Titu—‘Azọnwatọgbẹ de Na Dagbe Mìton’ — WESẸDOTẸN INTẸNẸT JI TỌN Watchtower Tọn

Titu—‘Azọnwatọgbẹ de Na Dagbe Mìton’

NUHAHUN lẹ nọ fọ́n dote to ojlẹ delẹ mẹ to agun Klistiani owhe kanweko tintan whenu tọn mẹ. Ehelẹ dona yin dididẹ, podọ ehe biọ tugbigbo po tonusise po. Dawe de he pannukọn avùnnukundiọsọmẹnu hugan dopo mọnkọtọn po kọdetọn dagbe po wẹ Titu. Taidi mẹde he tindo mahẹ to azọ́n lọ mẹ hẹ apọsteli Paulu, e dovivẹnu vẹkuvẹku nado gọalọna mẹdevo lẹ nado wà onú lẹ to aliho Jehovah tọn mẹ. Enẹwutu Paulu dọna Klistiani Kọlinti tọn lẹ dọ Titu yin ‘azọnwatọgbẹ de na dagbe mìtọn.’—2 Kọlintinu lẹ 8:23.

Mẹnu wẹ Titu yin? Adà tẹwẹ e yiwà to nuhahun lẹ dididẹ mẹ? Podọ nawẹ míwlẹ sọgan mọaleyi sọn dogbapọnna walọyizan etọn mẹ gbọn?

Whẹho Owhẹgbigbo Tọn

Titu yin Glẹki he ma gbowhẹ̀ de. (Galatianu lẹ 2:3)a To whenuena e yindọ Paulu ylọ ẹ dọ “ovi ṣie titi kẹdẹdi yise he peai de,” Titu sọgan ko yin dopo to ovi gbigbọmẹ apọsteli lọ tọn lẹ mẹ. (Titu 1:4; yijlẹdo 1 Timoti 1:2 go.) Titu tin hẹ Paulu, Balnaba, gọna mẹdevo lẹ sọn Antioku, Silia, to whenuena yé yì Jelusalẹm to nudi owhe 49 W.M. nado dọhodopọ do kanbiọ owhẹgbigbo tọn ji.—Owalọ lẹ 15:1, 2; Galatianu lẹ 2:1.

E ko yin linlẹn dọ to whenuena e yindọ mẹdidiọ Kosi he ma gbowhẹ̀ lẹ tọn to yinyin hodọdeji to Jelusalẹm, Titu yin hinhẹn sọyi nado dohia dọ Juvi lẹ po mẹhe mayin Juvi lẹ po sọgan mọ nukundagbe Jiwheyẹwhe tọn yí vlavo yé yin whẹ̀gbòna kavi lala. Hagbẹ agun Jelusalẹm tọn delẹ he ko yin Falesi lẹ whẹpo do kẹalọyi sinsẹ̀n Klistiani tọn dọnnu dọ Kosi heyin didiọ lẹ tin to dandannu glọ nado gbowhẹ̀ podọ nado setonuna Osẹ́n lọ, ṣigba nudindọn ehe yin agọjẹdo. Hinhẹn Titu po Kosi devo lẹ po gánnugánnu nado gbowhẹ̀ na ko yin mimọ́n dọ whlẹngán sinai do nukundagbe majẹhẹ Jehovah tọn po yise to Jesu Klisti mẹ po ji kakati ni yin do azọ́n Osẹ́n tọn lẹ ji. E na ko sọ yin gbigbẹ́ kunnudenu lọ dai dọ Kosi lẹ, kavi gbẹtọ akọta lẹ tọn, ko mọ gbigbọ wiwe Jiwheyẹwhe tọn yí.—Owalọ lẹ 15:5-12.

Yin Dido Hlan Kọlinti

To whenuena whẹho owhẹgbigbo tọn yin dididẹ, Paulu po Balnaba po yin nina aṣẹpipa gigọ́ nado dọyẹwheho hlan kosi lẹ. To ojlẹ dopolọ mẹ, yé sọ nọ dovivẹnu nado hẹn wamọnọ lẹ do ayiha mẹ. (Galatianu lẹ 2:9, 10) Na nugbo tọn, to whenuena Titu yin hodọdego whladopo dogọ to kandai gbọdo lẹ mẹ to nudi owhe ṣidopo godo, ewọ tin to Kọlinti taidi dẹ́mẹnu Paulu tọn to titobibasina akuẹ-jijọ de na omẹ wiwe lẹ. Nalete, dile Titu to azọ́n ehe wà zọnmii, e mọ ede to ninọmẹ sinsinyẹn devo mẹ.

Wekanhlanmẹ Paulu tọn hlan Kọlintinu lẹ dohia dọ ewọ kanwe hlan yé jẹnukọn whẹ́ ‘ma nado dogbẹ́ hẹ ogalọtọ lẹ.’ E dona dọna yé nado dè ogalọtọ he ma lẹnvọjọ de sẹ sọn ṣẹnṣẹn yetọn. Mọwẹ, Paulu kàn wekanhlanmẹ huhlọnnọ de hlan yé, bo wàmọ ‘po dasin susu po.’ (1 Kọlintinu lẹ 5:9-13; 2 Kọlintinu lẹ 2:4) To ojlẹ enẹ mẹ, Titu yin didohlan Kọlinti nado gọalọ to akuẹ-jijọ he to yinyin bibasi to finẹ na Klistiani Judé tọn he tin to nuhudo mẹ lẹ. Vlavo, e sọ yin didohlan ga nado pọ́n gbeyiyi Kọlintinu lẹ tọn hlan wekanhlanmẹ Paulu tọn.—2 Kọlintinu lẹ 8:1-6.

Nawẹ Kọlintinu lẹ na yinuwa hlan ayinamẹ Paulu tọn gbọn? To tintin to jejeji nado yọnẹn mẹ, Paulu sọgan ko do Titu hlan sọn Efesu gbọn Ohù Egée tọn ji yì Kọlinti, po nudọnamẹ lẹ po nado hẹn linlin lẹ lẹkọ to niyaniya mẹ dile e sọgan yọnbasi do. Eyin azọ́ndenamẹ mọnkọtọn yin tadona whẹpo gbejizọnlin ohù ji tọn doalọte na avivọ-whenu lọ (to nudi ṣẹnṣẹn novembre tọn), Titu sọgan yì Tloa gbọn tọjihun dali kavi gbọn aliho gaa ageji tọn he ma dẹn do Hellespont ji. Vlavo Paulu yawu jẹ nọtẹn fie yé magbè nado pli te to Tloa, to whenuena e yindọ bẹwlu heyin finfọndote gbọn fataka-yawatọ lọ dali hẹn ẹn nado tọ́n sọn Efesu jẹnukọnna ojlẹ he e donukun. To teninọ jejejininọ tọn de to Tloa godo, Paulu wá yọnẹn dọ Titu ma na gbọn ohù ji wá gba. Enẹwutu, Paulu jẹ gbejizọnlin ji gbọn aliho ageji tọn ji po todido po nado pé e to aliho ji. To aigba Europe tọn ji jijẹ tlolo, Paulu gbọn aliho Via Egnatia tọn ji, podọ ewọ pé Titu to godo mẹ to Makedonia. Hlan pọngbọ po ayajẹ daho Paulu tọn po, linlin he wá sọn Kọlinti lẹ yin dagbe. Agun lọ ko yinuwa to aliho dagbe mẹ hlan ayinamẹ apọsteli lọ tọn.—2 Kọlintinu lẹ 2:12, 13; 7:5-7.

Dile etlẹ yindọ Paulu ko hanu dogbọn wunmẹ alọkẹyi he dẹ́mẹnu etọn na tindo numimọ etọn dali, Jiwheyẹwhe gọalọna Titu nado hẹn azọ́ndenamẹ etọn di. Titu ko yin alọkẹyi to “osi po sisọsisọ po” mẹ. (2 Kọlintinu lẹ 7:8-15) Nado yí hogbe zẹẹmẹ-basitọ W. D. Thomas tọn lẹ zan dọmọ: “Mí sọgan kẹalọyi dọ to ma de huhlọn whẹgbledomẹ Paulu tọn pò mẹ, [Titu] yí azọ́nyinyọnẹn po zìnzìn po do dotuhomẹna Kọlintinu lẹ; bo to jide na yé dọ Paulu, to hodidọ dile e basi do mẹ, tindo dagbemẹ-ninọ gbigbọmẹ tọn yetọn kẹdẹ to ayiha mẹ.” To nuyiwa lọ whenu, Titu wá yiwanna Klistiani Kọlinti tọn lẹ na gbigbọ tonusise tọn po diọdo alemọyi tọn yetọn lẹ po. Walọ he jẹ na pipà yetọn sọawuhia nado yin asisa tulinamẹ tọn de na ewọ.

Etẹwẹ dogbọn adà devo azọ́ndenamẹ Titu tọn hlan Kọlinti—yèdọ titobibasina akuẹ-jijọ na mẹwiwe he tin to Judé lẹ dali? Titu ko sọ to azọ́nwa do enẹ lọsu ji ga, dile e sọgan yin nukunnumọjẹemẹ sọn nudọnamẹ heyin mimọ to 2 Kọlintinu lẹ mẹ do. Vlavo wekanhlanmẹ enẹ yin kinkan to Makedonia to vivọnu owhe 55 W.M., to whenuena Titu po Paulu po ko pé godo tlolo. Paulu wlan dọ Titu, mẹhe ko bẹ akuẹ-jijọ lọ jẹeji, ko yin didohlan lẹkọ todin gọna alọgọtọ awe he yè ma ylọ oyín yetọn lẹ nado sọgan dotana ẹn. Na ojlo sinsinyẹn tintindo to Kọlintinu lẹ mẹ wutu, Titu yin ojlonọ taun nado lẹkọyi. Dile Titu basi gbejizọnlin etọn lẹkọyi Kọlinti, vlavo ewọ hẹn wekanhlanmẹ gbọdo awetọ Paulu tọn hlan Kọlintinu lẹ yì.—2 Kọlintinu lẹ 8:6, 17, 18, 22.

E mayin dọ Titu yin titobasinanutọ dagbe kẹdẹ wẹ gba ṣigba e sọ yin gbẹtọ wunmẹ de he yè sọgan yí azọ́ndenamẹ sinsinyẹn lẹ do alọmẹ na to ojlẹ awusinyẹnnamẹ tọn lẹ whenu. Ewọ yin adọgbotọ, whèwhín, bosọ lodo. Kunnudenu dohia dọ Paulu pọ́n Titu hlan taidi mẹhe penugo nado yinuwa hẹ avùnnukundiọsọmẹnu he tin-to-aimẹ heyin finfọndote gbọn “apọsteli dahodaho” Kọlinti tọn lẹ dali. (2 Kọlintinu lẹ 11:5) Mẹwhinwhan Titu tọn ehe yin kunnudena to awusọhia he bọdego etọn to Owe-wiwe lẹ mẹ, to azọ́ndenamẹ sinsinyẹn devo mẹ.

To Lopo Klete Tọn Ji

E yọnbasi dọ to ojlẹ de mẹ to gblagbla owhe 61 po 64 W.M. po tọn mẹ, Paulu wlanwe hlan Titu, mẹhe to devizọnwa to whenẹnu to lopo Méditerranée tọn ji to Klete. Paulu ko jo e do finẹ nado “tò onú he pò yè ma ko basi lẹ do tẹnmẹtẹnmẹ” podọ nado “dè mẹho lẹ do dogán to todaho dopodopo mẹ.” To paa mẹ, Kletenu lẹ yin yinyọnẹn nado yin ‘lalonọ lẹ, kanlin ylankan lẹ, adọ̀nọ he nọ wàdidọ lẹ.’ Enẹwutu, to Klete, Titu nasọ yin bibiọ nado yinuwa to adọgbigbo po dolilo po mẹ whladopo dogọ. (Titu 1:5, 10-12) Azọngban pinpẹn de wẹ e yin, na e yọnbasi dọ enẹ wẹ na wleawuna sọgodo sinsẹ̀n Klistiani tọn to lopo lọ ji. To gbọdo glọ, Paulu gọalọna Titu gbọn didọ onú tangan he na yin nukundo sọn nugopọntọ sọgodo tọn lẹ si dali. Jẹhẹnu enẹlẹ gbẹsọ nọ yin zize do lẹnpọn mẹ to kọndopọmẹ hẹ mẹdide do otẹn azọngban tọn he yin mẹho Klistiani tọn lẹ tọn mẹ.

Owe-wiwe lẹ ma dọ whenuena Titu tọ́n sọn Klete gba. E tin to finẹ na ojlẹ he dite pé bọ Paulu do biọ to ewọ si nado wleawuna nuhudo Zena po Apọlo tọn lẹ po, yé mẹhe nọte to finẹ to gbejizọnlin de ji to ojlẹ he mayin nudego de mẹ. Ṣigba Titu ma na nọ lopo lọ ji na ojlẹ dindẹn ba gba. Paulu to titobasi nado do vlavo Altema kavi Tikiku hlan finẹ, podọ enẹgodo Titu na yì nado pé apọsteli lọ to Nikopoli, vlavo todaho diyin he tindo oyín enẹ he tin to agewaji-whèzẹtẹn Grèce tọn.—Titu 3:12, 13.

Sọn alọdlẹndonu kleun godo tọn Biblu tọn hlan Titu mẹ, mí yọnẹn dọ vlavo to nudi owhe 65 W.M., Paulu do e hlan azọ́ndenamẹ devo mẹ dogọ. E hẹn ẹn jẹ Dalmatia, yèdọ lẹdo de he tin to whèzẹtẹn Ohù Adriatique tọn to Croatie egbezangbe tọn mẹ. (2 Timoti 4:10) Mí ma yin didọna dogbọn nuhe Titu na wà to finẹ dali gba, ṣigba e ko yin linlẹn dọ ewọ to yinyin didohlan nado penukundo whẹho agun tọn delẹ go podọ nado tindo mahẹ to nuwiwa mẹdehlan tọn mẹ. Eyin mọwẹ, Titu na to nuyiwa to otẹn de mẹ he taidi dehe mẹ e wà sinsẹ̀nzọn te to Klete nkọtọn.

Lehe mí nọ do pẹdido hia sọ na Klistiani nugopọntọ he whèwhín taidi Titu nkọtọn lẹ! Nukunnumọjẹnumẹ hezeheze nunọwhinnusẹ́n Owe-wiwe tọn yetọn po yíyí adọgbigbo do yí yé do yizan mẹ yetọn po nọ gọalọ nado basi hihọ́na gbigbọnọ-yinyin agun lọ tọn. Mì gbọ mí ni hodo apajlẹ yise yetọn tọn bo dohia nado tin taidi Titu gbọn dagbenu gbigbọmẹ yisenọ hatọ mítọn lẹ tọn zize daga dali.—Heblu lẹ 13:7.

[Nudọnamẹ Odò Tọn]

a Galatianu lẹ 2:3 basi zẹẹmẹ Titu tọn taidi Glẹki (Helʹlen) de. Ehe sọgan zẹẹmẹdo dọ ewọ sọn kúnkan Glẹki tọn mẹ. Ṣigba, e yin alọsọakọ́n dọ wekantọ Glẹki tọn delẹ yí wunmẹ susu-yinyin (Helʹle·nes) tọn zan to alọdindlẹndo mẹhe mayin Glẹki lẹ he yin Glẹki to ogbè po aṣa po mẹ lẹ. E yọnbasi dọ Titu yin Glẹki to linlẹn enẹ mẹ.

[Yẹdide to weda 31]

Titu yin azọ́nwatọ hatọ adọgbotọ de na dagbenu Klistiani he tin to Kọlinti po fidevo lẹ po tọn