Dubu Bona Gavamani Byzantium Dekenai
KERISTANI tomadiho ia haginia tauna ia hahedinaraia goevagoeva ia murinai idia raka taudia edia kara bona Dirava idia dadaraia tanobada taudia edia kara do idia idau. Iesu ese ia murinai idia raka taudia ia hamaoroa: “Bema umui be tanobada ena taudia momokani neganai, tanobada taudia ese umui do idia lalokau henia. To umui be tanobada ena lasi, lau ese tanobada dekena amo lau abia hidi umui, unai dainai tanobada ese umui do ia badu henia.” (Ioane 15:19) Iesu ese Pilato, iena nega ena gavamani tauna ta, dekenai ia gwau: “Lauegu Basileia be inai tanobada gauna lasi.”—Ioane 18:36.
Keristani taudia ese idia abia maduna, “tanobada ena kahana ibounai” lalonai do idia haroro, idia hagugurua totona, tanobada taudia edia kara lalodiai idia vareai lasi be gau badana. (Kara 1:8) Iesu bamona, Keristani taudia ginigunadia be politikol karadia lalonai idia vareai lasi. (Ioane 6:15) Ia hedinarai goevagoeva, abidadama Keristani taudia ese gavamani dekenai dagi badana o gunalaia gaukarana idia tahua lasi. To gabeai unai ia idau.
“Tanobada Ena”
Aposetolo tauna ginigabena ia mase bona nega sisina murinai, tomadiho gunalaia taudia be mai edia ura ida edia lalohadai tanobada taudia idia tura henia karana dekenai idia haidaua. Tanobada dekenai ia noho bona ena kahana ta ai ia lao ‘basileiana’ ta idia laloa matamaia. Byzantine Basileiana—Roma ena East Basileiana, bona ena siti badana Byzantium (hari Istanbul)—lalonai tomadiho bona gavamani edia tura heheni karana ita laloa neganai, gau momo do ita dibaia.
Unai taudia dekenai tomadiho be gau badana, bona Byzantine Tomadiho Oreana, ena dubu badana be Byzantium dekenai, ena siahu be bada. Dubu edia histori torea tauna, Panayotis Christou, be nega ta ia gwau: “Byzantine taudia idia laloa edia tanobada basileiana be Dirava ena Basileia ia laulaulaia.” To, gavamani ese unai lalohadai idia abia dae lasi. Unai dainai, Dubu bona Gavamani be nega haida idia hepapahuahu. The Oxford Dictionary of Byzantium ia gwau: “Constantinople [o Byzantium] ena bisop taudia edia kara be idauidau, lohia tauna mai siahuna henunai idia noho mai gari ida . . . , king ida idia gaukara dainai kohu bada idia abia . . . , bona king ena ura idia dadaraia mai goada ida.”
Constantinople ena bisop tauna, ist tanodia edia Otodoks Tomadiho Oreadia edia kwarana tauna, ena siahu be bada. Ia ese king dekenai korona ia henia dainai ia laloa Otodoks tomadihona do ia gimaia. Danu unai bisop be taga tauna, badina dubu edia kohu bona moni bada ia biagua. Iena siahu ia abia badina dubu dekenai idia gaukara taudia momo ia gunalaia bona dubu dekenai idia lao taudia ia biagua danu.
Nega momo bisop ena siahu dainai ia ese king ena oda ia dadaraia. Ia gwau diba unai king be dubu amo do ia atoa siri—unai amo Dirava ena ladana ai iena ura do ia abia—eiava dala ma haida amo king ia kokidia diba.
Siti badana murimurinai idia noho hanuadia dekenai gavamani ena siahu ia manoka ia lao lalonai, nega momo bisop be hanua ena siahu bada taudia ai idia lao, edia siahu be provinsi ena gavana taudia edia siahu hegeregerena, bona idia ese gavana abia hidi karana idia durua. Bisop ese kota bona bisinesi idia karaia gaudia idia tahua, bema ia be mai anina dubu dekenai—bona mai anina lasi negadia danu idia tahua. Unai ia karaia ena badina ma ta be, pris bona dubu taudia, edia gabu ena bisop henunai idia noho taudia, edia namba be tausen momo herea.
Politikol Karadia Bona Dubu Dagina Hoia Karana
Ataiai ia hahedinaraia hegeregerena, pasto taudia be politikol karadia lalonai idia vareai. Dubu gunalaia taudia be momo bona edia tomadiho karadia badadia idia karaia totona, moni bada herea idia gaukaralaia. Ladana bada dubu gunalaia taudia be taga taudia bamona idia noho. Dubu be siahu bona kohu bada ia abia neganai, aposetolo taudia edia ogogami bona helaga nohona idia tohotohoa noho lasi. Pris bona bisop taudia haida ese moni idia henia dagi idia abia totona. Dubu gunalaia taudia momo, dagi maragidia bona dagi badadia taudia danu, ese dubu dagina idia hoia. King vairanai, taga taudia ese dubu gunalaia taudia haida idia durua, ekalesia dagidia idia abia totona.
Tomadiho biagua taudia badadia edia lalohadai haidaua totona, lalo-ani monina idia gaukaralaia danu. Kwini Zoe (c. 978-1050 C.E.) ese ena adavana Romanus Ihatoina ia alaia mase bona ia ura ia lalokau henia tauna, King Michael Ihahanina ai do ia lao tauna, ia adavaia neganai, karaharaga ia ese Bisop Alexius be ena ruma badana dekenai ia boiria. Unuseniai bisop ese Romanus ena mase dalana ia dibaia bona idia ura ia ese edia headava ia karaia. Unai hanuaboi ai dubu dekenai Good Friday aria idia karaia dainai, unai ese Alexius ia hahekwakwanaia danu. To, kwini ia henia dava bada harihari gauna ia abia dae bona kwini ena ura gauna ia karaia.
King Ena Hesiai Taudia ai Idia Lao
Byzantine Basileiana ena histori lalonai, nega haida king ese ena siahu, Constantinople ena bisop ta abia hidi totona, ia gaukaralaia. Unai bamona negadia ai, king ia ura lasi tauna be bisop dagina do ia abia lasi, eiava unai dagi do ia dogoatao noho diba lasi.
King Andronicus Iharuana (1260-1332) be nega 9 bisop ia haidaua. Nega momo unai bamona ia karaia badina ia ura iena hereva do ia badinaia haraga tauna be bisop dagina ia abia. Buka ta, The Byzantines, ia gwau: bisop ta be king dekenai ia siaia pepa dekenai ia gwauhamata henia “ia ura gaudia ibounai do ia karaia, herevana idia be taravatu utua karadia, bona ia ura lasi gaudia ibounai do ia karaia lasi.” King taudia be nega rua edia varavara tauna be bisop tauna ai idia halaoa, dubu be edia ura do ia karaia totona. King Romanus Ginigunana ese ena natuna, Theophylact, iena mauri lagani 16 sibona merona, dekenai bisop dagina ia henia.
Bema bisop ese king ia hamoalea lasi, reana king ese unai bisop do ia doria ena dagi ia rakatania totona, eiava kaunsolo do ia hamaoroa do idia kokia. Unai buka Byzantium ia gwau: “Byzantine histori lalonai, gabeai lohia taudia badadia bona King danu ese bisop abia hidi gaukarana ena kahana badana idia biagua.”
King badinai bisop ia helai, bona king be ekalesia kaunsolo heboudia ena seamani. Hepapahuahu ia hakaua, do idia abidadama herevadia ia henia, bona bisop ida ia hepapahuahu, dubu ena hereva idia dadaraia taudia ida danu—to unai hepapahuahu koua dalana be satauro dekenai idia ia hamasea. Danu, king ese kaunsolo idia abia dae taravatudia ia hamomokania bona ia gaukaralaia. Ia gwau ia idia dadaraia toho taudia be king idia dadaraia sibona lasi, to idia be edia tomadiho idia dadaraia bona Dirava ena inai taudia ai idia lao. Lagani 500 C.E. murinai ia mauri bisop ta ia gwau: “Dubu dekenai, King ena ura bona oda hegeregerena lasi gauna ta idia karaia diba lasi.” King ena ruma dekenai idia noho bisop taudia—gado namo, karaharaga idia gwau oibe tataudia, hehuni dalanai lalo-ani monina idia abia dae, bona edia ura gaudia idia abia haraga diba taudia unai—be nega momo edia biagua taudia hegeregerena, idia maumau momo lasi.
Hegeregere, Bisop Ignatius (c. 799-878 C.E.) be Minista Badana Bardas dekenai anibou ena paraoa bona uaina ia henia lasi neganai, unai minista ese kara ta ia karaia. Bardas ia gwau Ignatius be king do ia alaia toho palanina ta ia haginia. Bisop idia dogoatao bona unai tano amo idia lulua. Bisop ena gabu do ia abia tauna idia vouti henia neganai, unai minista ese Photius ia durua unai dagi ia abia totona. Photius be pris lasi tauna to dina 6 lalodiai ekalesia dagidia ibounai ia abia ela bona ia be bisop ta. Photius ia hegeregere unai bamona dubu dagina ia abia totona, a? Idia gwau ia be “dagi ia ura bada tauna, ia hekokoroku bada, bona politikol karadia ia diba namonamo tauna ta.”
Dubu Ena Taravatu ese Politikol Karadia Idia Durua
King momo ese taravatu matamatadia idia haginia Otodoks dubu bona dubu idia dadaraia taudia edia hepapahuahu hanamoa totona lasi, to gavamani edia hepapahuahu bona politikol karadia idia hunia totona. Vaia, king ese dubu ena taravatu ia biagua diba bona iena ura do ia badinaia guna.
Hegeregere, King Heraclius (575-641 C.E.) ia hekwarahi bada taunimanima ia hapararaia gauna, Keriso be daika, ia haerelaia totona, badina ena basileia ia manoka bona do ia parara diba. Iboudiai hamoalea dalana ia tahua totona, hahediba herevana matamatana ia haginia, ia gwauraia Monothelitism.a Bena, Heraclius ena basileia ena saut provinsi ese ia idia badinaia noho totona, ia ese Alexandria ena bisop matamata, Phasis tauna Cyrus, ia abia hidi bona ia ese king ia haginia hahediba herevana ia gwauraia namo. King ese Cyrus dekenai bisop dagina ia henia sibona lasi, to Aigupito bona ena lohia taudia do ia biagua danu. Cyrus be dagedage karadia amo Aigupito ena dubu momo edia gwaumaoro ia abia.
Dika Idia Davaria
Unai bamona gaudia idia vara neganai, ita gwau diba Iesu ena guriguri, ia murinai idia raka taudia “be tanobada ena lasi,” ena hereva bona mamina idia badinaia, a?—Ioane 17:14-16.
Sibodia idia gwauraia Keristani taudia, hakaua taudia Byzantine negana ai bona ia murinai, be tanobada ena politikol bona tuari karadia lalonai idia vareai, bona davana idia abia. Edia histori sisina oi laloa murinai dahaka oi laloa? Byzantine Tomadiho Oreana hakaua taudia be Dirava bona Iesu Keriso edia lalo-namo idia abia, a?—Iamesi 4:4.
Ladana bada idia tahua tomadiho gunalaia taudia bona edia politikol turadia ese Keristani tomadiho momokanina idia durua lasi. Unai tomadiho bona politikol hakapua karana mirona ese Iesu ia hadibaia tomadiho goevana ia hahedinaraia maoromaoro lasi. Namona be histori amo ita dibaia ita be “tanobada ena lasi” be gau badana.
[Footnote]
a Monothelitism hahediba herevana be Keriso be Dirava bona tau ta, to Keriso ena ura be tamona.
[Box/Picture on page 10]
“GUBA IA RAKA HANAI DIRAVANA BAMONA”
Bisop Michael Cerularius (c. 1000-1059) dekenai idia vara gaudia be vaia dubu ena kwarana ese ia karaia karadia, Gavamani karadia bona ladana badana tahua karadia lalonai ia vareai. Cerularius be bisop dagina ia abia murinai, ia ura siahu ma haida ia abia. Idia gwau ia be hekokoroku, heagi kava, bona kara auka tauna—“ena kara be guba ia raka hanai diravana bamona.”
Lagani 1054 C.E. ai, Cerularius ena sibona abia isi urana dainai, Rome ena pope amo ia parara, bona king ia doria ena kara ia abia dae totona. Cerularius ia kwalimu dainai ia moale, bona dala ia karaia Michael Ihahanina be king ai do ia lao bona ia durua ena siahu ia hamomokania totona. Lagani ta murinai, Cerularius ese unai king ia doria ena dagi ia rakatania totona, bona king ena terona dekenai Isaac Comnenus (c. 1005-1061) ia atoa.
Bisop bona king edia tuari noho karana ia bada ia lao. Cerularius ia diba ena taunimanima ese ia do idia durua neganai, king ia hamaoroa do ia hadikaia, ia hagaria toho, bena ia dagedage henia. Iena negai ia noho histori torea tauna ia gwau: “Ia gwau King do ia moru, hereva dikadia amo ia gwau, ‘kavakava tauna, oi lau abia isi, to oi do lau hamakohia.’ ” To, Isaac Comnenus ese bisop ia dogoatao, dibura dekenai ia negea, bona unai tano amo ia lulua, Imbros motumotu dekenai ia siaia.
Unai bamona haheitalai idia hahedinaraia Constantinople ena bisop ese hekwakwanai momo ia havaraia bona mai gari lasi ida king ia dadaraia diba. Nega momo king ese politikol karadia idia diba namonamo bona ia bona ena ami idia dadaraia taudia ia davaria.
[Map/Picture on page 9]
(For fully formatted text, see publication)
Byzantine Basileia Ena Hetoana
Ravenna
Roma
MAKEDONIA
Constantinople
Black Davarana
Nicaea
Efeso
Antioka
Ierusalema
Alexandria
Meditereinien Davarana
[Credit Line]
Map: Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.
[Pictures on page 10, 11]
Comnenus
Romanus Ihatoina (laurina kahanai)
Michael Ihahanina
Kwini Zoe
Romanus Ginigunana (laurina kahanai)
[Credit Lines]
Comnenus, Romanus III, and Michael IV: Courtesy Classical Numismatic Group, Inc.; Empress Zoe: Hagia Sophia; Romanus I: Photo courtesy Harlan J. Berk, Ltd.
[Picture on page 12]
Photius
[Picture on page 12]
Heraclius bona ena mero
[Credit Lines]
Heraclius and son: Photo courtesy Harlan J. Berk, Ltd.; all design elements, pages 8-12: From the book L’Art Byzantin III Ravenne Et Pompose