Hiroshima—Napukawen Aya ti Leksionna?
DAGITI tattao iti Japan agladladingitda bayat ti panagtakderda iti aglikmut ti radioda iti tengnga iti aldaw iti Agosto 15, 1945. Im-imdenganda ti timek ti emperadorda: “Maigapu iti panangidiktar ti tiempo ken gasat a Datayo ikkeddengtayon ti agsagana a maipaay iti naindaklan a talna para kadagiti amin a kaputotan nga umayto babaen ti panangibtur iti saan a maibturan ken ti panagsagaba iti saan a mabalin a sagabaen.”
Ngangngani maysa laeng a lawas ti napalabas nanipud idi pannakangngeg dagiti Hapones iti kabbaro a kita ti bomba a nangdadael iti Hiroshima ken Nagasaki. Itan naibagan kadakuada a ti gubat iti Pacipiko nagpatinggan—ket naabakda. Adda lulua iti ladingit ngem adda met dagiti lulua iti pannakabang-ar.
Ti gatad iti gubat nakangatngato. Dagiti tattao pisikal ken emosional a napaksuyanda, ket nadadael ti pagilian. Nasurok a tallo a milion a Hapones ti napapatay iti gubat, ket 15 milion ti nabati nga awanan pagtaengan. Siam a pulo a kangrunaan a siudad ti maulit-ulit a nabomba a dua ket kagudua a milion a patpatakder ken pagtaengan ti nadadael. Ti Tokyo nagbalin a bunton dagiti dapdapo ken rebbek, a nadadael ti adu a paset ti populasionna gapu iti gubat. Dayta ket maysa a trahedia iti pannakaabak—maysa a nasipnget a kanito iti historia iti daga iti leleggakan iti init.
Panangikagumaan a Mangilunod iti Gubat
Iti sidong dagiti rebbek iti pannakaabak, nalaka a makita nga awan ti mamaay ti gubat, maysa a panangsayang iti biag ti tao ken dagiti napapateg a bambanag. Gapuna, dagdagus a simmaruno iti gubat, binalbaliwan nga insurat ti Japan ti konstitusionna a maitunos kadagiti demokratiko a pamay-an ket inlunodna ti gubat iti agnanayon. Ti Artikulo 9 iti kabbaro a konstitusionna mabasa:
“Gaput’ panagtarigagay a sipapasnek iti maysa nga internasional a kappia a naibatay iti kinahustisia ken urnos, dagiti tattao a Hapones ilunodda nga agnanayon ti gubat kas maysa a natan-ok a kalintegan iti nasion ken ti pammutbuteng wenno panangusar iti puersa kas pamay-an a panangrisot iti internasional a panagsuppiat.
“Tapno maibanag ti panggep ti immuna a parapo, dagiti puersa iti daga, baybay, ken angin, agraman dagiti dadduma pay a mabalin a pakigubat, pulos a saanto a mataginayon. Ti kalintegan ti estado makigubat saanto a mabigbig.”
Gapu iti dayta a natibker ken natan-ok a sasao agparang a ti Japan nakasursuro ti maysa a leksion. Pudno a dagiti tattao a Hapones addaanda iti nabileg a pananggura iti gubat ken ti panagamak, kangrunaanna, iti nuklear a gubat. Ti pagilian addaan iti tallo-punto a panggep maipapan iti nuklear nga armas: saan nga agaramid, agikut, wenno maipalubos a sumrek iti pagilian. Tinawen, ginasgasut a ribo a Hapones ti agtitipon iti isuamin a pagilian nga agprotesta a maibusor iti nuklear nga armas. Dagiti nuklear nga armas pulos a saandanto a mausar manen—iti sadinoman!
Nakaskasdaaw a Panagsubli—Iti Ania?
Itan, 40 a tawtawen kalpasan ti pasamak iti Hiroshima, ti panangidilig iti rumimrimat a kinarang-ay iti moderno-aldaw a Japan ti ngangngani din nakapapati. Gaput’ kinaawan ti namilitaran a panaggasto, ti Japan nabaelanna ti nangipamaysa kadagiti kinabaknangna iti panangbangon iti bagina met laeng. Ita, addan a nakatakder dagiti napipintas nga air-conditioned a pagtaengan ken nangangato a patakder iti lugar a sadiay ti isuamin ket adda a narbek. Dagiti nasisileng a kotse, nasayaat pannakakawesna a tattao, ken nangingina a restauran ti kasla mamagbalin nga ulbod ti kinapanglaw ken panagsagaba dagiti tawtawen kalpasan la unay ti gubat. Dagiti titiendaan napnapnoda kadagiti amin a kita ti kinabaknang, ket dagiti paktoria aglaplapusananda kadagiti awanan patpatingga a bambanag a maipaay nga usaren iti pagtaengan ken maipaay a mailako iti sabali a pagilian. Wen, ti Japan nagbalin a maysa kadagiti kararang-ayan a nasnasion iti lubong.
Ngem ania ti inyeg ti namaterialan a kinarang-ay? Ti kadi kinatalged iti ekonomia pinalidemna ti pakalaglagipan iti Hiroshima ken Nagasaki iti kapanunotan dagiti tattao? Ti kadi pananggura iti gubat naikkaten a mairaman kadagiti piglat iti gubat?
Dagiti nabiit pay a panagsaludsod ipamatmatna a nupay no dagiti tattao a Hapones tarigagayanda pay laeng ti gobiernoda nga agtalinaed nga awanan iti nuklear nga armas, adda panagduadua maipapan iti masanguanan. Kagudua kadagidiay a napagsaludsodan pagamkanda nga addanto maysa a nuklear a gubat. Kasta met, ti umad-adu a bilang ti mangipagarup a ti Japan agbalinto a nuklear a nasion iti uneg dagiti sumaganad a sangapulo a tawtawen. Apay a pagamkan dagiti tattao daytoy? Bueno, usigenyo dagiti panagrang-ay.
Sumaruno iti gubat, naibangon ti National Police Reserve a 70,000 a naarmasan a soldado. Kalpasanna, daytoy a puersa ti immadu iti 250,000 a lallaki, a nagrupogrupo iti babassit nga armada, navy, ken puersa iti tangatang, ket napanagananda iti jieitai, wenno Puersa iti Panangidepensa iti Bagi. Kaskasdi, ti badyet ti Japan iti militaria ket basta 1 porsiento laeng iti amin a nasional a produktona. Ngem gapu iti ikakaro ti riribuk kadagiti adu a paspaset iti lubong, mapilit ti Japan a mangpadakkel iti depensana ken panaggastona.
Di pay nabayag, ti Primero Ministro a ni Nakasone impakaammona ti panggepna a mangaramid iti “dakkel nga eroplano a pakigubat” a maipaay iti Japan. Nupay adda ti panangbusor ti publiko, maar-aramid dagiti plano a mangnayon iti panaggasto iti depensa agingga iti 7 porsiento iti 1985. Ket, sigun iti The Daily Yomiuri, nakitulag ti Japan a maipaay iti lima-tawen (1986-1990) a plano iti sistematiko ken agtultuloy a panangparang-ay iti depensa—iti kaadu ti tattaona, barko a pakigubatna, submarino, ken eroplanona.
Dagiti panagbalbaliw makita saan laeng a kadagiti panggep ti gobierno no di ket iti kababalin dagiti tattao maipapan iti gubat. Idi 1970, maysa kadagiti makapakigtot unay a napolitikaan nga ebkas iti historia iti Japan ti natignay idi a ti katulagan maipapan iti militaria kalpasan iti gubat—a sadiay ti Estados Unidos ti mangipaay iti pannalaknib iti panawen iti krisis a maisukat iti pannakaibangon dagiti base militar idiay Japan—ti napabaro. Ngem, idi a napabaro manen ti katulagan idi 1980, awan ti uray maysa laeng a kangrunaan a panagprotesta.
Ti kinapudno a ta ita idiay Japan sumagmamano a tattao a nababbaba ngem 50 ti edadna ti makalagip iti gubat, wenno mangsarita pay iti dayta. Dadduma ti makakita iti naannad a panangisurat manen kadagiti liblibro dagiti eskuela iti panangikagumaan a mangikkat a naan-anay kadagiti napapateg a kinapudno a nangiturong iti dayta nakaam-amak a gubat. Kas ti main-inot a panangikkat dagiti allon iti tugot iti nadarat nga igid ti baybay, dagiti agbaliwbaliw a kasasaad iti lubong apektaranna dagiti napolitikaan a panangmatmat dagiti tattao. Dagiti kangrunaan a salsaludsod iti kapanunotan dagiti adu ket, Anianto ti aramiden ti Japan iti masanguanan nga emerhensia? Ti kadi Japan makigubatto manen no nainkalintegan ti panangaramidna iti kasta? Napukaw kadin ti leksion iti Hiroshima?
No ania ti dalan nga alaento ti nasion, ti laeng tiempo ti makaibaga. Ngem adu nga indibidual idiay Japan ti nakaaramiden iti personal a pangngeddeng maipapan iti daytoy. Ti maysa kadagiti kakasta nga indibidual adda iti pagbaludan iti Hiroshima idi tiempo nga ibebettak ti bomba atomika, ngem nakalasat iti holocaust iti maysa kadagiti selda iti pagbaludan. Isut’ saan a nabalud gapu iti aniaman a krimen. Imbes ketdi, isut’ sipapakinakem a mangbusor iti pannakipaset iti gubat. Isut’ maysa kadagiti Saksi ni Jehova.
Babaen iti panagadal iti Biblia, inawatna ti panangmatmat ti Dios iti gubat a paglalabanan dagiti tattao ket naammuanna a ti Pagarian ti Dios isu ti kakaisuna a pamay-an a mangibanag iti pudpudno a talna. (Kitaenyo ti Isaias 2:4; Daniel 2:44.) Maipaay iti panangikasaba iti daytoy a mensahe gapu iti ayat iti Dios ken iti kaarruba, isut’ naibalud iti dayta a pagbaludan.
Ita, addadan nasurok a 100,000 a kas kenkuana idiay Japan, nga okupado a mangaskasaba iti “daytoy naimbag a damag ti pagarian.” (Mateo 24:14) Adu kadakuada ti personal a nakalasat iti pagam-amkan iti Hiroshima ken Nagasaki. No kasano a ti maysa kadakuada ti nangnangruna a nangipalubos iti naisangsangayan a kapadasanna a nangtignay kenkuana a mangsapul iti banag a nasaysayaat pay—ken no ania ti nasarakanna—ti maysa nga estoria a pangawisanmi kadakayo nga agbasa.
[Ladawan iti panid 7]
Moderno-aldaw a Hiroshima, ti makimbaba a paset ti ladawan ipakpakitana ti isu met laeng a paset ti siudad a makita iti panid 4 (iti kasungani a direksion)