ICIPANDWA 7

Ukubila “Imbila Nsuma Pali Yesu”

Filipi alebila sana imbila nsuma kabili kuti twamupashanya

Ili lyashi lifumine pa Imilimo 8:4-40

1, 2. Mu nshiku sha batumwa, cinshi cacitike ilyo abantu balefwaya ukulesha umulimo wa kubila imbila nsuma?

ABALWANI batendeke ukucusha sana abantu ba kwa Lesa, kabili Sauli na o atendeke “ukusansa” icilonganino. Ishiwi lya ciGriki ilyo bapilibula ukuti ukusansa, lipilibula ubunkalwe ubwabipisha. (Imil. 8:3) Abasambi balifulumwike, kabili abantu bamo bamwene fye kwati Sauli ali no kulofya Abena Kristu. Lelo ilyo Abena Kristu basalangene, kwalicitike icintu cimo ico abantu bashale-enekela. Cinshi cacitike?

² Bonse abasalangene baile “balebila imbila nsuma ya cebo ca kwa Lesa” ku misumba yonse uko babutukile. (Imil. 8:4) Tontonkanyeni pali ci, ukucusha abantu ba kwa Lesa takwalengele ukuti baleke ukubila imbila nsuma, lelo kwalengele fye ukuti isalangane mpanga yonse! Abalesansa abasambi tabaishibe ukuti filya babasalanganishishe mu ncende shimbi, balengele fye ukuti umulimo wa kubila pa Bufumu ufike na ku fyalo ukutali sana. Nga fintu twalamona, ifya musango yu filacitika na muno nshiku.

“Abo Basalangenye” (Imil. 8:4-8)

3. (a) Bushe Filipi aali nani? (b) Cinshi calengele ukuti mu Samaria bebilamo sana imbila nsuma, lelo finshi Yesu asobele ifyali no kucitika muli uyu musumba?

³ Pa bantu “abo basalangenye” pali na Filipi.a (Imil. 8:4; Moneni akabokoshi akaleti Filipi “Kabila wa Mbila Nsuma” pe bula 53.) Filipi aile ku musumba wa Samaria, uko imbila nsuma ishabililwe sana, pantu inshita imo Yesu aebele abasambi ati: “mwi-ingila mu musumba uuli onse uwa bena Samaria; lelo muleya ku mpaanga isha mu ng’anda ya kwa Israele ishaluba.” (Mat. 10:5, 6) Lelo kwena, Yesu alishibe ukuti mu kuya kwa nshita na mu Samaria mwine imbila nsuma yali no kubilwa sana, pantu ilyo talaya ku muulu atile: “Mukaba inte shandi mu Yerusalemu na mu Yudea monse na mu Samaria, na ku mpela ya pano isonde.”—Imil. 1:8.

4. Bushe abena Samaria bacitile shani ilyo baumfwile imbila nsuma Filipi alebila, kabili cinshi calengele ukuti babikeko sana amano?

⁴ Ilyo Filipi afikile mu Samaria abantu abengi balefwaya ukumfwa imbila nsuma. Cali kwati “ni nshita ya kusombola.” (Yoh. 4:35) Abantu abaleikala kulya balitemenwe nga nshi imbila nsuma iyo Filipi alebila kabili te kuti tupape icalengele batemwe iyi mbila nsuma. AbaYuda tabaleumfwana na bena Samaria, no kumoneka fye calemoneka ukuti abaYuda abengi balipatile abena Samaria. Lelo abena Samaria basangile ukuti imbila nsuma yalelenga abantu bonse baba ne subilo, kabili ici calipusene sana ne fyo abaFarise abali na kapaatulula baletontonkanya. Filya Filipi ali uwacincila ukubila imbila nsuma ku bena Samaria ukwabula akapaatulula, fyalilangile ukuti ena tabapatile nga filya abantu bambi babapatile no kubasuula. Kanshi te kuti tupape icalengele ukuti abena Samaria bonse ‘balebikako amano ilyo Filipi alelanda.’—Imil. 8:6.

5-7. Landeni pa fyacitike ifilelangilila ukuti Abena kristu nga babutukila kumbi cilenga ukuti imbila nsuma isalanganine ku ncende shimbi.

⁵ Mu nshiku shesu, nga fintu cali na mu nshiku sha batumwa, ukucusha abantu ba kwa Lesa takwalenga ukuti baleke ukubila imbila nsuma. Ilingi line ifi Abena Kristu ba bapatikisha ukuya ku cifulo cimbi, nampo nga ni ku cifungo nangu ni ku calo cimbi, filalenga ukuti ku cifulo konse uko baya abantu balekutika ku mbila nsuma ya Bufumu. Ica kumwenako, ilyo kwali Inkondo ya Calo iya Bubili, Inte sha kwa Yehova balibilile sana imbila nsuma mu nkambi sha ba Nazi. UmuYuda umo uwali pamo na baNte muli ilya ine nkambi atile: “Ifyo Inte sha kwa Yehova abali abafungwa bali abashipa, fyanengele nashininkisha ukuti ifyo basuminamo fifuma mu Malembo, ne ci calengele ukuti mbe Inte ya kwa Yehova.”

⁶ Inshita shimo na bantu abalecusha ba Nte nabo bene balebashimikilako imbila nsuma kabili balesumina. Ku ca kumwenako, ba Franz Desch babatwele mu nkambi baleita ukuti Gusen mu calo ca Austria, batampile ukusambilisha Baibo uwalelonda abafungwa. Elenganyeni ifyo batemenwe ilyo bamonene pa kulongana kwa citungu ukwa Nte sha kwa Yehova ninshi palipita imyaka kabili bonse babili ninshi ni bakabila ba mbila nsuma!

⁷ Ifi fine e fyo ciba na lintu Inte sha kwa Yehova babutukila ku calo cimbi pa mulandu wa kuti balebacusha mu calo cabo. Ku ca kumwenako, muli ba 1970 ilyo Inte sha kwa Yehova aba ku Malawi bafulumukile ku Mozambique baleshimikila ku bantu abali muli cilya calo. Nangu fye ilyo batendeke ukulwisha bamunyinefwe mu Mozambique, umulimo wa kubila imbila nsuma wena walitwalilile. Ba Francisco Coana batile: “Bamo balitwikete no kutukaka imiku iingi pa mulandu wa mulimo wesu uwa kubila imbila nsuma. Nomba, ilyo twamwene ukuti abengi balekutika ku mbila nsuma, twalishininkishe ukuti Lesa aletwafwa, nga filya fine ayafwile na Bena Kristu ba kubalilapo.”

8. Bushe ukwaluka kwa mitekele ne mikalile ya bantu kukuma shani umulimo wa kubila imbila nsuma?

⁸ Lelo kwena, ukucusha Abena Kristu kweka fye te kwalenga ukuti ukupepa kwa cine kuleya pa ntanshi mu fyalo fimbi. Muno nshiku, ukwaluka kwa mitekele ne mikalile kwalilenga imbila nsuma ya Bufumu ukusalanganina ku bantu ba ndimi ne mitundu iyalekanalekana. Bamo abafuma ku fyalo ukwaba inkondo no kwaba ifipowe balifulumukila mu fyalo umwabako umutende kabili balitendeka no kusambilila Baibo. Ifi abantu abafulumukila ku fyalo fimbi bafulile, nafilenga kwaba ififulo fya kubilamo imbila nsuma mu ndimi shimbi. Bushe mulesha na maka ukubila imbila nsuma ku bantu ‘abafuma mu nko shonse, mu mitundu yonse, mu mishobo yonse na mu ndimi shonse,’ mu cifulo cenu?—Ukus. 7:9.

“Na ine Mpeeniko aya Maka” (Imil. 8:9-25)

Simone uwalecita ifinjelengwe atambaka abatumwa indalama. Umutumwa abika ukuboko kwakwe pa mwaume umwina Kristu. Ku numa kuli umutumwa naumbi uleposha akakashana akalemana kabili abalemonako batemwa nga nshi. — “Ilyo Simone amwene ukuti abantu balepokelela umupashi wa mushilo abatumwa nga bababikapo iminwe, atambike abatumwa indalama.”—Imilimo 8:18

9. Bushe Simone aali nani, kabili cinshi calengele ukuti atemwe Filipi?

⁹ Filipi alicitile ifishibilo ifingi sana mu Samaria. Ku ca kumwenako, aliposeshe abantu abakwete amalwele ayalekanalekana kabili alefumya ne fibanda. (Imil. 8:6-8) Umwaume umo alitemenwe nga nshi ifipesha mano ifyo Filipi alecita. Uyu mwaume ali ni Simone, uwalecita ifinjelengwe kabili uo abantu bacindike sana. Na kuba abantu balelanda abati: “Uyu muntu Maka ya kwa Lesa.” Ilyo Filipi alecita ifipesha amano, Simone alimwene amaka ya cine cine aya kwa Lesa kabili aishileba Umwina Kristu. (Imil. 8:9-13) Lelo pa numa, Simone alyeshiwe. Aeshiwe shani?

10. (a) Finshi Petro na Yohane bacitile mu Samaria? (b) Bushe Simone acitile shani ilyo amwene Petro na Yohane babika iminwe pa basambi abapya kabili bapokelela no mupashi wa mushilo?

¹⁰ Ilyo abatumwa baishibe ukuti abantu mu Samaria abapokelele imbila nsuma baleya balefulilako, batumineko Petro na Yohane. (Moneni akabokoshi akaleti “Petro Abomfya “Amakii Ya Bufumu” pali lino line ibula.) Ilyo bafikile fye, aba batumwa babili babikile amaboko yabo pa basambi abapya, kabili bonse balipokelele umupashi wa mushilo.b Ilyo Simone amwene ifi alipapile sana. Aebele abatumwa ati: “Na ine mpeeniko aya maka, aya kuti onse uo nabikapo iminwe alepokelela umupashi wa mushilo.” Simone alibatambike fye ne ndalama, aletontonkanya ukutila, kuti ashita aya maka ayo Lesa apeela!—Imil. 8:14-19.

11. Bushe Petro akalipile shani Simone, kabili Simone acitile shani ilyo bamukalipile?

¹¹ Petro alishipile pa kwasuka Simone, amwebele ati: “Indalama shobe isha silfere shilobele pamo na iwe, pantu wacilamona kwati kuti washita ica bupe ca kwa Lesa mu ndalama. Taukwete insambu nangu panono muli uyu mulimo, pantu Lesa namona ukuti umutima obe taulungeme.” Lyena Petro akoseleshe Simone ukulapila no kupepa pa kuti bamwelele kuli Lesa. Amwebele ati, “e ico ulapile pali ubu ububi bobe, kabili upaapaate Yehova, pantu nalimo kuti akwelela pa fyabipa ifyo ulepanga mu mutima obe.” Simone taali muntu umubi; alefwaya ukucita icisuma, lelo ali talaishiba bwino bwino icine. E calengele ukuti apapaate abatumwa, ati: “Mpaapaatileniko kuli Yehova pa kuti fyonse ifyo mwalanda fincitikila.”—Imil. 8:20-24.

12. Bushe ishiwi lya ciNgeleshi ilya kuti “simony,” lyalola mwi, kabili mulandu nshi twingalandila ukuti ubu bwafya ubukalamba ku batila Bena Kristu?

¹² Abena Kristu muno nshiku kuti basambililako ku fyo Petro akalipile Simone. Filya Simone acitile e fyalengele ukuti bapange ishiwi lya mu ciNgeleshi ilya kuti “Simony.” Ili shiwi lipilibula ukushita nangu ukushitisha icifulo kabili abacita sana ifi ba mapepo. Ukucite fi kwaliseeka sana ku batila Bena Kristu. Icitabo ca The Encyclopædia Britannica (1878) icalenga 9 catile: “Umuntu ulesambilila pa fyo ciba ilyo balesala baPapa amona kwati pa kusala takuba ukushita no kushitisha ici cifulo. Lelo imiku iingi ilyo balesala Papa balabomfya inshila ishabipa sana kabili bacite fi pa lwalala ukwabula no kumfwako insoni.”

13. Finshi ifyo Abena Kristu bashilingile ukucita pa kuti tabalecita ubufumfuntungu mu cilonganino?

¹³ Abena Kristu balingile ukucenjela sana pa kuti tabaponene mu lubembu lwa kubomfya inshila sha bufumfuntungu pa kuti bakwate imilimo mu cilonganino. Ku ca kumwenako, tabalingile ukulapeela sana ifya bupe nangu ukulalumbanya sana abo beshibe ukutila, kuti babapeelako imilimo na imbi mu cilonganino. E lyo abakwata amaka ya kupeela bambi imilimo ya mu cilonganino, tabafwile ukutemwa sana abakankaala ukucila abapiina. Fyonse ifi twalandapo bufumfuntungu. Kanshi ababomfi ba kwa Lesa bonse balingile ‘ukuicefya’ kabili balingile ukulalolela umupashi wa kwa Yehova wabapeela imilimo ya mu cilonganino. (Luka 9:48) Mu cilonganino ca kwa Lesa tamufwile ukuba abantu ‘abafwaya ukuti baicindamike.’—Amapi. 25:27.

PETRO ABOMFYA “AMAKII YA BUFUMU”

Yesu aebele Petro ati: “Nkakupeela amakii ya Bufumu bwa mu muulu.” (Mat. 16:19) Bushe Yesu aloseshe mwi? “Amakii” ayo Yesu alelandapo yalelangilila ukuti Petro aali no kulenga amabumba ayalekanalekana ukwishiba ifintu no kuba ne subilo lya kuba mu Bufumu bwa kwa Mesia. Ni lilali ilyo Petro abomfeshe aya makii?

Petro abomfeshe kii ya kubalilapo pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, ilyo acincishe abaYuda e lyo na basangwike abaYuda ukulapila no kubatishiwa. Abantu 3,000 balilapile no kubatishiwa kabili balikwete isubilo lya kuba impyani sha Bufumu.—Imil. 2:1-41.
Kii yalenga bubili yabomfiwe pa numa fye ya mfwa ya kwa Stefani uo baipeye pa mulandu wa citetekelo. Uno muku wena, Petro na Yohane babikile iminwe yabo pa bena Samaria aba kuti e lyo babatishiwe fye, kabili pa numa balipokelele umupashi wa mushilo.—Imil. 8:14-17.
Petro abomfeshe kii yalenga butatu mu mwaka wa 36 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, kabili muli ulya wine mwaka, apeele abena fyalo abashasembululwa isubilo lya kuya ku muulu. Ici cacitike ilyo umutumwa Petro ashimikile Korneli uwabalilepo ukuba Umwina Kristu pa bena fyalo abashasembululwa.—Imil. 10:1-48.

“Bushe Cine Cine Nawishiba Ifyo Ulebelenga?” (Imil. 8:26-40)

14, 15. (a) Bushe “mutungwi umwina Etiopia,” ali nani, e lyo kabili Filipi amusangile shani? (b) Bushe umwina Etiopia acitile shani ilyo Filip amulondolwele amalembo, kabili mulandu nshi twingalandila ukuti tabatishiwe fye ukwabula ukwishiba ico alebatishiwilwa? (Moneni utulembo utuli pe samba.)

¹⁴ Malaika wa kwa Yehova aebele Filipi ukuya mu nshila yafuma ku Yerusalemu ukuya ku Gasa. Nga ca kuti Filipi aleyipusha umulandu bamwebele ukuya kulya, mu kwangufyanya fye alishibe icalengele ilyo asangile mutungwi umwina Etiopia ‘uwalebelenga mwi buuku lya kwa kasesema Esaya.’ (Moneni akabokoshi akaleti “Cinshi Balemwitila Ukuti “Mutungwi”? pe bula 57.) Umupashi wa kwa Yehova walengele ukuti Filipi asange iceleta lya mwina Etiopia. Ilyo alisangile, amwipwishe ati: “Bushe cine cine nawishiba ifyo ulebelenga?” Umwina Etiopia na o ayaswike ati: “Inga kuti naishiba shani ukwabula uwa kuntungulula?”—Imil. 8:26-31.

¹⁵ Umwina Etiopia aebele Filipi ukuti anine mwi celeta. Elenganyeni ifyo ilyashi balelandapo lyaweme! Pantu “impaanga,” nangu “umubomfi,” uo balandapo mu busesemo bwa kwa Esaya ali ni nkaama pa nshita ikalamba. (Esa. 53:1-12) Ilyo baleya pa lwendo, Filipi alilondolwelele mutungwi umwina Etiopia ukuti ubu ubusesemo bwalelanda pali Yesu Kristu. Nga filya cali ku babatishiwe pa Pentekoste mu mwaka wa 33 ninshi Yesu alibwelelamo ku muulu, umwina Etiopia uwasangwike umuYuda alishibe lilya line fye ifyo alingile ukucita. Aebele Filipi ati: “Mona! Amenshi aya; cinshi cilendesha ukubatishiwa?” Ilyo line fye Filipi alibatishe umwina Etiopia!c (Moneni akabokoshi akaleti Ukubatishiwa “Mu Menshi”) E lyo pa numa, umupashi wa kwa Yehova watungulwile Filipi ku Ashdode, uko ailetwalilila ukubila imbila nsuma.—Imil. 8:32-40.

UKUBATISHIWA “MU MENSHI”

Bushe Abena Kristu babatisha shani? Bamo baishiba ukuti nga mwaitila umuntu amenshi pa mutwe nangu mwamusansa fye pa mutwe ninshi namumubatisha. Lelo mutungwi umwina Etiopia bamubatishe “mu menshi.” Baibo itila: “Bonse babili Filipi na mutungwi baile mu menshi.” (Imil. 8:36, 38) Nga ca kuti ukwitila amenshi nelyo ukusansa fye amenshi pa mutwe e kwalefwaikwa, mutungwi nga taimike iceleta lyakwe apali amenshi ayengi. Nangu fye utumenshi utunono uto asendele mwi celeta nga twalikumene. Na kuba afwile alikwete amenshi pantu alepita mu “musebo wa mu ciswebebe.”—Imil. 8:26.

Ukulingana ne citabo ca kuti A Greek-English Lexicon ico Liddell na Scott balembele, ishiwi lya mu ciNgeleshi ilyapilibulwa ukuti ukubatisha lyafuma kwi ishiwi lya mu ciGriki ilya kuti ba·ptiʹzo ilipilibula “ukutumpika, nelyo ukwibisha.” Ifyo Baibo ilanda pa lubatisho filomfwana ne fyo ici citabo cilanda. Pali Yohane 3:23 patila, Yohane “alebatisha abantu mu Ainone mupepi na ku Salimu, pantu kulya kwali amenshi ayengi.” Na kabili Baibo ilanda pa fyacitike ilyo Yesu abatishiwe aiti: “Ilyo Yesu afumine fye mu menshi amwene umuulu uleisuka.” (Marko 1:9, 10) E ico kanshi Abena Kristu ba cine balakonka amalembo pantu pa kubatisha balatumpika mu menshi.

CINSHI BALEMWITILA UKUTI “MUTUNGWI”?

Ishiwi lya mu ciGriki ilya kuti eu·nouʹkhos, balalibomfya nga balelanda pa mwaume uo batungula pa kuti ekwata amaka ya bufyashi nangu nga balelanda pali cilolo mukalamba uubomba kwi sano. Bacilolo ba kwi sano abaleangalila amayanda umwaleikala abakashi ba mfumu bafwile balebatungula, lelo te bacilolo bonse abo baletungula, ku ca kumwenako uwalepeela imfumu ifya kunwa no waleangalila icipao bena tabalebatungula. Mutungwi umwina Etiopia uo Filipi abatishe afwile ali pali balya abo bashaletungula, pantu aleangalila icipao ca bufumu. Kanshi kuti twatila, aali e mukalamba uwalemona pa ndalama isha buteko

Uyu umwina Etiopia alepepa Yehova nangu tali muYuda. Na kuba e lyo fye alefuma mu kupepa ku Yerusalemu. (Imil. 8:27) Apo afumine ku Yerusalemu mu kupepa, kuti twatila ulya mutungwi umwina Etiopia tabamutungwile, pantu Ifunde lya kwa Mose lyalibindile umuntu uo batungula ukuba mu lukuta lwa bena Israele.—Amala. 23:1.

16, 17. Bushe bamalaika babombako shani umulimo wa kubila imbila nsuma muno nshiku?

¹⁶ Na muno nshiku Abena Kristu kuti babombako umulimo uo na Filipi abombeleko. Ilingi line, balabila imbila nsuma ya Bufumu ku bantu abo bakumanya fye pamo nga ilyo bali pa lwendo. Nga bakumanya umuntu uwakwata umutima uusuma uufwaya ukusambilila icine taciba fye nkuma. Ifi e fyo tulingile ukulaenekela, pantu Baibo yalilanda fye apabuuta ukuti bamalaika balatutungulula ilyo tulebila imbila nsuma pa kuti ingafika ku “nko shonse na ku mitundu yonse na ku ba ndimi shonse na ku bantu bonse.” (Ukus. 14:6) Yesu alisobele ukuti bamalaika bakalatungulula umulimo wa kubila imbila nsuma. Mu cilangililo Yesu alandile ica ng’ano ne fyani, atile, inshita ya kusepa ikabako ku mpela ya cino calo “e lyo aba kuseepa ni bamalaika.” Alandile no kuti bamalaika “bakalonganika fyonse ifilenga abantu baleipununa no kufifumya mu Bufumu bwakwe pamo na bampulamafunde.” (Mat. 13:37-41) Pa nshita imo ine, bamalaika bakalonganika abakaba impyani sha Bufumu bwa mu muulu, lyena pa numa bakalonganika “ibumba likalamba” aba mu “mpaanga shimbi” abo Yehova umwine afwaya ukuleta mu cilonganino cakwe.—Ukus. 7:9; Yoh. 6:44, 65; 10:16.

¹⁷ Cimo icilanga ukuti bamalaika balatungulula umulimo wesu ca kuti, abantu bamo abo tubilako imbila nsuma batila bacilapepa ukuti Lesa abatungulule. Tontonkanyeni pa cacitike ilyo bakasabankanya babili balebila imbila nsuma ninshi bali no mwana umunono. Mu nshita ya lucelo Ilyo balya bakasabankanya babili balefwaya ukwinuka, umwana umunono uo bali nankwe ena alefwaisha ukuya pa ng’anda yakonkelepo. Na kuba, aile eka no kuyakonkonsha pa ciibi! Ilyo umukashana aiswile iciibi, aba baNte babili baliile mu kulanda nankwe. Icabapapwishe cali ca kuti, ulya mukashana alondolwele ukuti acilapepa ukuti, kwingaba uwa kumusambilisha Baibo, kabili alisumine ukulasambilila Baibo!

Abaupana balekonkosha pa ciibi ca ng’anda apekala umwanakashi uulepepa . — “Mwe Lesa, nangu nshamwishiba, napapaata ngafweni”

18. Mulandu nshi uo tulingile ukumwena umulimo wa kubila imbila nsuma ukuti walicindama sana?

¹⁸ Apo mwaba mu cilonganino ca Bena Kristu, na imwe mulabomba pamo na bamalaika umulimo wa kubila imbila nsuma uulelunduluka ukucila ifyo wali kale. Mulemona uyu mulimo ukuti walicindama sana. Nga mwatwalilila ukubombesha, mukaba ne nsansa ilyo mulebila “imbila nsuma pali Yesu.”—Imil. 8:35.

FILIPI “KABILA WA MBILA NSUMA”

Ilyo abasambi ba kwa Kristu basalangene pa mulandu wa kuti balebacusha, Filipi aile ku Samaria. Alibombeele pamo ne bumba litungulula ilyaliko mu nshita ya batumwa, pantu “ilyo abatumwa mu Yerusalemu baumfwile ukuti abena Samaria balitetekele icebo ca kwa Lesa, batumineko Petro na Yohane.” Na bantu abaletetekela balipokelele umupashi wa mushilo.—Imil. 8:14-17.

Pa numa ya kumulandapo mwi buuku lya Imilimo icipandwa 8, Filipi bamulumbula fye umuku umo. Ilyo papitile imyaka 20 ukutula apo Filipi atendekele ukubila imbila nsuma, e lintu umutumwa Paulo pamo nabo aleenda nabo baimine ubulendo bwa kuya ku Yerusalemu, pali iyi nshita ninshi Paulo ali mupepi no kupwisha ubulendo bwakwe ubwalenga butatu ubwa bumishonari. Ilyo bafikile ku Tolemai balifumine mu bwato. Luka atile, “Ubushiku bwakonkelepo twaliimine twayafika na ku Kaisarea, kabili twaingile mu ng’anda ya kwa Filipi kabila wa mbila nsuma. Uyu Filipi aali pali balya abaume 7 abo abatumwa basalile mu Yerusalemu, kabili twaikele mu ng’anda mu mwakwe. Uyu muntu alikwete abana abanakashi 4 abashimbe, abalesesema.”—Imil. 21:8, 9.

Cimoneka kwati ku cifulo uko Filipi aile mu kubila imbila nsuma e ko atendeke no kwikala kabili alikwete umukashi na bana. Pa kuti Luka alande pali Filipi ukuti ali ni “kabila wa mbila nsuma” ninshi Filipi alebomba sana uyu mulimo. Amalembo yabomfya iyi nsoselo pa kulondolola abantu abalekuukila ku cende shimbi pa kuti bayebila imbila nsuma ukushali aba kubila. Kanshi te kuti tutwishike ukuti Filipi atwalilile fye ukuba uwacincila mu mulimo wa kubila imbila nsuma. Na kabili filya abana bakwe abanakashi abali 4 balesesema, filangilila ukuti alisambilishe ulupwa lwakwe ukutemwa Yehova no kulamubombela.

a Uo tulelandapo te mutumwa Filipi. Lelo, ni Filipi uo twalandilepo mu Cipandwa 5 muli cino citabo, uwali pa “baume abacetekelwa 7” abo basontele ukula-akanya bamukamfwilwa abalelanda iciGriki na balelanda iciHebere ifya kulya mu Yerusalemu.—Imil. 6:1-6.

b Pali ilya nshita, ilingi line abasambi abapya balesubwa nangu ukupokelela umupashi wa mushilo lilya line fye balebatishiwa. Ici calelenga bakwata isubilo lya kulateka pamo na Yesu mu muulu, ukuba bashimapepo kabili ishamfumu. (2 Kor. 1:21, 22; Ukus. 5:9, 10; 20:6) Lelo aba basambi abapya tabasubilwe no mupashi ilyo babatishiwe. Abena Kristu abapya ababatishiwe bapokelele fye umupashi wa mushilo na maka ya kucita ifipesha amano ifyalekanalekana ilyo Petro na Yohane babikile iminwe pali bena.

c Umwina Etiopia tabatishiwe fye ukwabula ukwishiba ico alebatishiwilwa. Apo alisangwike umuYuda alishibe Amalembo, ukubikako fye na masesemo ayalanda pali Mesia. Nomba apo alishibe umulimo Yesu akwata uwa kufikilisha ifyo Lesa afwaya, alibatishiwe ukwabula no kupoosa inshita.