Toreo—Arte Wenno Kinaranggas?

Babaen ti koresponsal ti Agriingkayo! idiay España

NI Lucio ket 19 laeng ti edadna idi napasamak dayta. Idi ket tiempo ti primavera idiay Seville, ket ti nalatak a plaza de toros ti Maestranza napuspusek. Ngem nakaas-asideg ti naglingdan ni Lucio idi dimmarup ti toro. Ti narungsot a sara ti nangukit iti makinkannawan a matana.

Idi rimmuar iti ospital, di agsarday a sinanayna ti panagsalingedna iti tallo a bulan. Nupay no napukawnan ti maysa a matana, dina kayat nga idian ti nabayagen nga arapaapna iti biag. Idi agngudo ti kalgaw, isut’ nagsubli iti plaza de toros iti Seville ket isut’ binagkatda a sibaballigi manipud iti pagpabuyaan. “Maysa a sugal,” inaminna, “ngem kasta ti wagasna iti toreo.”

Ti makatignay-rikna a ladawan ti torero tinignaynat’ rikna dagiti kompositor, mannurat, ken managaramid ti pelikula. Nalabit gapu itoy, minilion a turista ti makarikna a ti ibibisita idiay España wenno Mexico ket saan a kompleto no dayta dina iraman ti panangbuya iti corida de toros.

Ngem saan laeng a dagiti turista ti mangpunno kadagiti plaza de toros. Dagiti nalalatak a matador awisenda dagiti rinibo a de adal a lokal nga agrayo kadagiti mabigbigbig a plaza de toros iti Madrid, Seville, ken Siudad iti Mexico. Kadagiti managayat iti toreo ti nalaing a matador ket maysa nga artista, a maipadis kada Goya wenno Picasso, maysa nga artista a manglais iti ipapatay tapno mangpataud iti agtigtignay a kinapintas.

Ngem saan nga amin nga Español managayat iti toreo. Iti nabiit pay a panagsaludsod, 60 porsiento ti nangipamatmat a bassit laeng wenno awan pay ketdi ti interesda iti dayta. Sumagmamano a grupo idiay España ti nangrugin a nagkampania a maibusor iti daytoy a “nasional a piesta,” a kunaenda a dayta a “panangtutuok ket saan nga arte wenno kultura.”

Kadaanan a Tradision

Makaparagsak kadagiti dadduma, makaparurod kadagiti sabsabali, ti panangilaban iti tao iti maysa a toro ket kadaananen a tradision. Nabayagen a rinaraem dagiti taga Mediteraneo ti di mapaamo nga espiritu ti atap a toro. Magmagna dagiti Faraon iti Egipto a mangan-anop kadakuada, ket dagiti piprinsipe ken prinsesa iti Creta karitenda ti sumangdo a toro babaen iti panagsirko iti rabaw dagiti sarana.

Bayat ti umuna a milenio iti Kadawyan a Panawentayo, ti panangituray ti Roma ken ti Muslim nangibati kadagiti tandada iti nagbalinen a tradisional nga Español a bubuyaen. Dagiti marunrunoten nga ampiteatro a Romano napagbalinda a plaza de toros, a kaskasdi a maipadis pay laeng kadagiti sirko a Romano. Ti panangpana kadagiti toro a nakasakay iti kabalio ket insuro dagiti Moors ket itan nainayonen iti seremonia.

Ngem agingga laeng idi maika-18 a siglo a ti toreo nangrugi a maipabuya a kas iti mabuya itatta. Idin ti aktual a toreo sinublaten dagiti propesional a pasurot manipud kadagiti natatan-ok. Iti daytoy a tiempo ni Goya nangdisenio iti naisangsangayan a propesional nga uniporme, a maawagan itatta a kas traje de luces, “nasileng a kawes,” gapu kadagiti adu a bimmalitok ken pirak a burdana. Naipamaysa ti atension iti pananggun-od iti maitutop a toro.

Naiduma a Kita ti Toro

Ti pudno nga atap a toro nagpukaw manipud iti maudi a sarikedkedna kadagiti kakaykayuan iti Makintengnga nga Europa idi maika-17 a siglo. Ngem bayat iti naudi a tallo gasut a tawen, ti atap a toro nga Español naitalimeng gapu iti napili a panangpaadu kadagiti toro a maipaay iti toreo. Ti kangrunaan a nagdumaan iti atap a toro ken ti napaamo a toro isu ti panagtignayda no mapabutngan. Ti narungsot a toro iti Iberia itultuloyna ti rumaut aniaman wenno siasinoman ti agtignay iti sangona.

Ti corrida de toros agpannuray iti daytoy a kababalin, maysa a kababalin a kankanayon a pinarang-ay dagiti managtaraken iti puli nga Español. Bayat iti uppat a tawen mapampanuynoyan dagiti toro agingga iti kanito a sirurungsot a maipandan iti paglalabanan. Sakbay a maiserrekda iti paglalabanan, saan pay a nakakitkita ti toro iti matador wenno kapa—no nakakitan, malagipna dagiti pamay-an ket nakapegpeggad dayta. Ngem nainkasigudan a sangduenna ti aggargaraw a lupot, nalabaga man dayta wenno aniaman a sabali a kolor (di makailasin ti kolor dagiti toro). Ti agarup 20 a minutos, nalpasen dayta; ti natayen, 450 kilos a bangkay maiguyoden a mairuar manipud iti plaza.

Dagiti Paset iti Corrida de Toros

Iti napnuan kolor a panglukat a seremonia, amin dagiti makipaset, agraman dagiti tallo a matador, dagiti katulonganda, ken dagiti picador, agparadada iti aglawlaw ti paglalabanan. Tungal matador matudingan iti dua a toro ket labananna ida a sinaggaysa bayat ti dua a panaglaban. Iti intero a panaglaban maysa a banda ti mangdanggay iti panagtignay babaen iti makatignay a tradisional a musika, bayat a ti aweng ti trompeta ti mangiyanunsio iti panagpatingga ti tunggal maysa kadagiti tallo a tercios, wenno paspaset, iti drama.

Ti umuna a paset mangrugi kalpasan a ti matador nakaaramiden iti sumagmamano nga umuna nga ilalabas nga addaan iti dakkel a kapa, a manggargari iti toro. Sumrek ti picador iti plaza a nakasakay iti kabalio, a nakaawit iti pana nga asero ti tademna. Ti toro magargari a mangsangdo iti kabalio, a nasalakniban dagiti bakrangna iti armas. Sarapaen ti picador ti panangsangdo babaen iti panana, isu a mangtiro iti tengnged ti toro ken dagiti piskel ti abagana. Daytoy ti mangpakapuy iti piskel ti tengnged, isu a mangpilit iti animal a mangidumog iti ulona no sumangdo, a nangnangruna a napateg iti kamaudianan a panangpapatay. (Kitaenyo ti ladawan iti ngato.) Kalpasan ti dua pay a panangsangdo, ti nakasakay a picador panawannan ti plaza, ket mangrugin ti maikadua a tercio iti panaglaban.

Daytoy a paset iramanna dagiti katulongan ti matador, dagiti banderilleros, a ti pasetda isut’ panangitudok iti dua wenno tallo a paris dagiti banderillas, dagiti abbaba a tudok nga addaan asero a tadem, kadagiti abaga ti toro. Ti banderillero awisenna ti atension ti toro babaen iti panagriaw ken panaggaraw manipud iti kaadayo a 20 wenno 30 metros. Bayat ti isasangdo ti toro, sabaten ti banderillero, santo sumiasi nga umadayo iti maudi a kanito bayat ti panangitudokna iti dua a tudok kadagiti abaga ti toro.

Iti maudi a paset ti panaglaban, ti matador sanguenna ti toro—a solona. Daytoy a narikut a paset iti panaglaban ket maawagan ti kapaysuanan. Itan ti matador mangusar iti muleta wenno bandera, maysa a nalabaga a lupot a pranela, tapno allilawen ti animal. Isut’ umasideg iti animal, a gargarienna ti animal iti kasta unay a panangsangdo ngem tengngelenna dayta babaen iti muleta bayat ti yaasideg ti toro iti bagina. Makuna a daytoy a paset iti panaglaban ket “saan a panaglaban ti tao ken ti toro no di ket ti pananglaban ti tao iti bagina met laeng: no kasano kaasidegna kadagiti sara, no kasano kapeggad ti maituredna tapno ay-ayuenna ti bunggoy?”

Inton naipakitan ti matador ti kinalaingna a manglaban iti napaayen a toro, agsaganan a mangpapatay. Daytoy ti kangitingitan ti panaglaban. Siguraduen ti matador a ti toro adda iti kasayaatan a panagtakder a maipaay iti panangpatay, a nagabay dagiti dua a sakana. Kalpasanna asitganna ti toro, gaw-atenna dagiti sara, ket itudokna ti kampilanna iti nagbaetan dagiti abaga bayat ti panangliklikna iti aniaman a kellaat a panangtudok dagiti sara. Nakasaysayaat, ti kampilan sinalputna ti aorta ket pinataudna ti dandani insigida nga ipapatay. Mammano a mapasamak daytoy. Kaaduan a toro kasapulanna ti sumagmamano a panangpadas.

Uray pay iti kanito a matmatayen, mabalin a makapapatay dagiti toro. Lima a tawenen a napalabas maysa a nalatak a 21-años a matador a maawagan Yiyo timmallikuden kalpasan a naipaaynan ti coup de grace wenno makapapatay a tiro. Kimmamat ti toro, nupay kasta, ket maysa kadagiti sarana ti nangtudok iti puso ti awan gawayna a torero.

Panangputed ti Sara ken Panangpatay

Para kadagiti adu ti toreo ket naisangsangayan ken makaparagsak a buyaen. Ngem saan laeng a maymaysa ti dakes a paset dayta. Kuna ti maysa a managayat iti dayta nga “iti daytoy a nakalkaldaang a pabuya ti laeng natan-ok a ladawan isu ti toro, ket isut’ dadaelenda babaen ti panangputedda kadagiti murdong ti sarana tapno marigatan a mangsapul iti puntiriana.”a

Kasta unay ti kinadakes dagiti mangimatmaton iti toreo, isu a nangiturong iti panagkomento ti maysa a matador a di pay “kagudua [ti panagbutengna kadagiti toro] . . . ti [panagbutengna] kadagiti tattao a mangimatmaton iti plaza de toros.” Nupay no dagiti kalainganen a matador makasapulda iti minilion a doliar, nakaro ti panagsasalisal, ket kankanayon ti ipapatay ken ti peggad. Kadagiti dandani 125 a nalatak a matador iti napalabas a 250 a tawtawen, nasurok a 40 ti natayen iti paglalabanan. Kaaduan kadagiti matador ti matudok iti maminsan, iti nakaro wenno saan a nakaro, bayat ti tunggal panawen ti toreo.

Ti Panangmatmat ti Kristiano

Kalpasan iti panangusig kadagiti immunan a naibaga, kasano koma ti panangmatmat ti maysa a Kristiano iti toreo? Inlawlawag ti apostol a ni Pablo a ti kangrunaan a prinsipio a panangipakita iti kinamanangaasi kadagiti animal ket kaskasdi nga agaplikar pay laeng kadagiti Kristiano. Inadawna ti Linteg ni Moises, a sadiay espesipiko a sinapulna a ti mannalon nga Israelita masapul a tratuenna ti torona a buyogen iti konsiderasion. (1 Corinto 9:9, 10) Ti toreo ket saan a makuna a maysa a naasi a pamay-an iti panangtrato iti toro. Pudno, ti toreo ibilang dagiti dadduma a maysa nga arte, ngem dayta kadi ikalinteganna ti ritual a panangpapatay iti natan-ok nga animal?

Ti sabali pay a prinsipio a mausig isu ti kinasagrado iti biag. Ti kadi Kristiano gagaraenna a pagpeggaden ti biagna tapno ipakitana laeng ti kinalalakina wenno tapno paragsakenna laeng ti bunggoy? Nagkedked ni Jesus a mangsulisog iti Dios babaen iti di kasapulan a panamagpeggadna iti biagna.—Mateo 4:5-7.

Nagsurat ni Ernest Hemingway iti Death in the Afternoon: “Pagarupek, manipud iti moderno a moral a punto de bista, kayatna a sawen, ti panangmatmat ti Kristiano, ti intero a toreo ket di maikalintegan; pudno nga adda nakaad-adu a kinaranggas, kanayon nga adda peggad, sinapul man dayta wenno saan, ket kankanayon nga adda ipapatay.”

Kadagiti rinibo a mapan agbuya iti toreo, dadduma ti maragsakan, dadduma ti maupay, ket dadduma ti marurod. Kasano man ti panangmatmat dagiti tattao iti dayta, ti Namarsua iti toro di maay-ayo iti daytoy a bubuyaen. Nupay no ibilang dagiti adu kas maysa nga arte, pudno a daytat’ panangbusor kadagiti nadiosan a prinsipio.—Deuteronomio 25:4; Proverbio 12:10.

[Footnote]

[Dagiti Ladawan iti panid 18]

Ti picador a nakasakay iti kabalio tudokenna ti tengnged ti toro ken dagiti piskel ti abagana babaen iti panana, isu a mangpakapuy kadakuada

Maysa a matador a dandanin mangitudok iti kampilanna iti toro