Dirava be Egu Heau Mauri Gabuna Bona Goada Henia Tauna
CHARLOTTE MÜLLER ESE IA SIVARAILAIA
Komiunis hahemaoro tauna ia gwau: “Lagani 9 Hitler henunai oi haheauka dainai oi lau hanamoa. Tuari oi ura lasi momokani, to hari iseda maino karaia karana oi ura lasi!”
IA BE guna Nazi gavamani ese lau idia hadiburaia negana bona German Democratic Republic ena Socialist gavamani ena kara ia herevalaia. Matamanai lau hereva lasi, to gabeai lau haere, lau gwau: “Keristani tauna ena maino korikori tahua dalana be taunimanima ma haida edia bamona lasi. Baibel ena hahegani, Dirava bona dekena tauna lalokau henia haheganina, lau badinaia toho. Dirava ena Hereva ese lau ia durua egu hereva bona egu kara amo maino lau dogoatao noho totona.”
Unai dina, September 4, 1951 ai, Komiunis taudia edia oda be lagani 8 do lau noho dibura ai—Nazi gavamani idia hadiburaia vadaeni laganidia edia namba bamona, to lagani tamona amo idia hamaragia.
National Socialist Gavamani bena Komiunis Gavamani ese ai, Iehova ena Witness taudia, idia dagedage henia neganai, Salamo 46:1 ena hereva ese lau ia durua bada: “Dirava be iseda heau mauri gabuna, bona ia ese ita dekenai goada ia henia. Iseda nega dika negadia ibounai ita dekenai ia noho, ita do ia durua totona.” Iehova sibona ese lau dekenai goada ia henia lau haheauka diba totona, bona ena Hereva lau abia dae momokani neganai, egu goada ia bada ia lao.
Nega Vairai Totona Goada Lau Abia
Lagani 1912 ai, Gotha-Siebleben, Thuringia, Germany, dekenai lau vara. Ena be egu tama sina be Protesten taudia, to egu tamana be Baibel ena hereva momokanina bona kara maoromaoro gavamanina ta ia tahua noho. Egu tama sina ese “Photo-Drama of Creation” piksa idia itaia neganai idia moale dikadika.a Egu tamana ese ia tahua gauna ia davaria—Dirava ena Basileia.
March 2, 1923 ai, Tamagu, Sinagu, bona ai natudia 6 be dubu ai rakatania. Chemnitz, Saxony dekenai ai noho, bona unuseniai idia noho Bible Student taudia ai bamoa. (Egu taihudia bona tadidia toi be Iehova ena Witness taudia ai idia lao.)
Bible Student taudia edia heboudia ai, Baibel siridia bona hereva momokanidia be lau dekenai idia hadibaia namonamo bona egu kudouna idia hamoalea. Sunday dekenai Keristani memero kekeni 50 bamona idia hadibaia, bona lau bona egu tadina Käthe be be unai dala amo nega sisina lalonai ai idia hadibaia danu. Aiemai grup dekenai tauhau Konrad Franke ia noho, ia ese moale loaloa bona ane hadibaia negadia ia hegaegaelaia. Gabeai, lagani 1955 ia lao 1969 ai, Tadikaka Franke be Germany ena Watch Tower brens naria gaukarana ia karaia.
Lagani 1920 murinai, hekwakwanai momo laganidia ai davaria, nega haida Dirava ena taunimanima ihuanai hekwakwanai idia vara danu. Haida idia laloa Gima Kohorona be ‘aniani negana korikori ai edia aniani do ia henia’ lasi, bona ruma-ta-ruma-ta gaukara idia ura lasi. (Mataio 24:45) Unai dainai hereva momokani idia dadaraia vaitani. To Gima Kohorona be goada ia henia “aniani,” unai negai ai ura dikadika ai abia gauna. Haheitalai ta be Gima Kohorona ena hereva “Gari Lasi Taudia be Hahenamo Do Idia Abia” (1919) bona “Daika be Iehova Do Ia Matauraia?” (1926) Proofreader’s please check research for these titles, since I can’tLau ura mai gari lasi ida gaukara lau karaia karana amo Iehova lau matauraia, unai dainai Tadikaka Rutherford ena buka bona buklet momo lau hariharilaia.
March 1933 ai lau bapatiso, Iehova ena Witness kekenina ai lau lao. Unai lagani ai aiemai evanelia gaukarana idia taravatua Germany ai. Bapatiso herevana ai, Apokalupo 2:10 amo sisiba nega vairai totona ai abia. “Hisihisi do oi abia, to do oi gari henia lasi. Kamonai! Satani ese umui haida dibura ruma dekenai do ia koua, umui do ia dibagania, bona dina 10 lalonai do umui hisihisi. Do umui gini goada noho, bona lau do umui badinaia noho ela bona mase, vadaeni lau ese umui emui kwalimu ahuna, mauri, umui dekenai do lau henia.” Unai siri lau laloa dobu, badina lau diba hahetoho idauidau do lau davaria. Unai hegeregerena ia vara.
Badina be politikol karadia lalonai ai vareai lasi vaitani, aiemai dekena taudia haida be ai idia ura henia lasi. Eleksen ta idia karaia murinai, Nazi taudia mai edia ami dabuadia be aiemai ruma ena vairanai kahana idia gini bona idia boiboi, “Iseda inai taudia idia durua taudia be iniseniai idia noho!” Hereva ta, Germany gado Gima Kohorona, December 1933 gauna lalonai, “Idia Oi Gari Henia Lasi,” ese lau ia hagoadaia momokani. Lau ura lau be Iehova ena Witness kekenina mai abidadama ida lau gini goada noho, herevana edena bamona hekwakwanai lau davaria.
Inai Taudia Edia Hekwakwanai Hanamoa Dalana—Dibura
Chemnitz dekenai, Gima Kohorona ai printaia diba hehuni dalana ai ela bona keru ia matamaia negana lagani 1935 ai. Unai murinai ai gaukaralaia kopi karaia masinina ai abia lao Beierfeld, Ore Ororodia ai, bona unuseniai ai gaukaralaia ela bona August 1936, buka bona magasin edia kopi momo karaia totona. Tamagu be tadikaka edia adres ia henia Käthe bona lau dekenai, bena idia dekenai edia kopi ai henia. Nega sisina lalonai gau ibounai idia heau namonamo. To Gestapo pulisi taudia be lau idia itaia hanaihanai matamaia, bona August 1936 egu ruma ai, lau idia dogoatao bena dibura rumana dekenai lau idia atoa, unuseniai kota dinana lau naria totona.
February 1937 ai, tadikaka 25 bona taihu rua—ta be lau—be Saxony ena spesel kota vairanai ai gini. Idia gwau Iehova ena Witness taudia edia orea be gavamani hadikaia oreana. Gima Kohorona idia printaia tadikaka idia hadiburaia lagani 5 lalonai, bona lau be lagani rua lau abia.
Lagani rua idia ore murinai, lau idia ruhaia lasi to Gestapo taudia ese lau idia dogoatao lou. Idia ura pepa ta lau sainia, ia gwau Iehova ena Witness taudia edia gaukara do lau karaia lasi. Edia hereva lau dadaraia vaitani, unai dainai ofesa tauna ia badu, ia toreisi haraga, bona pepapepa ta ia torea, dibura dekenai lau do idia atoa lou totona. Unai pepapepa oi itaia diba laulau ta ai. Egu tama sina lau itaia diba lasi, maoromaoro hahine edia dibura kamepa maragina ta, Lichtenburg hanua, Elbe sinavaina badinai, lau idia siaia. Nega sisina murinai, Käthe lau davaria. December 1936 ai ia idia atoa Moringen dibura kamepa ai, to unai kamepa idia koua neganai, ia, bona taihu ma haida danu, be Lichtenburg dekenai idia siaia. Egu tamana danu idia hadiburaia, bona ia lau itaia lou lasi ela bona lagani 1945.
Lichtenburg Dekenai
Idia noho vadaeni Witness hahine lau bamoa haraga diba lasi, badina idia panisi henidia, gau ta idia karaia o idia karaia lasi dainai. Dibura rumana ta dekenai, dibura taudia edia grup rua lau itaia—grup ta be teibolo dekenai idia helai hahinedia bona grup ma ta be Witness hahinedia, dina ibounai idia be helai gauna maragidia dekenai idia helai bona aniani idia henidia lasi.b
Lau idia henia gaukara lau abia dae mai moale ida badina lau laloa reana Käthe do lau itaia diba. Bona unai ia vara. Ia lao ena gaukara gabuna ai, dibura taudia ma rua ida neganai, ai hedavari. Mai moale bada ida ia lau rosia. To gadi hahinena ese ai ia itaia bona ia ripotilaia haraga. Ai idia henanadai henia, bona unai nega amo ai idia hapararaia. Unai be auka herea momokani.
Lichtenburg dekenai idia vara gaudia rua lau laloatao momokani. Nega ta, dibura taudia ibounai idia atoa hebou dibura ena ariara ai, Hitler ena politikol herevana ta reidio dekenai do idia kamonai henia totona. Ai Iehova ena Witness taudia ai gwau do ai karaia lasi, badina ai diba tomadiho henia karadia gavamani dekenai do idia karaia danu. Unai dainai gadi taudia be fire hoses idia kehoa bona ranu bada herea amo ai hahine manokadia idia pidia bona ruma ena stori namba 4 amo ai diho lao dibura ena ariara gabuna dekenai ai idia lulua. Bena unuseniai ai gini, ai paripari momokani.
Ma nega ta lau, Gertrud Oehme, bona Gertel Bürlen idia oda kamepa biaguna ena opesi dekenai diari gaudia ai taua dae, Hitler ena vara dinana ia mai kahirakahira dainai. Unai gaukara ai dadaraia. Ai itaia unai be Satani ena kara; bema gau maragidia do ai karaia, gabeai aiemai kara maoromaoro karana do ai rakatania. Idia henia kerere davana be ai taihu matamata toi do idia hapararaia bona wiki toi ai ta ta be ai sibona do ai noho diari lasi dibura daiutu maragidia lalonai. To unai gabu dikadia dekenai Iehova ia hahedinaraia ia be aiemai heau mauri gabuna bona ai kahirakahira ia noho.
Ravensbrück Dekenai
May 1939 ai, Lichtenburg dibura taudia idia hakaua lao Ravensbrück dibura kamepa dekenai. Unuseniai lau bona Witness taihudia ma haida be dabua huria gaukarana ai karaia. Tuari ia matamaia sisina murinai, ai idia hamaoroa swastika pepe do ai abia, to ai dadaraia vaitani. Unai dainai, ai ruaosi, lau bona Mielchen Ernst, idia atoa penal block dekenai. Unai be panisi henia dalana auka hereana ta, ena anina be gaukara metauna do ai karaia dina ta ta iboudiai, Sunday danu, herevana medu ia diho eiava ia keru bada herea. Vaia, unai bamona kerere davana henia karana ena lata be hua toi, to lagani ta ai noho unuseniai. Unai nega lalonai, bema Iehova ese lau ia durua lasi, lau roho mauri diba lasi.
Lagani 1942 ai, aiemai noho ia namo ia lao sisina, bona dibura kamepa kahirakahira ia noho SS ami tauna ena ruma bese naria gaukarana lau abia. Unai ruma bese taudia ese lau idia koua vaitani lasi. Hegeregere, nega ta, natudia ida lau raka neganai, Josef Rehwald bona Gottfried Mehlhorn lau davaria, dibura taudia rua mai edia purple triangle. Ai kiki hebou sisina bona ai hagoadaia heheni diba.c
Tuari Murinai Lagani Aukadia
Lagani 1945 ai America ami taudia idia mai kahirakahira neganai, edia hesiai gaukara lau karaia ruma besena idia heau mauri, bona lau idia fosia idia do lau bamoa. Ma SS ruma besedia ida, motuka momo be nega tamona idia lao west kahana ai.
Tuari dina ginigabedia be heiriheiri bona gari negana. Vadaeni, America ami taudia haida ai davaria bona lau idia durua vaira hanua dekenai do lau rejista, bena mai ura kwalimu ida do lau lao diba. Daidia lau davaria unuseniai? Josef Rehwald bona Gottfried Mehlhorn. Idia kamonai Witness taudia iboudiai be Sachsenhausen dibura kamepa idia rakatania, bona taunimanima momo idia raka hebou lalonai momo idia mase murinai, Schwerin dekenai idia ginidae. Unai dainai ai toiosi ai lao unai hanua dekenai, ena daudau be kilomita 75 bamona. Schwerin dekenai ai moale dikadika unai mai abidadama tadikakadia, dibura kamepa amo idia roho mauri taudia unai, ai davaria neganai, idia ta be Konrad Franke.
December 1945 ia ginidae neganai, gau haida idia namo sisina dainai tereini amo lau lao diba. Egu ruma dekenai do lau lao! To unai laolao lalonai nega haida tereini ena guhi latanai lau hekure bona nega haida ena murimuri kahana ena vadavada dekenai lau gini. Chemnitz ai, tereini ena steiseni amo lau raka lao, guna egu famili idia noho gabuna dekenai. Egu dala dekenai, guna Nazi ami taudia idia gini bona bona idia boiboi, “Inai henia taudia idia durua taudia be iniseniai idia noho!” dalana ai, ruma ta be lasi. Unai blok ibounai mai ena rumadia be bomu ese idia hadikaia vaitani. To mai moale ida lau davaria Sinagu, Tamagu, Käthe, bona egu taihudia bona egu tadidia idia mauri noho.
Tuari murinai mauri gaudia davaria Germany dekenai be auka herea momokani. To herevana, Dirava ena taunimanima edia kongregesen idia momo idia lao Germany ena gabu ibounai lalonai. Watch Tower Society ia hekwarahi bada ai ia durua gau haida idia noho aiemai haroro gaukara karaia totona. Nazi taudia idia koua Betele, Magdeburg ai, ai kehoa lou. Lagani 1946 ena siahu negana ai, lau idia boiria bona aniani nadua gabuna dekenai lau gaukara.
Ai Idia Taravatua Lou Bona Idia Hadiburaia
Germany dekenai, Magdeburg be guna Komiunis gavamani ese ia biagua kahana ai. August 31, 1950 ai, aiemai gaukara idia taravatua bona Magdeburg Betele rumana idia koua. Unai dainai egu Betele gaukara, mai anina bada lau ia hadibaia gaukarana unai, ia ore. Chemnitz dekenai lau giroa lou, egu lalona lau hadaia, Komiunis gavamani henunai danu, hereva momokani do lau dogoatao auka bona Dirava ena Basileia, taunimanima edia helaro tamona, do lau harorolaia noho.
April 1951 ai, tadikaka ta ida lau lao Berlin dekenai, Gima Kohorona ena kopi haida abia totona. Ai giroa lou neganai ai davaria pulisi momo ese Chemnitz ena tereini steiseni idia koua hegege. Ai itaia goevagoeva diba ai idia naria noho, bona maoromaoro ai idia dogoatao.
Dibura lalonai, kota ai naria noho neganai, lau mailaia pepadia lau hahedinaraia, idia hamomokania lagani haida lalonai Nazi taudia ese lau idia hadiburaia. Unai dainai gadi taudia be lau idia kara henia mai hemataurai ida. Gadi hahinena badana ta ia gwau: “Umui Iehova ena Witness taudia be raskol taudia lasi; dibura dekenai umui noho be maoro lasi.”
Nega ta egu dibura daiutuna lalonai ia vareai, lau bona taihu rua ai noho daiutuna, bona hunia dalana amo bedi henunai gau ta ia atoa. Unai gauna be dahaka? Ia be ena Baibel, bona ai dekenai ia henia. Ma nega ta egu tama sina ia vadivadi henia edia ruma dekenai, badina edia ruma be dibura amo ia daudau lasi. Gima Kohorona haida bona aniani haida ia abia idia amo, ena dabua henunai ia hunia, bona unai gaudia iboudiai be hunia dalana amo ia mailaia egu dibura daiutuna lalonai.
Gau ma ta lau laloatao loulou. Nega haida, Sunday dabai, tiokratik ane ai abia badabada dainai, dibura taudia be ane ta ta murinai edia imadia idia patapataia mai moale ida.
Goada Bona Heduru Iehova Amo
September 4, 1951 ai, kota idia karaia neganai, hahemaoro tauna be inai sivarai ena matamaia kahanai lau gwauraia vadaeni herevana ia henia. Lau idia hadiburaia laganidia lalonai lau noho Waldheim, bena Halle, bena ginigabena be Hoheneck edia dibura dekenai. Do lau gwauraia sivarai kwadogina ta o rua do idia hahedinaraia Iehova be heau mauri gabuna bona hagoadaia tauna ai Iehova ena Witness taudia dekenai, bona edena dala ai ena Hereva ese ai ia hasiahua.
Waldheim dibura ai, Witness taihudia be idia hebou loulou ruma ta lalonai, unai dainai Keristani heboudia ai karaia. Pensolo bona pepa idia taravatua, to taihu haida be dabua ena kahana haida idia abia bona pepe bamona gauna latanai lagani 1953 ena siri badana idia torea, ena hereva be inai: “Iehova oi tomadiho henia mai helaga ida.”—Salamo 29:2, American Standard Version.
Ia mai haraga dainai, gadi hahinena ta ese unai ia itaia, bona maoromaoro ia ese ia ripotilaia. Dibura biagua tauna ia mai bona taihu ruaosi ia hamaoroa unai pepe idia abia isi. Ia gwau: “Daika ese inai ia karaia? Ena anina be dahaka?”
Taihu ta ia ura ia gwau ia ese ia karaia bena aiemai kerere davana do ia abia, to karaharaga gadona maragi dekenai ai herevahereva heheni, mai lalo-tamona ida ai abia hidi ai ibounai ese kerere davana do ai abia. Unai dainai ai haere: “Ai karaia emai abidadama hagoadaia totona.” Pepe idia kokia, bona kerere davana be aniani idia henia lasi. To ai idia henanadai henia negana ibounai lalonai, taihu rua ese unai pepe idia abia isi namonamo, unai hagoadaia sirina do ai laloa noho totona.
Waldheim dibura, hahine edia, idia koua neganai, ai taihu idia hakaua lao Halle ai. Unuseniai revareva mai edia kohu ai abia diba, bona oi diba dahaka lau davaria, egu tamana ia siaia tamaka lalonai, a? Gima Kohorona ena hereva haida be ia lalonai idia turia! Edia hereva kwaradia lau laloatao diba, “Lalokau Korikori be mai Ena Namo” bona “Koikoi Herevadia Dainai Mauri Do Idia Haboioa.” Unai bona hereva ma haida be harihari gaudia namo hereadia, bona hunia dalana amo ai ibounai ai duahia, bona ai ta ta be ai sibona totona nouti ai karaia.
Aiemai kohu idia sekea neganai, gadi ta ese egu nouti ia davaria, egu rei kakoro bedi ena lalonai lau hunia gauna. Gabeai, lau ia boiria, lau ia nanadaia totona, bona ia gwau ia ura ia diba unai hereva ta, “Iehova Gari Henia Taudia Edia Helaro Lagani 1955 Dekenai,” ena anina be dahaka. Ia be Komiunis hahine dainai, ena biagua tauna Stalin be lagani 1953 ai ia mase dainai ia laloa momo bona nega vairai ena toana be dika sibona ia dekenai. Unai murinai ai dekenai dibura ena noho do ia namo ia lao sisina, to unai neganai dahaka do ia vara lau do dibaia lasi. Mai gari lasi ida ia lau hamaoroa Iehova ena Witness taudia dekenai do idia vara gaudia be namo herea. Dahaka dainai? Ia davaria herevana ena siri badana, Salamo 112:7, lau gwauraia: “Dika bada sivaraina ia kamonai neganai, ia gari lasi: iena kudouna ia marere lasi, Iehova ia abidadama henia goada noho.”—American Standard Version.
Iehova be Egu Roho Mauri Gabuna Bona Egu Goada Henia Tauna
Ena be lagani rua idia do noho, gorere dikana lau abia dainai, dibura amo lau idia ruhaia March 1957 ai. East Germany gavamani taudia ese lau idia doria lou Iehova ena hesiai gaukara lau rakatania lasi dainai. Unai dainai May 6, 1957 ai, dala ia noho dainai, West Berlin dekenai lau heau lao, bona unuseniai amo lau lao West Germany dekenai.
Lagani haida idia ore murinai, egu tauanina ena goada lau abia lou. To ema bona hari, lauma dalanai lau do hitolo noho bona Gima Kohorona matamata ta ta iboudiai lau naria noho mai egu ura ida. Nega ta ta, sibona lau nanadaia. Lauma gaudia lau do laloa bada noho, a? Kara namodia lau tahua noho, a? Hisihisi ese egu abidadama ia tohoa neganai, egu kara be Iehova ia hanamoa noho, a? Egu tahua gauna be Dirava do lau hamoalea gau ibounai lalonai, bena ia be egu heau mauri gabuna bona egu Goada Henia Tauna do ia noho ela bona hanaihanai.
[Footnotes]
a “Photo-Drama” be slaid bona muvini piksa amo idia karaia gauna bona taunimanima momo herea ese idia itaia. Lagani 1914 ai, Watch Tower Bible and Tract Society taudia ese idia hahedinaraia matamaia.
b Trost (Consolation), Watch Tower Society ese Bern, Switzerland, dekenai ia printaia magasin ena May 1, 1940 gauna, rau 10 ai, ia gwau nega ta Iehova ena Witness hahinedia Lichtenburg ai be dina tubua aniani idia abia lasi dina 14 lalodiai, badina be ma haida ese Nazi ane idia anelaia neganai, imana amo Nazi abia dae toana ta idia karaia lasi. Iehova ena Witness taudia 300 be unuseniai idia noho.
c Josef Rehwald ena sivarai be Awake! February 8, 1993 gauna, rau 20-3 ai.
[Picture on page 26]
SS opesi Ravensbrück ai
[Credit Line]
Top: Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten
[Picture on page 26]
Kamepa murimurinai lau gaukara ena gwaumaoro pepana