Weta 16
Osọ́nọ Ẹnẹ to Wezundo!
Numimọ 3—Osọhia 6:1-17
Hosọ: Nukọnzinzindo osọ́nọ ẹnẹ lẹ tọn, kunnudetọ he yin hùhù to agbà lọ glọ lẹ, po azan daho homẹgble tọn lọ po
Ojlẹ hẹndi tọn: Sọn 1914 kaka jẹ vasudo titonu ehe tọn
1. Nawẹ Jehovah sọ nuhe owe dabla he Jesu hun lọ bẹhẹn lẹ hia Johanu gbọn?
TO AZAN awusinyẹn tọn ehe gbe, be mí ma tindo ojlo sinsinyẹn to “onu he ma na nọma wá jọ to zandevie” lẹ mẹ ya? Na nugbo tọn e yin mọ, na e gando mílọsu go ga! Enẹwutu mì gbọ na mí ni hodo Johanu todin dile Jesu to nukọnzindo nado hun owe dabla enẹ. Po awusọhia po, Johanu ma dona hia ẹ gba. Etẹwutu? Na nuhe e bẹhẹn lẹ yin didohia ẹ “to ohia mẹ” dogbọn nujijọ debọdo-dego huhlọnnọ he gọna nuyiwa lẹ dali wutu.—Osọhia 1:1, 10.
2. (a) Etẹwẹ Johanu mọ bo sè, podọ etẹwẹ ninọmẹ kelubin lọ tọn dohia? (b) Mẹnu wẹ gbedide kelubin tintan lọ tọn yin didọ hlan, podọ etẹwutu gblọndo towe yin mọ?
2 Dotoai hlan Johanu whenuena Jesu hun hiadonu tintan owe lọ tọn: “Yẹn sọ mọ whenuena Lẹngbọvu lọ hun dopo to hiadonu lẹ lọ mẹ, yẹn sè di wanyinyẹn osò tọn, dopo to mẹdida ẹnẹ lẹ lọ mẹ sọ dọmọ, Sẹ wá pọn.” (Osọhia 6:1) Ehe yin ogbè kelubin tintan lọ tọn. Ninọmẹ taidi kinnikinni tọn etọn na dohia Johanu dọ agun Jehovah tọn na yinuwa po adọgbigbo po to whẹdida dódó tọn Etọn lẹ hinhẹnṣẹ mẹ. Podọ mẹnu wẹ gbedide enẹ yin didọ hlan? E ma sọgan yin Johanu gba, na Johanu ko yin yiylọ nado wá tindo mahẹ to numimọ dọdai tọn ehelẹ mẹ wutu. (Osọhia 4:1) “Wanyinyẹn osò tọn” enẹ to yiylọ mahẹtọ devo lẹ to tintan debọdo-dego nujijọ mẹfọndotetọ ẹnẹ lẹ tọn mẹ.
Osọ́ Wewe Lọ po Hihẹtọ Nukundeji Etọn po
3. (a) Etẹwẹ Johanu basi zẹẹmẹ na todin? (b) To kọndopọ mẹ po yẹhiadonu Biblu tọn po, etẹwẹ osọ́ wewe lọ dona nọtena?
3 Johanu, podọ po e po hagbẹ Johanu tọn vivẹnunọ lọ po azọnwahẹmẹtọ etọn lẹ po to egbehe, yin lẹblanulọkẹyi na nado mọ wadohia debọdo-dego awuyatọ talala de! E dọmọ: “Yẹn sọ mọ, bo pọn, osọ́ wewe de; ewọ he sinai to e ji sọ tindo oga dopo; yè sọ yi ojẹgbakun de na ẹn: e sọ tọ́n jẹgbonu to awhangbigba mẹ, podọ nado gbawhan.” (Osọhia 6:2) Mọwẹ, to gbeyiyina “Sẹ wá!” wanyinyẹn tọn enẹ mẹ, osọ́ wewe de zlọn jẹgbonu. To Biblu mẹ osọ́ nọ yawu nọtena awhanfunfun. (Psalm 20:7; Howhinwhẹn lẹ 21:31; Isaia 31:1) Osọ́ ehe, matin ayihaawe osọ́ asu whanpẹnọ de, to sisẹ́ po wewe-yinyin de po he do wiwejininọ madowango hia. (Yijlẹdo Osọhia 1:14; 4:4; 7:9; 20:11 go.) Lehe ehe jẹ sọ, na e nọtena awhanfunfun he wé bo yin dódó to nukun wiwe Jehovah tọn lẹ mẹ!—Pọn Osọhia 19:11, 14 ga.
4. Mẹnu wẹ yin Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn? Basi zẹẹmẹ.
4 Mẹnu wẹ yin Hihẹtọ osọ́ ehe tọn? E tindo oga de, adanwànu awhan tọn de, ṣigba yè sọ yí ojẹgbakun de na ẹn ga. Omẹ dódónọ lẹ kẹdẹ he yin mimọ nado ṣinyọn ojẹgbakun lẹ to azan Oklunọ tọn lọ whenu wẹ Jesu po hagbẹ he yin yẹdena dogbọn mẹho 24 lẹ dali po. (Daniẹli 7:13, 14, 27; Luku 1:31-33; Osọhia 4:4, 10; 14:14)a Yè ma sọgan dọ dọ hagbẹ de he yin pipli mẹho 24 lẹ tọn yin yẹdena taidi mẹhe mọ ojẹgbakun de yí po nuwiwa etọn titi po gba. Nalete, osọ́nọ he tin ede ṣo ehe dona yin Jesu Klisti bo ma yin mẹdevo de gba. Johanu mọ ẹn to olọn mẹ to ojlẹ whenuho tọn he yin 1914 tọn mẹ whenuena Jehovah dọmọ, “Mọ yẹn ko ze ahọlu ṣie,” bo dọ na ẹn dọ ehe na yin na lẹndai nado “yí kosi lẹ na we na ogu towe.” (Psalm 2:6-8)b Nalete, to hiadonu tintan lọ hunhun mẹ Jesu sọhia lehe ewlọsu, taidi Ahọlu he ṣẹṣẹ yin ojẹgbakun ṣinyọnna de, zindonukọn biọ awhan mẹ to ojlẹ didè Jiwheyẹwhe tọn mẹ.
5. Nawẹ psalmkantọ lọ basi zẹẹmẹ na Hihẹtọ lọ to alọpa de mẹ he taidi Osọhia 6:2 tọn gbọn?
5 Nujijọ ehe sọzẹn po whanpẹyinyọn po hẹ Psalm 45:4-7, he yin didọ hlan Ahọlu zedofinji dogbọn Jehovah dali: “Podọ to gigodaho towe mẹ to sọ́hẹ to jijọho zọnmii, na nugbo, walọmimiọn po dódó po tọn wutu; adusilọ towe nasọ plọn onu dobu we. Dida wẹ ogá towe; gbẹtọ lẹ jai to oglọ towe; ye tin to otù ahọlu kẹntọ lẹ tọn mẹ. Jiwheyẹwhe E, kakadoi wẹ ofin towe: ogánpò ahọludu towe tọn ogánpò dódó tọn wẹ. Hiẹ yiwanna dódó, bo sọ gbẹwanna oylanwiwa; enẹwutu wẹ Jiwheyẹwhe, yedọ Jiwheyẹwhe towe, ko yi ami homẹhun tọn sá na we hú ogbẹ́ towe lẹ tọn.” Na e ko jẹakọ hẹ zẹẹmẹ dọdai tọn enẹ wutu, Johanu na yọn pinpẹn etọn dọ e gando azọ́n Jesu tọn go taidi Ahọlu de.—Yijlẹdo Heblu lẹ 1:1, 2, 8, 9 go.
Nukọnzinzindo To Awhangbigba Mẹ
6. (a) Etẹwutu Hihẹtọ lọ dona to nukọnzindo to awhangbigbà mẹ? (b) Gbọn owhe tẹlẹ gblamẹ wẹ wezundido na awhangbigbà lọ to nukọnzindo?
6 Nalete, etẹwutu Ahọlu he ṣẹṣẹ yin ojẹgbakun ṣinyọnna dona zindonukọn biọ awhan mẹ? Nuhe zọn lọ wẹ yindọ ahọludu etọn yin zizedai to nukundiọsọmẹ vivẹ de nukọn sọn kẹntọ daho Jehovah tọn de, yedọ Satani Lẹgba, po enẹnọ lẹ po to aigba ji he—to yinyọnẹn kavi to mayọnẹn mẹ—to nuyiwa hlan yanwle Satani tọn lẹ. Jìjì Ahọluduta lọ tọn lọsu biọ awhan daho de to olọn mẹ. To awhanfunfun mẹ to oyin Mikaẹli (he zẹẹmẹdo “Mẹnu Wẹ Taidi Jiwheyẹwhe?”) tọn glọ, Jesu du to Satani po aovi etọn lẹ po ji bo yan ye jẹ odo to aigba ji. (Osọhia 12:7-12) Osọ́hihẹ awhangbigbà tọn Jesu tọn to nukọnzindo gbọn owhe ao susu tintan azan Oklunọ tọn lọ tọn lẹ gblamẹ whenuena gbẹtọ taidi lẹngbọ lẹ to yinyin bibẹpli do ada Ahọlu lọ tọn mẹ. Dile etlẹ yindọ aihọn lọ pete gbẹ sọ pò to “huhlọn mẹylankan lọ tọn glọ,” Jesu gbẹ pò to nukọnzindo to owanyi mẹ nado yìn mẹmẹsunnu yiamisisadode etọn lẹ po azọnwahẹmẹtọ yetọn lẹ po, bo to alọgọna dopodopo yetọn nado gbawhan yise tọn.—1 Johanu 5:19.
7. Awhangbigbà tẹlẹ wẹ Jesu ko basi to aigba ji to owhe ao susu tintan azan Oklunọ tọn lọ lẹ whenu, podọ etẹwẹ dona yin nujikudo mítọn?
7 Awhangbigbà devo tẹlẹ wẹ Jesu ko tindo to owhe 90 podọ hugan mọ agọe tọn lẹ mẹ he yin azan Oklunọ tọn lọ tọn? Lẹdo globu pe, mẹdopodopo lẹ podọ taidi agun de, omẹ Jehovah tọn lẹ ko tindo numimọ awusinyẹnnamẹnu, kọgbidinamẹnu, po homẹkẹn susu lẹ tọn po, he taidi dehe yin zẹẹmẹ basina dogbọn apọsteli Paulu dali to okunnu nina na lizọnyizọn etọn mẹ. (2 Kọlintinu lẹ 11:23-28) Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tindo nuhudo “huhlọn he zẹ jọwamọ tọn go” tọn, titengbe to lẹdo awhan hunyanhunyan tọn lẹ po mẹ nado sọgan doakọnnanu. (2 Kọlintinu lẹ 4:7) Ṣigba etlẹ yin to ninọmẹ mẹwhlepọntọ hugan lẹ mẹ, Kunnudetọ nugbonọ lẹ ko penugo nado dọ dile Paulu basi do: “Oklunọ nọte to dee, bo sọ na huhlọn mi; dọ gbọn yẹn mẹ yè nido lá yẹwheho lọ to gigọ mẹ.” (2 Timoti 4:17) Mọwẹ, Jesu gbawhan na dagbe yetọn. Podọ e na to nukọnzindo nado to awhangbà na dagbe mítọn ga, dile e na dẹn sọ bọ mí na tindo nujikudo nado hẹn awhangbigbà yise tọn mítọn pe.—1 Johanu 5:4.
8, 9. (a) To awhangbigbà tẹlẹ mẹ wẹ agun globu tọn he yin Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn ko tindo mahẹ te? (b) Fie wẹ susudeji Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn yin nuhe sọawuhia hugan te?
8 Agun lẹdo aihọn pe Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn ko tindo mahẹ to awhangbigbà susu lẹ mẹ to anademẹ Ahọlu awhangbàtọ lọ tọn glọ. To ninọmẹ sọawuhia de mẹ, e họ́ Biblu Plọntọ ehelẹ sọn vasudo pete mẹ to 1918, whenuena ye lọsu ko ‘ṣiawhan’ na ojlẹ de hlan agun tonudidọ tọn Satani tọn. Ṣigba, to 1919, e gbà ogàn ganpamẹ tọn lẹ nado dè ye jẹte, podọ to enẹgodo e na ye huhlọn nado lá wẹndagbe lọ “jẹ opodo aigba tọn.”—Osọhia 13:7; Owalọ lẹ 1:8.
9 Jẹnukọnna podọ to Wẹkẹ Whan II lọ whenu, huhlọn Axe aṣẹ-glanglan-panamẹtọ tọn lẹ tẹnpọn nado za Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ sẹ sọn aigba susu lẹ mẹ fie nukọntọ sinsẹ̀n tọn lẹ, titengbe enẹnọ he yin nukọntọ Katholiki Lomu tọn lẹ tọn, na godonọnamẹ gbangba kavi nuglọ tọn hlan aṣẹ-glanglan-panamẹtọ kọgbidinamẹtọ lẹ. Ṣigba Kunnudetọ 71 509 lẹ he to yẹwhehodọ whenuena awhan lọ bẹjẹeji to 1939 lẹzun 141 606 to vivọnu etọn to 1945, dile etlẹ yin hugan 10 000 lẹ yí owhe susu lẹ zan to ganpa po osla yasanamẹ tọn lẹ po mẹ, podọ nudi 2 000 devo lẹ sọ yin hùhù. Sọha Kunnudetọ zohunnọ lẹ tọn lẹdo aigba pe ko zẹ livi ṣidopo go todin. Jideji sọawuhia lẹ ko tin to aigba Katholiki tọn lẹ ji podọ to aigba lẹ ji fie homẹkẹn lẹ sinyẹn hugan te—taidi Allemagne, Italie, po Japon po, otò he mẹ Kunnudetọ lẹ ko to linlin lẹndopọ lizọnyizọnwàtọ Kunnudetọ zohunnọ hugan 600 000 tọn lẹ tọn na te todin.—Isaia 54:17; Jẹlemia 1:17-19.
10. Po awhangbigbà tẹlẹ po wẹ Ahọlu awhangbàtọ lọ dona omẹ etọn lẹ “to avunhihona podọ zizedai gbọn osẹ́n dali wẹndagbe lọ tọn mẹ”?
10 Ahọlu awhangbàtọ mítọn sọ dona omẹ vivẹnunọ etọn lẹ dogbọn pinplan ye hlan awhangbigbà susu lẹ “to avunhihona podọ zizedai po osẹ́n po wẹndagbe lọ tọn mẹ” to whẹdatẹn osẹ́n tọn lẹ mẹ podọ to tògan lẹ nukọn dali. (Filippinu lẹ 1:7; Matiu 10:18; 24:9) Ehe ko yin ninọmẹ akọjọpli tọn de—yedọ to Australie, Argentine, Canada, Grèce, Inde, Suisse, Swaziland, Turquie, po aigba devo lẹ po mẹ. To awhangbigbà osẹ́n tọn 50 lẹ ṣẹnṣẹn he yin mimọyi dogbọn Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ dali to Whẹdatẹn Daho Etats-Unis tọn mẹ wẹ yin enẹlẹ he nagbè jlọjẹ nado dọyẹwheho lọ “to gbangba podọ sọn whedegbe jẹ whedegbe” podọ nado dapana nuwiwa boṣiọ-sinsẹ̀n tọn he yin owanyina akọta tọn lẹ. (Owalọ lẹ 5:42; 20:20; 1 Kọlintinu lẹ 10:14) Nalete, aliho lọ ko yin hunhun dote na kunnudide globu tọn gbayipe de.
11. (a) Nawẹ Hihẹtọ lọ “dotana awhangbigbà etọn” gbọn? (b) Nugandomẹgo tẹwẹ hunhun hiadonu awetọ, atọ̀ntọ, po ẹnẹtọ po tọn lẹ dona tindo to mí ji?
11 Nawẹ Jesu “dotana awhangbigbà etọn” gbọn?c Ehe wẹ e yiwà, dile mí na mọ do, dogbọn sinsẹ̀n lalo tọn didesẹ sọn aimẹ dali podọ to enẹgodo dogbọn zize ada pipotọ lẹpo he yin agun yinukundomọ Satani tọn tọn dlan “miyọn hihla” yẹhiadonu tọn vasudo tọn de mẹ dali, to whẹsuna nupojipetọ-yinyin Jehovah tọn mẹ. Po jide po, mí to nukọnpọn todin hlan azan enẹ to Amagẹdọni whenuena “Ahọlu ahọlu lẹ tọn” mítọn na mọ awhangbigbà godo tọn lọ yi do agun tònudidọ tọn kọgbidinamẹtọ Satani tọn ji! (Osọhia 16:16; 17:14; 19:2, 14-21; Ezekiẹli 25:17) Kaka jẹ whenẹnu, Awhangbatọ mayọndudeji he tin to osọ́ wewe ji lọ to nukọnzindo nado to osọ́ dó jei dile Jehovah to gbẹtọ ahun jijlọnọ lẹ yidogọ na akọta dódónọ Etọn to aigba ji. (Isaia 26:2; 60:22) Be hiẹ to mahẹ tindo po hagbẹ Johanu tọn yiamisisadode lọ po to gbigblo ahọluduta tọn ayajẹnọ enẹ mẹ ya? To nujijọ enẹ mẹ, nuhe apọsteli Johanu mọ whenuena hiadonu atọ̀n he bọdego lẹ yin hunhun, matin ayihaawe, na hẹn we nado tindo mahẹ daho hugan de to azọn Jehovah tọn na azan ehe mẹ.
Pọn, Osọ́ Divẹẹ Lọ!
12. Etẹwẹ Jesu dọ dọ e na do ohia ogo na tintin tofi mayinukundomọ etọn taidi Ahọlu?
12 Hlan opodo lizọnyizọn Jesu tọn to aigba ji, nuplọntọ etọn lẹ kanse e to nuglọ: “Etẹwẹ na yin ohia wiwá towe tọn, po opodo aihọn tọn po tọn?” Na gblọndo, e dọ dọdai nugbajẹmẹji lẹ tọn he na yin “dòdo nukunbibia tọn.” Jesu dọmọ: “Akọta de na fọn do akọta de ji, ahọludu de do ahọludu de ji: aigba whinwhan daho na tin to otẹn hunkọhunkọ mẹ, hùvẹ́ po azọ̀n ylankan po; avosisa, po ohia daho po na tin sọn olọn mẹ.” (Matiu 24:3, 7, 8; Luku 21:10, 11) Onu he Johanu mọ whenuena pipotọ hiadonu owe lọ tọn lẹ yin hunhun wleawuna onu sọawuhia mọnkọtọn de hlan dọdai enẹ. To pinpọnhlan todin dile Jesu pagigona lọ to hiadonu awetọ lọ hun!
13. Vogbingbọn tẹwẹ dona sọawuhia na Johanu?
13 “Whenuena e sọ hun hiadonu awetọ, yẹn sè ogbè mẹdida awetọ tọn to didọmọ, Sẹ wá pọn.” (Osọhia 6:3) Kelubin awetọ lọ, he taidi oyìn de, dè wẹ gbedide lọ wá sọn. Huhlọn wẹ yin jẹhẹnu he yin yẹdena tofi, ṣigba dehe yin yiyizan to dódó mẹ wẹ. Ṣigba to vogbingbọn mẹ, Johanu na mọ yizan huhlọn tọn ylankan oku hẹnwátọ de.
14. Osọ́ po hihẹtọ tẹ po wẹ Johanu mọ to enẹgodo, podọ etẹwẹ numimọ ehe nọtena?
14 Nalete, nawẹ yè yigbena mẹyiylọ awetọ ehe lọ he yin nado “Sẹ wá!” gbọn? To aliho ehe mẹ: “Osọ́ devo de sọ tọ́n jẹgbonu, he divẹẹ: yè sọ yi huhlọn na ewọ he sinai to e ji, nado de jijọho sọn aigba ji, podọ na yé ni to yenọzo hù: yè sọ yi ohi daho de do alọ mẹ na ẹn.” (Osọhia 6:4) Numimọ obudonamẹtọ de nugbo! Podọ ayihaawe de ma tin na nuhe du nuhe e nọtena: yedọ awhan! E ma yin awhanfunfun dódónọ awhangbàtọ he yin Ahọlu awhangbàtọ Jehovah tọn lọ tọn gba ṣigba awhanfunfun ylankan, gbẹtọ tọn, akọjọpli tọn de po ohùnsọnkọnyinai po awufiẹsa po he ma jẹ. Dehe e sọgbe sọ dọ hihẹtọ etọn tin to osọ́ divẹẹ de ji!
15. Etẹwutu mí ma dona jlo apadewhe to wezundido osọ́nọ awetọ lọ tọn mẹ?
15 Na nugbo tọn Johanu ma jlo na tindo nude nado wà po osọ́nọ ehe po wezundido hlan nukọn etọn po gba, na e ko yin didọdai dogbọn omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ dali dọ: “Yé ma to na plọn awhanfun ba.” (Isaia 2:4) Dile etlẹ yindọ ye gbẹ pò “to aihọn lọ mẹ,” Johanu podọ, to gbigblo mẹ, hagbẹ Johanu tọn po gbẹtọ susugege dinvie tọn po ma yin “apadewhe” titonu ohùnhọ́dutọ ehe tọn gba. Awhanfunnu mítọn yin gbigbọmẹ tọn lẹ podọ “huhlọnnọ dogbọn Jiwheyẹwhe dali” na lilá zohunnọ nugbo lọ tọn, matin awhanfunnu agbasa tọn lẹ.—Johanu 17:11, 14; 2 Kọlintinu lẹ 10:3, 4.
16. Whetẹnu podọ nawẹ hihẹtọ osọ́ divẹẹ lọ tọn yin “ohi daho de” na gbọn?
16 Awhan susu lẹ ko tin jẹnukọnna 1914, yedọ owhe lọ whenuena Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn mọ ojẹgbakun etọn yí. Ṣigba todin hihẹtọ osọ́ divẹẹ lọ tọn mọ “ohi daho de” yí. Etẹwẹ ehe zẹẹmẹdo? Po gbajẹgbonu Wẹkẹ Whan I lọ tọn po, awhanfunfun gbẹtọ tọn wá lẹzun ohùnsọnkọnyinaitọ hugan, vasudotọ hugan gbede pọn. To ohùnsọnkọnyinai 1914 jẹ 1918 tọn whenu, mọto awhanfunfun tọn lẹ, jẹhọn (gaz) adínọ lẹ, jọmẹhun lẹ, tọ̀glọhun lẹ, osò daho daho lẹ, po awhanfunnu wintinwintin lẹ po yin yiyizan whla tintan kavi to ninọmẹ daho matin mọnkọtọn pọn wayi de mẹ. To akọta 28 delẹ mẹ, tòmẹnu lẹpo, e ma yin awhanfuntọ he yí i do do azọ́n lẹ kẹdẹ gba, yin hinhẹn biọ vivẹnudido awhan lọ tọn mẹ. Sọha oṣiọ lẹ tọn su bo dobu. Hugan livi donu ṣinẹnẹ awhanfuntọ lẹ tọn wẹ yè hù podọ gbẹtọ tata he kù lẹ ma do sọha gba. Etlẹ yin to vivọnu awhan lọ tọn, gigọwá jijọho nujọnu tọn de ma tin to aigba ji gba. Hugan owhe 50 lẹ to awhan enẹ godo, tonudọtọ Janmanu Konrad Adenauer dọmọ: “Vivomẹninọ po blẹomẹninọ po ko bu sọn gbẹzan gbẹtọ lẹ tọn mẹ sọn 1914.” Na nugbo tọn, e ko yin yíyí na hihẹtọ osọ́ divẹẹ lọ tọn nado dè jijọho sẹ sọn aigba ji!
17. Nawẹ yizan “ohi daho” lọ tọn gbẹ pò to nukọnzindo gbọn to Wẹkẹ Whan I lọ godo?
17 Enẹgodo, po ovẹ na ohùn he yin finfọndote etọn po, hihẹtọ osọ́ divẹẹ lọ tọn zindonukọn biọ Wẹkẹ Whan II mẹ. Nuyizan mẹhùhù tọn lẹ lẹzun ylankan hugan gbede pọn, podọ mẹhe yin hùhù lẹ sin sọha yiaga jẹ whla ẹnẹ enẹnọ he yin Wẹkẹ Whan I lọ tọn lẹ tọn mẹ. To 1945 bọmbu nuzanusẹvaun tọn (atomique) awe wẹ gbajẹgbonu to Japon, dopodopo he tọn—to abidide dopo mẹ—hù gbẹtọ fọtọ́n fọtọ́n donu ao lẹ sudo. To Wẹkẹ Whan II lọ whenu, hihẹtọ osọ́ divẹẹ lọ tọn basi ojijẹ daho he yin ogbẹ̀ livi donu 55 lẹ tọn delẹ, podọ etlẹ yin to whenẹnu e ma ko tindo pekọ gba. E yin linlin etọn na po jide po dọ alindọn hugan livi 20 lẹ wẹ ko jai to “ohi daho” lọ glọ sọn Wẹkẹ Whan II lọ whenu.
18, 19. (a) Kakati nido yin nuwiwa daho de na zomọ bibasi awhanfunnu lẹ tọn, nujijọ tẹwẹ mẹhùhù lọ sọn Wẹkẹ Whan II lọ whenu yin okunnu de hlan? (b) Owu tẹwẹ tin to nukọn na gbẹtọvi lẹ, ṣigba etẹwẹ Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn na wà nado doalọtena ẹn?
18 Be mí sọgan ylọ ehe dọ nukọnyiyi de to zọmọ awhan tọn lẹ bibasi mẹ? Kakati ni yin mọ e yin kunnudenu de dọ osọ́ divẹẹ mado lẹblanu lọ to wezundo. Podọ fie wẹ wezundido enẹ na nọte do? Lẹnunnuyọnẹntọ delẹ dọho gando asidan awhanfunnu nuzanusẹvaun miyọn tọn he sọgan jọ de go—gbọnvona awhanfunfun nuzanusẹvaun miyọn tọn he sọgan yin hinhẹnwa sọn ojlo mẹ wá de! Ṣigba po ayajẹ po Hihẹtọ awhangbàtọ osọ́ wewe lọ tọn tindo linlẹn devo lẹ dogbọn ehe dali.
19 Dile e na dẹn sọ bọ ogbẹ́ na sinai do goyiyi po wangbẹnamẹ akọta tọn po ji, gbẹtọ lẹ na pò to nukọnzindo nado sinai do owu nuzanusẹvaun miyọn tọn de ji. Etlẹ yindọ akọta lẹ, sọn ayimajai mẹ wá, sọgan hẹn huhlọn nuzanusẹvaun tọn yetọn lẹpo gble, oyọnẹn lehe yè nọ basi yé do tọn lọ na pò to ye si. To ojlẹ kleun mẹ, ye sọgan sọ basi nuzanusẹvaun miyọn tọn mẹhùtọ yetọn lẹ; nalete, awhan depope po awhanfunnu tata lẹ po sọgan sọ zindonukọn biọ mẹhùhù ylankan de mẹ. Goyiyi po wangbẹnamẹ po he sọawuhia to akọta lẹ mẹ sọmọ todin dona planmẹ biọ mẹdetiti-hùhù gbẹtọvi lẹ tọn mẹ, adavo—etẹ, mọwẹ, adavo Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn ni doalọtena wezundido nulunọ osọ́ divẹẹ lọ tọn. Mì gbọ na mí ni tindo jidide dọ Klisti Ahọlu lọ na zindonukọn, nado dotana awhangbigbà etọn do aihọn he yin gandu do e ji dogbọn Satani dali lọ ji podọ nado ze ogbẹ́ aigba ji tọn yọyọ de dai he sinai do owanyi ji—yedọ owanyi Jiwheyẹwhe tọn po kọmẹnu tọn po—huhlọn de na jijọho he yiaga susu hugan hinhẹnalọdotena nuzanusẹvaun miyọn tọn madolido lọ he yin ojlẹ nululu tọn mítọn lẹ tọn.—Psalm 37:9-11; Malku 12:29-31; Osọhia 21:1-5.
Osọ́ Yuu De Zlọn Jẹgbonu
20. Mẹhẹndeji tẹwẹ mí tindo dọ Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn na penugo nado du to ninọmẹ nugbajẹmẹji tọn depope ji?
20 Todin Jesu hun hiadonu atọ̀ntọ lọ! Johanu, etẹ mọ wẹ hiẹ te? “Whenuena e hun hiadonu atọ̀ntọ, yẹn sè ogbè nudida atọ̀ntọ tọn to didọmọ, Sẹ wá pọn.” (Osọhia 6:5a) Po ayajẹ po, kelubin atọ̀ntọ ehe “tindo nukunmẹ di gbẹtọ tọn,” bo do jẹhẹnu owanyi tọn hia. Owanyi he sinai do nunọwhinnusẹ́n ji na su to aihọn yọyọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ, kẹdẹ dile jẹhẹnu dagbe ehe tlẹ nọ biọ agun Jehovah tọn lẹpo mẹ do todin. (Osọhia 4:7; 1 Johanu 4:16) Mí sọgan deji dọ Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn, he “ma na nọma duahọlu, kaka e nado zin kẹntọ lẹpo dai to afọ etọn glọ,” na gbọn owanyi dali do de ninọmẹ nugbajẹmẹji tọn lọ sẹ he yin hinhẹnwá dogbapọnnanu Johanu tọn mẹ to enẹgodo.—1 Kọlintinu lẹ 15:25.
21. (a) Etẹwẹ yin yẹdena dogbọn osọ́ yuu lọ po hihẹtọ etọn po dali? (b) Etẹwẹ dohia dọ osọ́ yuu lọ gbẹ pò to wezun ji?
21 Whelọnu lo, etẹwẹ Johanu mọ dile mẹyiylọ atọ̀ntọ nado “Sẹ wá” lọ yin gblọndo na hlan? “Yẹn sọ pọn, do ayi e go, osọ́ yuu de; ewọ he sinai to e ji tindo ojlẹnu owhẹ awenọ to alọ etọn mẹ.” (Osọhia 6:5b) Hùvẹ́ sinsinyẹn! Enẹ wẹ yin owẹn tangan lọ he yin numimọ dọdai tọn ehe tọn. E to alọdlẹn hlan ninọmẹ tintan azan Oklunọ tọn lọ tọn lẹ whenuena núdùdù na yin mimá namẹ dogbọn yizan ojlẹnu lẹ tọn dali. Sọn 1914 hùvẹ́ ko yin nuhahun lẹdo aihọn pe he to nukọnzindo de. Awhanfunfun egbezangbe tọn ko fọn hùvẹ́ dote, na nuzinzan lẹ he nọ saba nọ yin yiyizan nado hẹn núdùdù wá na hùvẹ́tọnọ lẹ nọ yawu yin kọdiọna hlan awhanfunnu lẹ bibasi. Glesi lẹ nọ yin bibẹdo awhan mẹ, ogle lẹ yin hinhẹn jẹvọ podọ tonudidọ aigba fifiọ tọn nọ yin yiyizan, he zọn bọ núdùdù bibasi depò. Lehe ehe yin nugbo sọ to Wẹkẹ Whan I lọ whenu, whenuena livilivi lẹ jiya hùvẹ́ tọn bo ku! Dogọ, hihẹtọ osọ́ yuu hùvẹ́ tọn lọ tọn ma doalọte to vivọnu awhan lọ tọn gba. To owhe 1930 tọn lẹ whenu, livi donu atọ́n lẹ ku to hùvẹ́ de whenu to Ukraine. Wẹkẹ Whan II lọ to bẹjẹeji etọn hẹn matin to aimẹ núdùdù tọn po hùvẹ́ lẹ po dogọ wá. Dile osọ́ yuu lọ to nukọnzindo, ogbẹ́ Pipli Núdùdù Aihọn Tọn lọ tọn na linlin to 1987 ṣẹnṣẹn dọ gbẹtọ livi donu 512 lẹ wẹ tin to hùvẹ́ podọ ovivu 40 000 lẹ to kuku na awutu he gando hùvẹ́ go lẹ wutu egbesọegbesọ.
22. (a) Etẹwẹ ogbè de dọ, bo do nuhudo tẹ hia? (b) Etẹwẹ yin didohia dogbọn akuẹ ojlẹ olikun dopo tọn po ojlẹ atọ̀n agbado balle po tọn dali?
22 Johanu tindo nususu nado dọ na mí dogọ: “Yẹn sọ sè ogbè de to ṣẹnṣẹn mẹdida ẹnẹ lẹ lọ tọn to didọmọ, Ojlẹ dopo olikun tọn na abọgankuẹ dopo, podọ ojlẹ balle gbado tọn atọ̀n na abọgankuẹ dopo; bo pọn, hiẹ gblealọdo ami po ovẹn po go blo.” (Osọhia 6:6) Kelubin ẹnẹ lẹpo tin to gbènọpọ mẹ nado do nuhudo lọ hia nado payi tintin to aimẹ núdùdù tọn go po sọwhiwhe po—kẹdẹdile gbẹtọ lẹ dona “du akla gbọn ojlẹnu dali, podọ po tuklajẹ po” jẹnukọnna vasudo Jelusalẹm tọn to 607 J.W.M. (Ezekiẹli 4:16) To azan Johanu tọn gbe, ojlẹ olikun tọn dopo yin yinyọnẹn nado yin núdùdù azan dopo tọn na awhanfuntọ de. Nẹmu wẹ yin akuẹ núdùdù jijlẹ mọnkọtọn de tọn? Abọgankuẹ dopo—yedọ azọ́nhọsumẹ azan blebu dopo tọn! (Matiu 20:2)d Etẹwẹ lo eyin omẹ lọ tindo whẹndo de? Eyọn, e sọgan họ̀ ojlẹ balle gbado tọn atọ̀n he yè ma klọ́n ganji de. Whẹndo pẹvi de poun wẹ enẹ tlẹ sọgan na núdùdù. Balle ma yin pinpọn hlan taidi núdùdù dagbe de taidi olikun gba.
23. Etẹwẹ hodidọ lọ, “Hiẹ gblealọdo ami po ovẹn po go blo,” zẹẹmẹdo?
23 Etẹwẹ hogbe lọ “hiẹ gblealọdo ami po ovẹn po go blo” zẹẹmẹdo? Mẹdelẹ pọn ẹn hlan nado zẹẹmẹdo dọ whenuena omẹ susu lẹ ma na tindo núdùdù he pe bo tlẹ na tin to hùvẹ́, aṣọ́nu adọkunnọ lẹ tọn ma na yin awuhẹngblena gba. Ṣigba to Moyen-Orient, amì po ovẹn po ma yin aṣọ́nu sọmọ gba. To ojlẹ Biblu tọn lẹ mẹ, akla, amì, po ovẹn po yin pinpọn hlan taidi núdùdù paa lẹ. (Yijlẹdo Gẹnẹsisi 14:18; Psalm 104:14, 15 go.) Osin ma nọ yọn to whepoponu gba, enẹwutu ovẹn nọ yawu yin yiyizan taidi núnùnù podọ to whedelẹnu na linlẹn amasin tọn lẹ. (1 Timoti 5:23) Na nuhe du amì, to azan Elijah tọn gbe asuṣiọsi Zalefati tọn, dile e tlẹ yin wamọnọ sọ, gbẹ tindo amì de to aimẹ he e na yi do da linfin etọn he pò. (1 Ahọlu lẹ 17:12) Nalete, gbedide lọ “hiẹ gblealọdo ami po ovẹn po go blo” sọawuhia nado yin ayinamẹ de ma nado yi nuzinzan dòdonu tọn ehelẹ zan to niyaniya mẹ blo ṣigba nado tindo sọwhiwhe to yizan yetọn mẹ. Na e ma yin mọ, ye na yin ‘alọgbledo,’ enẹ wẹ yindọ ye na vọ sọn aimẹ whẹpo hùvẹ́ lọ ni doalọte.
24. Etẹwutu osọ́ yuu lọ ma na to nukọnzindo to wezundido etọn mẹ na whenu dindẹn gba?
24 Lehe mí sọgan yin ayajẹnọ sọ dọ Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn na doalọtena wezundido osọ́ yuu lọ tọn! Na e yin winwlan gando onu wleawudaina owanyinọ Etọn go na aihọn yọyọ lọ: “To azan etọn gbe wẹ dódónọ na tọ́nkun; podọ jijọho susu kaka osun ma na tin ba. Gbado susugege na tin finẹ to osó lẹ ji; sinsẹ́n etọn na sọ to mùmù.”—Psalm 72:7, 16; pọn Isaia 25:6-8 ga.
Osọ́ Avajẹ Lọ po Hihẹtọ Etọn po
25. Whenuena Jesu hun hiadonu ẹnẹtọ lọ, mẹnu sin ogbè wẹ Johanu sè, podọ etẹwẹ ehe dohia?
25 Otan lọ ma ko yin didọ pete gba. Jesu hun hiadonu ẹnẹtọ lọ, podọ Johanu dọ kọdetọn lọ na mí: “Whenuena e sọ hun hiadonu ẹnẹtọ, yẹn sè ogbè mẹdida ẹnẹtọ tọn to didọmọ, Sẹ wá pọn.” (Osọhia 6:7) Enẹ yin ogbè kelubin he taidi akun he to zinzlọn tọn. Nuyọnẹn numọ-dohlan-nukọn tọn wẹ yin didohia, podọ na nugbo tọn Johanu, hagbẹ Johanu tọn lọ, po devizọnwatọ aigba ji tọn devo lẹ po he yin Jiwheyẹwhe tọn ko tindo nuhudo nado doayinugo bo yinuwa po zinzin po to pọndohlan nuhe yin yẹdena tofi lọ tọn mẹ. To mọ wiwà mẹ mí sọgan mọ hihọ́ jẹ bademẹ yí sọn azọ̀nylankan lẹ mẹ he na hò nuyọnẹntọ he yin whẹndo goyitọ fẹnnuwiwa tọn egbezangbe tọn lẹ.—1 Kọlintinu lẹ 1:20, 21.
26. (a) Mẹnu wẹ osọ́nọ ẹnẹtọ lọ yin, podọ etẹwutu wẹ sinmẹ osọ́ etọn tọn do jẹ? (b) Mẹnu wẹ to hihodo osọ́nọ ẹnẹtọ lọ, podọ etẹwẹ nọ jọ do mẹhe go e gando lẹ go?
26 Nujijọ ylankan yọyọ tẹlẹ wẹ tọ́njẹgbonu whenẹnu whenuena osọ́nọ ẹnẹtọ lọ yigbena oylọ lọ? Johanu dọ na mí: “Yẹn sọ pọn, do ayi e go, osọ́ avajẹ de; oyin ewọ he sinai to e ji tọn wẹ Oku, kutomẹ hihodo e to godo.” (Osọhia 6:8a) Hihẹtọ osọ́ godo tọn lọ tọn tindo oyin de: Okú. Ewọ yin dopolọ kẹdẹ to osọ́nọ ẹnẹ Osọhia tọn lẹ mẹ he do oyin etọn hia mí tọlọlọ domọ. To aliho sọgbe de mẹ, Okú to osọ́ avajẹ de hẹ, dile e ko yindọ hogbe avajẹ lọ (Glẹki, khlôros) yin yiyizan to owe Glẹki tọn lẹ mẹ nado basi zẹẹmẹna nukunmẹ he yin hinhẹnzun wewe taidi dogbọn awutuzọn dali. To aliho gbesisọ tọn de mẹ ga, Okú yin hihodo pẹkipẹki to alọpa he yè ma basi zẹẹmẹ etọn de mẹ dogbọn Hadès (kutomẹ) dali, dile e ko yindọ Hadès nọ bẹpli hlan ede enẹnọ lẹpo he jai to gbakija osọ́ ẹnẹtọ lọ tọn lẹ mẹ. Po ayajẹ po, sọn okú ehe mẹ fọnsọnku de na tin, whenuena ‘oku po kutomẹ po na jo oṣiọ he tin to ye mẹ lẹ jẹgbonu.’ (Osọhia 20:13) Ṣigba nawẹ Okú mọ omẹ lẹ hù gbọn?
27. (a) Nawẹ hihẹtọ Okú lọ nọ mọ mẹhe go e gando lẹ wle gbọn? (b) Etẹwẹ “dadẹnẹtọ aigba tọn” he ji Okú tindo huhlọn do zẹẹmẹdo?
27 Numimọ lọ do delẹ to aliho lẹ mẹ hia: “Yè sọ na huhlọn yé do dadẹnẹtọ aigba tọn ji, nado yi ohi, huvẹ, oku po kanlin he tin to aigba ji lẹ po do hù omẹ.” (Osọhia 6:8b) E ma yin dandan dọ dadẹnẹ paa gbẹtọ aigba ji tọn lẹ wẹ gba ṣigba ada daho de aigba lọ tọn, he bẹ yede plidopọ susu kavi vunvunpe, wẹ na yin gingandego dogbọn wezundido ehe dali. Osọ́nọ ehe nọ gbẹn omẹ he jai to ohi daho osọ́nọ awetọ lọ tọn glọ lẹ po hùvẹ́ po matin núdùdù tọn atọ̀ntọ lọ tọn po glọ. E sọ nọ gbẹn ojijẹ etọn titi lẹ ga, sọn azọ̀nylankan lẹ mẹ podọ sọn aigba whinwhan lẹ mẹ dile e yin zẹẹmẹ basina to Luku 21:10, 11 mẹ do.
28. (a) Nawẹ dọdai he gando “azọ̀nylankan” go lọ mọ hẹndi de yi gbọn? (b) Nawẹ omẹ Jehovah tọn lẹ yin hihọ́ sọn awutuzọn susu lẹ si todin gbọn?
28 Nujọnu agọe tọn tofi wẹ “azọ̀nylankan” lẹ. Taidi kọdetọn nuhẹngble Wẹkẹ Whan I lọ tọn lẹ, awutuzọn he yin grippe Espagne tọn lọ bẹ gbẹtọ hugan livi donu 20 lẹ sọyi to osun kleun delẹ gblamẹ he yin 1918 po 1919 po tọn lẹ. Otò dopolọ kẹdẹ to aigba ji he ma yin bibẹpla dogbọn azọ̀nylankan ehe dali wẹ ageklo Sainte-Hélène tọn. To otẹn he mẹ tòmẹnu lẹpo yin hùhù te, miyọn daho mẹdidi tọn lẹ nọ yin tita nado fiọ bibẹpli daho oṣiọ lẹ tọn. Podọ todin nujijọ obudonamẹtọ ahunzọ̀n po awutu he nọ wọ̀ lanmẹnamẹ (cancer) tọn po tin, susu he tọn nọ yin hinhẹnwá dogbọn hẹngble siga tọn lẹ dali. To nuhe yin yiylọ dọ “owhe ao kanylannọ” owhe 1980 tọn lẹ mẹ, aliho gbẹzan tọn de he nọ yi nukun pẹvi do pọn nujinọtedo Biblu tọn lẹ, ko yí azọ̀nylankan SIDA lọ dogọ na “azọ̀nylankan” lọ. To owhe 2000 tọn mẹ, linlin yin nina dọ hoyidọtọ daho hugan États-Unis tọn do whẹho agbasalilo tọn ji ylọ SIDA dọ “azọ̀nylankan he gbayipe hugan he nkọtọn aihọn ma ko mọ pọn.” E dọ dọ gbẹtọ livi donu 52 lẹdo aihọn pe wẹ ko bẹ owánvu he nọ bẹ SIDA plamẹ lọ podọ nudi livi 20 to ye mẹ wẹ ko kú. Lehe omẹ Jehovah tọn lẹ to pẹdo sọ dọ ayinamẹ nuyọnẹn tọn Ohó etọn tọn lẹ hẹn ye joagọ sọn ogalilọ po ohùn ṣiṣizan po si, he gblamẹ awutuzọn susu sọmọ lẹ nọ yin bibẹplamẹ todin!—Owalọ lẹ 15:28, 29; yijlẹdo 1 Kọlintinu lẹ 6:9-11 go.
29, 30. (a) Nugandomẹgo tẹwẹ “whẹdida sinsinyẹn ẹnẹ” lẹ to Ezekiẹli 14:21 mẹ tindo todin? (b) Etẹwẹ mí sọgan mọnukunjẹemẹ dogbọn “kanlin ylankan” lẹ he yin Osọhia 6:8 tọn dali? (c) Etẹwẹ sọawuhia nado yin hogo tangan nujijọ dọdai tọn lọ tọn?
29 Numimọ Johanu tọn dọho do kanlin ylankan lẹ ji taidi onu ẹnẹtọ de he nọ hẹn okú ajiji wá. Na nugbo tọn, onu ẹnẹ lẹ he yin didohia to hunhun hiadonu ẹnẹtọ lọ tọn—yedọ awhan, hùvẹ́, azọ̀nylankan, po kanlin ylankan lẹ po—yin pinpọn to hohowhenu taidi onu he nọ yawu jọ lẹ bo nọ hẹn okú ajiji wá. Nalete, ye na nọtena onu lẹpo he nọ hẹn oku ajiji wá todin. E taidi kẹdẹdile Jehovah gbẹnuna Islaelivi lẹ do: “Nẹmu nẹmu whenuena yẹn do whẹdida sinsinyẹn ẹnẹ ṣie lẹ hlan Jelusalẹm ji, ohi lọ, po hùvẹ́ lọ po, po gbekanlin hunhlungbenọ lẹ lọ po, po azọ̀nylankan lọ po, nado san gbẹtọ po gbekanlin po sẹ sọn e mẹ.”—Ezekiẹli 14:21.
30 Okú dogbọn kanlin ylankan lẹ dali ma nọ yawu yin ohó susu dọ do e go to linlinwe egbezangbe tọn lẹ mẹ sọmọ gba, dile etlẹ yindọ to otò yozo tọn lẹ mẹ kanlin ylankan lẹ nọ hù omẹ susu. To sọgodo, ye sọgan hù omẹ susu hugan eyin aigba lẹ jẹvọ na awhan wutu kavi dọ gbẹtọ lẹ yin hinhẹnzun madogannọ dogbọn hùvẹ́ dali sọmọ bọ ye ma sọgan penugo nado nọavunte sọta kanlin he hùvẹ́ to hùhù lẹ. Dogọ, gbẹtọ susu lẹ tin to egbehe taidi kanlin he ma tindo lẹnpọn dagbe lẹ nkọ, bo nọ do ninọmẹ kanlin tọn lẹ hia he gbọnvona dehe yin zẹẹmẹ basina to Isaia 11:6-9 mẹ lẹ. Omẹ ehelẹ sin abọji wẹ hẹngblo lẹdo globu pe sẹnmẹjijẹ sọn numọtolanmẹ wá lẹ, zinzanhẹmẹ po huhlọn po lẹ, obudonamẹ po osò po, po bọmbu didadomẹ po to aihọn egbezangbe tọn mẹ tin te. (Yijlẹdo Ezekiẹli 21:31; Lomunu lẹ 1:28-31; 2 Pita 2:12 go.) Osọ́nọ ẹnẹtọ lọ nọ bẹ mẹhùhù yetọn lẹ sọyì ga. Na nugbo tọn, hogo titengbe lọ he yin nujijọ dọdai tọn ehe tọn sọawuhia nado yin dọ hihẹtọ osọ́ avajẹ lọ tọn nọ basi ojijẹ oku madonukun tọn he yin gbẹtọvi lẹ tọn to aliho vovo lẹ mẹ.
31. Mahopọnna nuhẹngble he yin hinhẹnwa dogbọn hihẹtọ osọ́ divẹẹ, yuu, po avajẹ po tọn lẹ dali, etẹwutu mí sọgan yin tulina?
31 Nudọnamẹ lọ he yin didohia dogbọn hunhun hiadonu ẹnẹ tintan lẹ tọn dali miọnhomẹna mí na e plọn mí ma nado tindo ayimajai na awhan, hùvẹ́, azọ̀nylankan, po nujijọ devo lẹ he nọ hẹn oku ajiji wá namẹ lẹ po he gbayipe sọmọ todin wutu gba; mọdopolọ mí ma dona hẹn todido bu gba na gbẹtọ nukọntọ lẹ ko gboawupo nado hẹn pọngbọ wá na nuhahun dinvie tọn lẹ wutu. Eyin ninọmẹ aihọn mẹ tọn lẹ hẹn hihẹtọ osọ́ divẹẹ, yuu, po avajẹ po tọn lẹ jẹ wezundo ji, a wọn gbede blo dọ Hihẹtọ osọ́ wewe lọ tọn wẹ yin tintan nado jẹ wezun etọn ji. Jesu ko lẹzun Ahọlu, podọ e ko gbawhan jẹ oba de mẹ nado yan Satani sọn olọn lẹ mẹ. Awhangbigba dogọ etọn bẹ bibẹpli pipotọ ovi Islaeli gbigbọmẹ tọn lẹ po gbẹtọ susugege akọjọpli tọn lọ po hẹn, he sọha yetọn lẹ ko to livi lẹ mẹ biọ, na lunluntọ́n gbọn nukunbibia daho lọ gblamẹ. (Osọhia 7:4, 9, 14) Wezundido etọn dona to nukọnzindo kaka e na dotana awhangbigbà etọn.
32. Etẹwẹ do ohia ogo na hunhun dopodopo hiadonu ẹnẹ tintan lẹ tọn?
32 Hunhun dopodopo hiadonu ẹnẹ tintan lẹ tọn yin hihodo dogbọn mẹyiylọ “Sẹ wá!” dali. To ojlẹ dopodopo mẹ, osọ́ de po hihẹtọ etọn po nọ zlọn jẹgbonu. Bẹjẹeji po hiadonu atọ́ntọ lọ po, yè ma sọ nọ sè mẹyiylọ mọnkọtọn de gba. Ṣigba osọ́nọ enẹlẹ gbẹ pò to wezundo podọ ye na to nukọnzindo nado dowezun gbọn opodo titonu lọ tọn pete gblamẹ. (Yijlẹdo Matiu 28:20 go.) Nujijọ tangan devo tẹlẹ wẹ Jesu sọhia whenuena e hun hiadonu atọ̀n godo tọn lẹ? Delẹ to nujijọ lẹ mẹ yin mamọ hlan nukun gbẹtọ lẹ tọn lẹ. Devo lẹ, dile ye tlẹ yin mimọ, gbẹ pò to nukọn ja. Etomọṣo, hẹndi yetọn lẹ diun. Mì gbọ na mí ni pọn nuhe yé yin.
[Nudọnamẹ Odò Tọn]
a Ṣigba, doayi e go dọ “yọnnusi” lọ he yin Osọhia 12:1 tọn tindo “ojẹgbakun sunwhlẹvu tọn wiawe” yẹhiadonu tọn de.
b Na kunnudenu dogọ dọ Jesu wá Ahọluduta etọn mẹ to 1914, pọn weda 215-18 owe lọ Etẹwẹ Biblu Plọn Mí Taun? he Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ zinjẹgbonu tọn.
c Lẹdogbedevomẹ susu lẹ nọ diọ hogo ehe dọ “nado gbawhan” (Segond, Votre Bible, TOB), kavi “gbawhan dogọ” (Français courant, Jérusalem). Ṣigba yizan hogo lọ tọn tofi to Glẹki tintan lọ mẹ na zẹẹmẹ onu wàdotana tọn de hugan. Nalete, owe Word Pictures in the New Testament Robertson tọn dọmọ: “Ninọmẹ he mẹ yè yi hogo lọ zan te tofi zinnudo awhangbigbà dandan de ji.”
d Pọn New World Translation Reference Bible, nudọnamẹ odo tọn.
[Apotin to weda 92]
Ahọlu Lọ to Nukọnzindo to Awhangbigbà Mẹ
To owhe 1930 po 1940 tọn lẹ po whenu, kẹntọ nujikudotọ lẹ tẹnpọn nado hẹn sọawuhia dọ lizọnyizọn Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn ma sọgbe hẹ osẹ́n gba, yin sẹ́ngbàtọ, po hunyanhunyan hẹnwátọ po. (Psalm 94:20) To owhe 1936 tọn kẹdẹ mẹ, mẹwiwle 1 149 lẹ wẹ yin kandai basina to Etats-Unis mẹ. Kunnudetọ lẹ hoavun whẹho osẹ́n tọn susu lẹ tọn kaka jẹ Whẹdatẹn Daho Etats-Unis tọn mẹ podọ delẹ to awhangbigbà sọawuhia yetọn lẹ mẹ die:
To 3 mai 1943, Whẹdatẹn Daho lọ to whẹho Murdock sọta Pennsylvanie tọn mẹ basi nudide dọ Kunnudetọ lẹ ma tindo nuhudo nado mọ wema de yí whẹpo do do owe yetọn lẹ gbonu bo yí akuẹ na gba. To azan dopo nẹ gbe, nudide lọ to whẹho Martin sọta Otò Struthers tọn mẹ dọ dọ e ma jẹagọdo osẹ́n gba nado zin ogàn họntonu lẹ tọn whenuena yè to mahẹ tindo to mimá alọnuwe lẹ tọn sọn whedegbe jẹ whedegbe kavi whẹho ajọjijla tọn devo lẹ tọn po mẹ.
To 14 juin 1943, Whẹdatẹn Daho lọ basi nudide to whẹho Taylor sọta Mississippi mẹ dọ Kunnudetọ lẹ ma to tulina hlan nugbonọ ma yin hlan gandudu lọ dogbọn yẹwhehodidọ yetọn dali gba. To azan dopo nẹ gbe, to whẹho Ministère de l’Education de la Virginie occidentale sọta Barnette tọn mẹ, Whẹdatẹn lọ dọ dọ wedegbẹ wehọmẹ tọn de ma tindo jlọjẹ lọ nado yan ovi Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn sọn wehọmẹ na ye gbẹ nado dọnudo asia lọ wutu gba. To azan awetọ lọ gbe, Whẹdatẹn Daho Australie tọn dè alọhẹndotenamẹ lọ sẹ sọn Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ ji, na ehe yin didọ nado yin “aṣẹ-glanglan-panamẹ tọn, ma sọgbe hẹ lẹnpọn dagbe po kọgbidinamẹ tọn po.”
[Apotin to weda 94]
‘Yè Na Ẹn Aṣẹ Nado Ze Jijọho Yì Sọn Aigba ji”
Fie wẹ zomọ-bibasi to mẹplan jẹ? Owe The Globe and Mail, Toronto, Canada, 22 janvier 1987 tọn basi linlẹn he bọdego lọ sọn hodidọ de dogbọn Ivan L. Head dali, he yin azinponọ Centre de recherches international tọn:
“E yin didọ po jidide po dọ dopo to lẹnnuyọnẹntọ po zomọ-basitọ ẹnẹ dopodopo mẹ to aihọn mẹ to mahẹ tindo to dodinnanu po awuwlena awhanfunnu lẹ po mẹ. . . . To ninọmẹ 1986 tọn lẹ mẹ, akuẹzinzan lọ yin hugan dollars livi 1,5 lẹ to nukunwhiwhe dopo mẹ. . . . Be mímẹpo tin to vivomẹ hugan taidi kọdetọn nùzinzindo zomọ lẹ bibasi ji mọnkọtọn ehe tọn? Awhanfunnu nuzanusẹvaun miyọn tọn lẹ he yin tintindo dogbọn huhlọn daho lẹ dali bẹ huhlọn nuzanusẹvaun tọn hẹn he yin awhanfunnu he yin yiyizan dogbọn awhanfuntọ lẹpo dali to Wẹkẹ Whan II lọ pete gblamẹ—yedọ whla 6 000 lẹ. Yedọ Wẹkẹ Whan Awetọ fọtọ́n donu ṣidopo lẹ. Sọn 1945, whe hugan osẹ ṣinawe lẹ kẹdẹ wẹ tin whenuena aihọn lọ to edekannu sọn nuyiwa awhanfunfun tọn si. Awhan akọjọpli tọn kavi otò de mẹ tọn hugan 150 lẹ wẹ tin, he yè dọ dọ e ko bẹ ogbẹ̀ livi donu 19,3 lẹ sọyi, suhugan yetọn he wá taidi kọdetọn de sọn zomọ-bibasi yọyọ kọdetọn dagbe tọn lẹ mẹ he ko fọndote to ojlẹ ehe mẹ he yin Plidopọ Akọta Lẹ Tọn tọn.”
To 2005, awhanfunfun ko hù gbẹtọ hugan livi donu 20.
[Apotin to weda 98, 99]
Lehe Yè Wleawuna Owe Osọhia Tọn Do
Dile mí ko zindonukọn sọ biọ hodidọ mítọn he yin owe Osọhia tọn mẹ, mí jẹ mimọ ji hezeheze hugan lehe owe lọ yin awuwlena do. To afọdlẹnnaho mẹfọndotetọ etọn godo (Osọhia 1:1-9), Osọhia sọgan yin pinpọn hlan taidi nuhe yin mimá do numimọ 16 mẹ dole:
NUMIMỌ 1 (1:10 jẹ 3:22): Johanu mọ Jesu pagigona lọ to gbigbọ mẹ, he yí wẹndomẹ ayinamẹ tọn zogbe lẹ hlan agun ṣinawe lẹ.
NUMIMỌ 2TỌ (4:1 jẹ 5:14): Pọndohlan gigo dahonọ de he yin ofin olọn mẹ tọn Jehovah Jiwheyẹwhe tọn tọn. Omẹ ehe ze owe de na Lẹngbọvu lọ.
NUMIMỌ 3TỌ (6:1-17): Whenuena e hun hiadonu ṣidopo tintan lẹ he yin owe lọ tọn, Lẹngbọvu lọ do debọdo-dego numimọ bladopọ de tọn hia he yin nujijọ lẹ tọn he dona jọ to azan Oklunọ tọn gbe. Osọ́nọ ẹnẹ Apocalypse (Osọhia) tọn lẹ to nukọnzindo, afanumẹ Jiwheyẹwhe tọn he yin hùhù lẹ mọ aṣọvọ wewe lẹ yí, podọ azan daho homẹgble tọn lọ yin zẹẹmẹ basina.
NUMIMỌ 4TỌ (7:1-17): Angẹli lẹ hẹn jẹhọn vasudo tọn lẹ dote kaka jẹ whenuena 144 000 Islaeli gbigbọmẹ tọn lẹ yin ohia do ogo na. Gbẹtọ susugege de sọn akọta lẹpo mẹ dọ dọ whlẹngan yetọn wá sọn Jiwheyẹwhe po Klisti po dè bo yin bibẹpli na lunluntọ́n gbọn nukunbibia daho lọ gblamẹ.
NUMIMỌ 5TỌ (8:1 jẹ 9:21): To hunhun hiadonu ṣinawetọ lọ tọn whenu, nudidọ opẹn tọn ṣinawe wẹ tin, ṣidopo tintan lẹ he tọn numimọ atọ́ntọ lọ bẹhẹn. Nudidọ opẹn tọn ṣidopo ehelẹ lá didohia whẹdida Jehovah tọn tọn do gbẹtọvi lẹ ji. Nudidọ opẹn tọn atọ́ntọ po ṣidopotọ lọ po sọ do dindọn tintan lọ po awetọ lọ po hia.
NUMIMỌ 6TỌ (10:1 jẹ 11:19): Angẹli huhlọnnọ de yí owe pẹvi de na Johanu, tẹmpli lọ yin jijlẹ pọn, podọ mí plọnnu dogbọn numimọ kunnudetọ awe lẹ tọn lẹ dali. E wá opodo etọn po kunkun opẹn ṣinawetọ lọ tọn po, he lá dindọn atọ̀ntọ lọ na kẹntọ Jiwheyẹwhe tọn lẹ—yedọ zizedai Ahọluduta Jehovah po Klisti etọn tọn po tọn.
NUMIMỌ 7TỌ (12:1-17): Enẹ basi zẹẹmẹ na jìjì Ahọluduta lọ tọn he dekọtọn do yinyan jẹgbonu odan lọ tọn mẹ, yedọ Satani, hlan aigba ji dogbọn Mikaẹli dali.
NUMIMỌ 8TỌ (13:1-18): Kanlin ylankan huhlọnnọ lọ tọ́n jẹgbonu sọn ohù mẹ, podọ kanlin azò awenọ he taidi lẹngbọ lọ to tudohomẹna gbẹtọvi lẹ nado sẹ̀n ẹn.
NUMIMỌ 9TỌ (14:1-20): Numimọdohlan whanpẹnọ 144 000 lẹ tọn to Osó Ziọni ji. Wẹndomẹ angẹli tọn lẹ yin sisè lẹdo aigba pe, ovẹntin aigba tọn lọ yin gbingbẹ̀n, podọ ovẹndanu homẹgble Jiwheyẹwhe tọn tọn lọ yin zinzindai.
NUMIMỌ 10TỌ (15:1 jẹ 16:21): Numimọ kleun devo he yin whẹdatẹn olọn mẹ tọn, he yin hihodo dogbọn tuntunjẹgbonu ogo ṣinawe homẹgble Jehovah tọn lẹ tọn do aigba ji dali. Ada ehe ga yin tadona po zẹẹmẹ dọdai tọn po he yin opodo titonu Satani tọn tọn.
NUMIMỌ 11TỌ (17:1-18): Ayọdetọ daho lọ, yedọ Babilọni Daho lọ, to hihẹ kanlin wlanwlan vẹẹ de, he biọ odo mapote mẹ na ojlẹ kleun ṣigba tọ́njẹgbonu whladopo dogọ bo va ẹ sudo.
NUMIMỌ 12TỌ (18:1 jẹ 19:10): Aijijẹ po vasudo godo tọn Babilọni Daho lọ tọn po yin lilá. To vasudo etọn godo, mẹdelẹ viavi, mẹdevo lẹ pa Jehovah; alọwle Lẹngbọvu lọ tọn yin lilá.
NUMIMỌ 13TỌ (19:11-21): Jesu plan awhanpa olọn tọn lẹ nado hẹn whẹdida homẹgble Jiwheyẹwhe tọn tọn ṣẹ do titonu Satani tọn, awhanpa etọn lẹ, po godonọnamẹtọ etọn lẹ po ji; ohẹ-landùtọ lẹ yí oṣiọ yetọn lẹ do basi hunwhẹ.
NUMIMỌ 14TỌ (20:1-10): Zize do odo mapote mẹ Satani Lẹgba tọn tọn, Gandudu Owhe Fọtọ́n Klisti tọn tọn po ahọluduhẹmẹtọ etọn lẹ tọn po, whlepọn godo tọn gbẹtọvi lẹ tọn, po vasudo Satani po aovi etọn lẹ po tọn.
NUMIMỌ 15TỌ (20:11 jẹ 21:8): Fọnsọnku paa lọ po Whẹdazangbe daho lọ po; olọn yọyọ de po aigba yọyọ de po sọawuhia, po dona madopodo lẹ po na gbẹtọvi dódónọ lẹ.
NUMIMỌ 16TỌ (21:9 jẹ 22:5): Osọhia yin hinhẹn wá opodo po numimọ gigonọ Jelusalẹm Yọ́yọ́ lọ, asi Lẹngbọvu lọ tọn po. Nuwleawudaina Jiwheyẹwhe tọn na azọ̀nhẹngbọ po ogbẹ̀ po na gbẹtọvi lẹ to sisà sọn otòdaho enẹ mẹ.
Osọhia yin tadona po hogbe ahunmiọnnamẹtọ nudọdomẹ po ayinamẹ tọn lẹ po sọn Jehovah dè, sọn Jesu dè, sọn angẹli lọ dè, podọ sọn Johanu lọsu dè. Oylọ lọ hlan mẹlẹpo wẹ “Wá!”—Osọhia 22:6-21.