Apay a Suboken ti Kinaumiso ti Biblia?

Kasanot’ panangmatmatyo iti Biblia? Sipapasnek a patien dagiti dadduma a daytat’ paltiing ti Dios iti tao. Patien dagiti dadduma a maysa laeng dayta a gagangay a libro. Agduadua dagiti dadduma. No pagduaduaanyo ti nagtaudan ti Biblia, adda dagiti nagpateg a rason no apay a rumbeng a sukimatenyo ken makagteng iti masnup a pangngeddeng.

AGINGGA idi maika-18 a siglo, sapasap a mararaem ti Biblia kas Sao ti Dios kadagiti pagilian ti Kakristianuan. Ngem sipud maika-19 a siglo, umad-adu dagiti edukador, sientista, ken uray pay teologo ken papangulo ti iglesia a mangiyeb-ebkas iti panagduaduada iti kinaumiso ti Biblia iti publiko.

Kas banagna, nakasaksaknapen ti pammabalaw iti Biblia ta adu ti mangipato a dida man la ammuen ti linaon ti Biblia. Iti Kakristianuan, adu dagiti agpannuray itan iti pilosopia ti tao imbes nga iti Biblia. Ngem, saan a nakapataud ti moderno a pilosopia iti nataltalged wenno naragragsak a lubong. Maysa dayta a naimbag a rason no apay a nasken a sukimaten ti Biblia ken kitaen no mangiturong met laeng ti panangiwanwanna iti kinaragsak ken balligi.

Ti sabali pay a rason a suboken ti kinaumiso ti Biblia isu ti nakaay-ayat nga inanama nga ipaayna iti sangatauan. Kas pangarigan, kuna ti Salmo 37:29: “Dagiti nalinteg tawidendanto ti daga, ket agtaengdanto kenkuana iti agnanayon.” (Apocalipsis 21:3-5) Aniat’ epekto dagita a kari kadakayo? Umdas la ketdi dagitoy a rason tapno sukimaten ti Biblia ken kitaen no mapagtalkan met laeng.

Kanayon nga itantandudo daytoy a magasin ti kinapudno ti Biblia ken masansan a mangidatag kadagiti pammaneknek iti kinaumisona. Masubok ti kinaumiso ti Biblia iti adu a benneg. Makatulong kadakayo dagiti nagduduma a ruar Ti Pagwanawanan a mangsungbat kadagitoy a saludsod: Maitunos kadi iti Biblia dagiti naammuanen a kinapudno maipapan iti nagkauna a historia? Agpayso kadi dagiti padto daytoy? Praktikal kadi dagiti balakadna, wenno napaneknekan kadi dagiti moderno nga edukador ken pilosopo a nagpason ti Biblia?

Ti geograpia ti sabali pay a benneg a mabalin a pangsubokanyo iti kinaumiso ti Biblia. Masansan a maisupadi dagiti ebidensia a maibatay iti geograpia kadagiti pinapagano a sarsarita. Kas pangarigan, adu dagiti nagkauna a tattao ti nangisalaysay kadagiti estoria maipapan kadagiti panagdaliasat iti makunkuna a lubong dagiti natay. Maipapan kadagiti nagkauna a Griego, ilawlawag ti libro nga A Guide to the Gods: “Patienda a patad ti daga ken napalawlawan iti nalawa a danum a maaw-awagan Oceano. Iti labes daytoy isu ti Sabali a Lubong, maysa a nasipnget a langalang a daga a napattopattokan kadagiti nangisit ken awan bungana a mulmula.” Idi napaneknekan a maysa daytoy a sarsarita, inyalis dagiti pagano a pilosopo ti makunkuna a sabali a lubong. “Nakasarakda iti maitutop a disso, iti uneg ti daga, a naikonekta iti daytoy a lubong babaen dagiti nagduduma a gukayab,” ilawlawag ni mannurat a Richard Carlyon. Itatta, ammotayo a maysa met daytoy a sarsarita. Awan ti kasta a makin-uneg a lubong wenno dalan.

Saan a kas kadagiti sarsarita dagiti nagkauna a tattao, saan a naglaon ti Biblia iti di umiso a pammati a patad ti daga. Ketdi, ibagana ti sientipiko a kinapudno a ti daga ket maysa a nagtimbukel a banag a nakabitin iti awan. (Job 26:7; Isaias 40:22) Dagiti ngay dadduma a lugar a nadakamat idiay Biblia? Pinarparbo laeng aya dagitoy, wenno posible kadi nga iladawan a siuumiso dagiti paspasamak iti Biblia no intay pasiaren ti agdama-aldaw nga Egipto, agraman ti Peninsula ti Sinai, ken ti moderno-aldaw nga Israel?

[Ladawan iti panid 3]

“Adda Daydiay agnanaed iti ngatuen ti nagtimbukel a daga.”​—Isaias 40:22

“Ibitinna ti daga iti rabaw ti awan.”​—Job 26:7