbi iyo pali ino nshita twaishiba ukuti 2 Abena Korinti.

⁶ Luka abomfeshe amashiwi ya kuti “akoseleshe” e lyo na ya kuti “ukukoselesha” ilyo alelanda pa fyo Paulo atandalile aba bwananyina mu Efese na mu Makedonia. Aya mashiwi yalatulanga ukuti Paulo alebika sana amano ku ba bwananyina! Alipusene sana na baFarise abalemona abantu banabo kwati tabacindama. Ena alemona aba mu cilonganino ukuti ni bakabomba banankwe. (Yoh. 7:47-49; 1 Kor. 3:9) Paulo alecindika aba bwananyina na lintu fye alebakalipila.—2 Kor. 2:4.

7. Bushe bakangalila muno nshiku bapashanya shani Paulo?

⁷ Pali lelo baeluda mu cilonganino e lyo na bakangalila ba muputule balesha na maka ukulapashanya Paulo. Nangu fye ni lintu balekalipila abalufyenye, ico bafwaya sana kubakosha. Ilyo baeluda balekoselesha aba bwananyina cikuuku cikuuku, ico bafwaya te kubapeela imilandu. Munyinefwe umo uwabomba bukangalila bwa muputule pa myaka iingi atile: “Bamunyinefwe abengi ne nkashi balafwaya ukucite calungama, lelo ilingi line balafuupulwa, balomfwa umwenso kabili bamona kwati tapali ifyo bengacita pa mafya bakwata.” Bakangalila balakosha aba bwananyina abakwata amafya ya musango uyo.—Heb. 12:12, 13.

“Balimupangiile” (Imil. 20:3, 4)

8, 9. (a) Finshi fyafulungenye amapange ya kwa Paulo aya kuya ku Siria? (b) Mulandu nshi nalimo abaYuda bapatile Paulo?

⁸ Ilyo Paulo afumine ku Makedonia aile ku Korinti.b Pa numa ya kwikala kulya imyeshi itatu alefwaya ukuya ku Kenkerea uko ali no kuninina ubwato ubwaleya ku Siria. Ukufuma ku Siria ali no kuya ku Yerusalemu mu kutwala umusangulo ku ba bwananyina abalekabila ubwafwilisho.c (Imil. 24:17; Rom. 15:25, 26) Lelo ifintu tafyaendele ukulingana ne fyo Paulo alefwaya. Pantu pa Imilimo 20:3 patila: “AbaYuda balimupangiile”!

⁹ Te kuti tupape umulandu abaYuda bapatile Paulo, pantu bena balemumona kwati musangu. Ilyo ifi fishilacitika, Paulo alishimikile Krispi kabili asangwike Umwina Kristu. Krispi ali pa bantu abalumbwike sana mwi sunagoge lya mu Korinti. (Imil. 18:7, 8; 1 Kor. 1:14) Pa nshita imbi abaYuda mu Korinti balibepeshe Paulo kabili batwele umulandu kuli Galio umulashi wa ku Akaya. Lelo Galio alikeene ifyo babepeshe Paulo ukuti fya bufi, ne ci calengele abalwani ba kwa Paulo ukukalipa nga nshi. (Imil. 18:12-17) Nalimo abaYuda mu Korinti balishibe nelyo baletontonkanya ukuti Paulo ali no kuya bwangu ku Kenkerea, e ico bapangile ukuyamusansa kulya kwine. Finshi Paulo ali no kucita?

10. Bushe ifi Paulo ashapitile mu Kenkerea filangilila ukuti ali ni kuwe? Londololeni.

¹⁰ Pa kuti Paulo aicingilile e lyo no kucingilila indalama isho bamupeele ukusunga, asalilepo ukukanaya ku Kenkerea, lelo pa kubwelelamo apitile mu Makedonia. Ca cine ali no kukwata amafya ayengi ifi aendele pa makasa ukucila ayo ali no kukwata aya no bwato. Pali ilya nshita mu misebo mwalefisama sana ifipondo. Nangu fye ni mu mayanda ya kufikilamo abeni abantu balebasansa. Na lyo line, Paulo asalilepo ukwenda na makasa ukucila ukupita ku Kenkerea uko abalwani bakwe bali no kumusansa. Icaweme ca kuti pali ulu lwendo lwa bumishonari taendele eka, ali na Alistaaki, Gai, Sekundi, Sopatere, Timote, Trofimu e lyo na Tukiki.—Imil. 20:3, 4.

11. Bushe Abena Kristu muno nshiku baicingilila shani kabili kuti twapashanya shani Yesu pa fyo aleicingilila?

¹¹ Nga fintu Paulo acitile, Abena Kristu muno nshiku balacitapo fimo pa kuti baicingilile ilyo balebila imbila nsuma. Mu ncende shimo balenda mu mabumba nelyo babili babili ukucila ukwenda umo umo. Bushe bacita shani ilyo balebacusha? Abena Kristu balishiba ukuti nangu cibe shani bakulabacusha. (Yoh. 15:20; 2 Tim. 3:12) Lelo tabacita ifingalenga baba mu busanso. Natulande pa fyo Yesu acitile. Pa nshita imo ilyo abalwani bakwe batolele amabwe pa kuti bamupoole, “Yesu alibeleme afuma na mwi tempele.” (Yoh. 8:59) Pa numa, ilyo abaYuda balepanga ukumwipaya, “Yesu alilekele ukuya uko abaYuda bengamumona, lelo alifumineko aya ku mpanga iyali mupepi na matololo.” (Yoh. 11:54) Yesu alecitapo fimo pa kuti aicingilile nga ca kuti ukucite ifyo takupusene ne fyo Lesa alefwaya ukuti acite. Ifi fine e fyo na Bena Kristu muno nshiku bacita.—Mat. 10:16.

“Balisansamwike Nga Nshi” (Imil. 20:5-12)

12, 13. (a) Bushe aba mu cilonganino baumfwile shani ilyo Yutuki abuushiwe? (b) Lisubilo nshi ilyaba mu Baibo ilisansamusha bonse abafwilwa abantu babo?

¹² Paulo na banankwe balyendele capamo ukupita mu Makedonia, lyena cimoneka kwati pa numa balipaatukene. Bafwile baishilekumana na kabili mu Troa.d Baibo itila: ‘Mu nshiku 5 bafikile mu Troa.’e (Imil. 20:6) Mu Troa e mo Paulo abuushishe Yutuki nga fintu twacisambilila mu kutendeka kwa cino cipandwa. Aba bwananyina bafwile balitemenwe nga nshi lyo bamwene munyinabo Yutuki abuushiwa! Baibo ishimika ukuti, “balisansamwike nga nshi.”—Imil. 20:12.

¹³ Kwena ifipesha mano fya musango yu taficitika muno nshiku. Lelo abafwilwa abantu babo ‘balasansamuka nga nshi’ ilyo babelenga pe subilo lya kubuushiwa ilyaba mu Baibo. (Yoh. 5:28, 29) Tontonkanyeni pali ci, pa mulandu wa kutila Yutuki tali uwapwililika, alifwile na kabili. (Rom. 6:23) Lelo bonse abakabuushiwa mu calo cipya bakekalilila umuyayaya! Na kabili bonse ababuushiwa ukuyateka pamo na Kristu ku muulu balakwata umweo uushifwa. (1 Kor. 15:51-53) Abena Kristu abasubwa nelyo “impaanga shimbi” bafwile ‘ukusansamuka Nga nshi’ pantu kwaliba ukubuuka.—Yoh. 10:16.

“Pa Bantu na Ku Ng’anda ne Ng’anda” (Imil. 20:13-24)

14. Finshi Paulo aebele baeluda ba ku Efese ilyo bakumene pa Milete?

¹⁴ Ilyo Paulo pamo nabo ali nabo bafumine ku Troa baile ku Aso, ku Mitulene, ku Kio, ku Samo e lyo na ku Milete. Paulo alefwaisha sana ukufika bwangu ku Yerusalemu pantu alefwaya ukufika ilyo bashilatendeka ukusefya Umutebeto wa Pentekoste. Ici e calengele ukuti anine ubwato ubushaiminine mu Efese ilyo aleya ku Yerusalemu. Nangu ca kutila Paulo alipamfiwe, alefwaya sana ukulanda na baeluda ba ku Efese. E mulandu wine abebele ukuti bakakumane pa Milete. (Imil. 20:13-17) Ilyo baeluda ba ku Efese bafikile, Paulo abebele ukutila: “Mwalishiba bwino ifyo naikele na imwe ukufuma fye pa bushiku bwa kubalilapo ilyo naingile mu citungu ca Asia. Pa kubombela Shikulwifwe nali uwaicefya sana, nalelila ifilamba, nalekwata amacushi pa mulandu na mapange ya baYuda, nshashimunwike ukumweba conse icali no kumwafwa, kabili nshashimunwike ukumusambilishisha pa bantu na ku ng’anda ne ng’anda. Lelo naleshimikila sana abaYuda na baGriki, nalebeba nati balingile ukulapila no kwalukila kuli Lesa kabili balingile ukutetekela Shikulwifwe Yesu.”—Imil. 20:18-21.

15. Busuma nshi ubwaba mu kubila imbila nsuma pa bantu na ku ng’anda ne ng’anda?

¹⁵ Muno nshiku tulabomfya inshila ishalekanalekana pa kubila imbila nsuma. Nga fintu Paulo acitile tulesha na maka ukuya uko twingasanga abantu, nampo nga ni pa fitesheni, mu misebo umupita sana abantu, nelyo pa maliketi. Lelo ukubila imbila nsuma ku ng’anda ne ng’anda e nshila Inte sha kwa Yehova babomfya sana. Mulandu nshi? Umulandu umo wa kuti ukushimikila ku ng’anda ne ng’anda kulenga abantu bonse ukukwata ishuko lya kumfwa imbila ya Bufumu libili libili, kabili kulanga fye ukuti Lesa takwata akapaatulula. Na kabili kulenga abantu abatemwa Icebo ca kwa Lesa bakwata uwa kubasambilisha. E lyo kabili ukubila imbila nsuma ku ng’anda ne ng’anda kulalenga uulebila imbila nsuma ukukwata icitetekelo icakosa e lyo na maka ya kushipikisha amafya. Na kuba, Abena Kristu ba cine muno nshiku babeshibila ku fyo bacincila mu mulimo wa kubila imbila nsuma ku cintu bwingi “na ku ng’anda ne ng’anda.”

16, 17. Bushe Paulo alangile shani ukuti tali no mwenso, kabili Abena Kristu kuti bapashanya shani ifyo acitile?

¹⁶ Paulo alondolwelele baeluda ba ku Efese ukutila taishibe ifyali no kumucitikila ku Yerusalemu. Abebele ukuti: “Lelo umweo wandi nshiumona ukuti walicindama, ine kulila fye napwisha ulubilo lwandi no mulimo uo Shikulu Yesu ampeele, uwa kubila sana imbila nsuma iya cikuuku icaibela ca kwa Lesa.” (Imil. 20:24) Paulo takwete mwenso, talefwaya icili conse ukumulesha ukupwishishisha umulimo wakwe nampo nga kulwalilila nelyo bantu abashalefwaya alebomba uyu mulimo.

¹⁷ Na muno nshiku mwine Abena Kristu balashipikisha amafya ayalekanalekana. Mu fyalo fimo amabuteko yalabinda umulimo wesu kabili bamunyinefwe balabacusha. Bamo nabo balacula pantu balilwala amalwele ayashipola nelyo balilwala amasakamika. Abena Kristu abaice balabapatikisha ku banabo pa sukulu ukucita ifyabipa. Lelo te mulandu na aya amafya ayalekanalekana ayo bakwata, Inte sha kwa Yehova balatwalilila ukuba aba cishinka kuli Yehova ilyo baleshipikisha amafya nga fintu Paulo acitile. Bapampamina fye pa “kubila sana imbila nsuma.”

“Muleisakamana mwe Bene, Kabili Mulesakamana no Mukuni Onse” (Imil. 20:25-38)

18. Bushe Paulo acitile shani pa kuti ekwata umulandu wa mulopa, kabili baeluda ba ku Efese nabo bali no kucita finshi?

¹⁸ Paulo lyena afundile baeluda ba ku Efese ukwabula ukubapita mu mbali. Abebele ukuti balemupashanya. Ica kubalilapo, abebele ukuti nalimo uyu e muku wa kulekeleshako bali no kumumona. Lyena abebele ati: “Ine ndi wa kaele ku mulopa wa bantu bonse, pantu nshatalashimunukapo ukumweba fyonse ifyo Lesa afwaya ukucitila abantu.” Nomba bushe baeluda ba ku Efese bali no kupashanya shani Paulo pa kuti babe aba kaele ku mulopa wa bantu? Abebele ukuti: “Muleisakamana mwe bene, mulesakamana no mukuni onse uo umupashi wa mushilo wamusontapo ukuba bakangalila, pa kuti mulecema icilonganino ca kwa Lesa, ico ashitile mu mulopa wa Mwana wakwe.” (Imil. 20:26-28) Paulo abasokele no kutila abantu ababa nge “mimbulu iikali” bakengilila umukuni kabili “bakala-alula icine pa kuti bakongole abasambi balebakonka.” Nomba finshi baeluda bali no kucita? Paulo abasokele ukuti, “mulelola, kabili muleibukisha ukuti pa myaka itatu, ubushiku na kasuba, nshalekele ukukonkomesha umo na umo ica kuti nalelukushishapo ne filamba.”—Imil. 20:29-31.

19. Finshi fyacitike ilyo kwashele imyaka inono ukuti abatumwa bapwe ukufwa, kabili ifi fyacitike fyalengele ukuti kube finshi mu myaka yakonkelepo?

¹⁹ “Imimbulu iikali” yalingilile impaanga ilyo kwashele imyaka inono ukuti abatumwa bapwe ukufwa. Nalimo muli ba 98 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, umutumwa Yohane alembele ukuti: “bamukaanya Kristu abengi e ko bali; . . . Bafumine muli ifwe, lelo tabaali nga ifwe pantu ababa nga ifwe nga balitwalilile ukuba pamo na ifwe.” (1 Yoh. 2:18, 19) Ilyo calefika muli ba 200 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ubusangu bwalikulile ica kuti calengele kube na bashimapepo mu filonganino ifyaleitunga ukuba Abena Kristu. Kabili muli ba 300 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, Kateka Konstantino alipeele insambu sha kupepa kuli ifi ifilonganino fya mapepo ifya bufi. Apo balitendeke ukusefyako imitebeto no kulakonka intambi ishafumine ku balepepa tulesa twa bufi no kulenga filemoneka kwati fya Bena Kristu, bashimapepo ‘balealula icine.’ Ifyafumine muli bulya busangu filamoneka na nomba mu fisambilisho e lyo ne fyo abaitunga ukutila Bena Kristu bacita.

20, 21. Bushe Paulo alangile shani ukuti ali-itemenwe ukubombela aba bwananyina, kabili baeluda muno nshiku kuti bamupashanya shani?

²⁰ Paulo taali nga balya bantu abali no kulaliila umukuni amasuku pa mutwe mu myaka yakonkelepo. Paulo alebombesha pa kuti aleisakamana umwine mu mikalile pantu talefwaya ukuti abali mu cilonganino e bo balemusakamana. Paulo talebombela aba bwananyina pa kuti anonkelemo. Aebele baeluda ba ku Efese ukuitemenwa abene ukulabombela aba mu cilonganino. Atile: “Mu kubombesha e mo mufwile ukwafwila abanaka, kabili mufwile ukulaibukisha amashiwi ayo Shikulu Yesu alandile. Umwine atile: ‘Mwaliba insansa ishingi mu kupeela ukucila mu kupokelela.’”—Imil. 20:35.

²¹ Muno nshiku namo baeluda balaitemenwa ukubombela bamunyinabo nga filya Paulo alecita. Ifi te fyo bashimapepo ba mu filonganino fya mapepo ifiitunga ukuti Bena Kristu bacita pantu bena balaliila abantu amasuku pa mutwe. Lelo Abena Kristu ba cine abapeelwa umulimo wa “kucema icilonganino ca kwa Lesa” baipeelesha fye ukubomba uyu mulimo. Abena Kristu ba cine tabaibililika kabili tabakwata cilumba, pantu bonse ‘abafwaya ukuti babacindamike’ tabakatunguluke. (Amapi. 25:27) Ukuituntumba kulenga fye umuntu aseebana.—Amapi. 11:2.

22. Finshi fyalengele ukuti baeluda ba ku Efese batemwe Paulo?

²² Ukutemwa kwa cine cine uko Paulo alangile aba bwananyina kwalengele bamutemwe. E ico ilyo alebasha, “bonse balililile nga nshi, kabili bakumbatile Paulo bamutomona no kumutomona.” (Imil. 20:37, 38) Abena Kristu balatasha sana no kutemwa bonse ababa nga Paulo, abaipeelesha no mweo onse ukubombela aba bwananyina. Nomba pa numa ya kulanshanya pa fisuma ifyo Paulo acitile, bushe tamulesumina ukutila Paulo taleituntumba nelyo ukukukumya ilyo atile: “Ndi wa kaele ku mulopa wa bantu bonse”?—Imil. 20:26.