Ti Pannakisarita ket Maysa nga Arte
PANNANGAN, pannaturog, panagtrabaho, dagitoy ti kangrunaan a kasapulan ti tao. Ngem, adda pay sabali a kasapulan unay a mapennek. Ania dayta?
Usigenyo ti sasao ti maysa a tao a nangbusbos iti lima a tawen nga agmaymaysa iti pagbaludan, a napaidaman iti maysa kadagiti kapatgan a kasapulan ti biag. “Tartarigagayak idi nga adda kaduak, makasaok, makasaritak,” aminenna. “Nangrugi a naamirisko a masapul nga adda aramidek a mangparukma iti kinalidayko. Iti panagmaymaysak ken kinaulimekko, maapektaran la ketdi ti panunotko.”
Wen, nainkasigudan a kasapulantayo ti makikomunikar. Makatulong ti pannakisarita a mangpennek iti dayta a kasapulan. Agkomento da managsirarak a Dennis R. Smith ken L. Keith Williamson: “Kasapulan a maaddaantayo iti tattao a mabalintay a mapagtalkan a pagipudnuan, a pangiranudantayo kadagiti kangrunaan a pakaragsakantayo ken pakadanagantayo, tattao a mabalintay a kasao.”
Kasapulan a Makisaotayo!
Naparaburan ti tattao iti nakaskasdaaw a sagut a panagsao. Wen, nadiseniotayo tapno makisao. Maysa a tao ti nangaramid iti daytoy a kapaliiwan: “Pinarsuanatay ti Dios tapno makilangen. No awan gundawayyo a makisao, wenno adda tao a mangpukaw iti abilidadyo a makikomunikar, kasla maysa a pannusa dayta. No makisaokayo, adda napateg a banag a mapasamak. Nasaysayaat ti panagriknam iti bagim, ken magunggonaanka manipud iti pannakaammo no ania ti pampanunoten ken marikna ti dadduma.”
Kuna ni Elaine, asawa ti maysa nga agdaldaliasat a ministro: “Ti sasao yebkasda ti rikrikna. Ditay ipapan nga ammo ti asawatayo no kasano kapateg wenno kasano ti kinasudina kadatayo. Masapul a mayebkas dayta; ti lapayag masapul a mangngeganna ti sasao. Masapul a makisaritatayo.”
Kastoy ti kuna ni David, anak ti maysa a Kristiano a panglakayen maipapan iti bagina: “No dadduma, maupayak ken talaga a diak ammo no aniat’ riknak. Ti umuna a pagannayasak isut’ di agun-uni, into no kuan, dumegdeg ti panangpilit ti emosionko. Mariknak a no adda kasaritak, daytat’ kasla abut a pagruaran ti pakapilitak. Bayat nga agsaoak, adda gundawayko a mangammo no ania a talaga ti mariknak maipapan iti bagik ken no kabaelak met laeng a parukmaen dayta.”
Dagiti Lapped iti Pannakisarita
Kinapudnona, ti pannakisarita penkenna ti kasapulan. Nupay kasta, addada lapped iti pannakisarita. Iti dadduma, kinapudnona, narigat ti makisarita—aktibidad a nasken a liklikan.
“Kaaduanna iti panagbiagko,” kuna ni Gary, “masarakak idi a nalaklaka ti lumiklik iti pannakisarita iti dadduma a tattao.” Ilawlawagna: “Dayta ti kangrunaan a makagapu nga awan panagtalekko. Agsagsagabaak pay laeng iti panagamak a no makisaritaak iti tattao, kasla agparang a maagak wenno di la ket ta adda mangtagibassit iti naisaok.”
Ilawlawag ni Elaine ti problemana kas ti kinamanagbabain. Ilawlawagna: “Napadakkelak iti maysa a pamilia nga awanan iti napnuan-kaipapanan a panagsasarita. Napalalo ti kinamanagsampitaw ni tatangko. Isu a bayat a dimmakkelak, nariknak nga awan serserbi amin nga ibagak.” Wen, ti kinamanagbabain ket mangpataud kadagiti nakaam-amak a lapped iti pannakatagiragsak ti panagsasarita. Ngamin, maibaludnakayo kadagiti bakud ni kinaulimek!
“Kasla maysa a saplit,” kuna ni John, maysa a Kristiano a panglakayen a mangamin a makidangdangadang iti nababa a panangmatmat iti bagina. “No panuynoyam ti kinamanagbabain, iputputongmo ti bagim. Uray pay no adda ginasut a tattao iti siled, dikanto makisarita. Ket agsagabakanto iti nakaro gapu iti dayta!”
Iti kasumbangirna, kastoy ti makuna ti maysa a panglakayen nga agnagan Daniel: “Awan parikutko no maipapan iti panagsao. Ngem sakbay a maamirisko dayta, adda simmampitawakon ket bukbukodakon ti agsarita. Madlawko daytoy no makitak ti reaksion ti rupa ni baketko, isu a kunak no kuan iti bagik, ‘Ania metten, binukbukodak manen ti nagsarita.’ Ammok a napukawen ti ragsakna iti nabatbati a paset ti panagsasarita.”
Kasano a maparmek daytoy ken ti dadduma a lapped ti panagsasarita? Ania dagiti kualidad a kasapulan iti daytoy nga arte? Kasano a mayaplikarda?
‘Aniat’ Maibagak?’
‘Ania ngay ti maibagak?’ ‘Awan ammok a yestoria.’ ‘Awan ti mayat a dumngeg iti kayatko nga ibaga.’ Nupay mabalin a kastoy ti pampanunotenyo, nalabit saanda a pudno. Ad-adu nga amang ti ammoyo ngem ti maamirisyo, ket mabalin a paginteresan ti sabsabali ti dadduma iti dayta nga impormasion. Kas pagarigan, nalabit nabiit pay nga adda nagpasiaranyo. Mabalin a kayat a maammuan ti tattao ti pannakaidilig dayta a lugar iti pagnanaedanda.
Kasta met a kabaelan ken rumbeng a nayonanyo ti pannakaammoyo iti nagduduma a tema babaen ti panagbasa. Nasayaat met no yugaliyo nga adda basaenyo iti kada aldaw. Naglaon ti literatura dagiti Saksi ni Jehova iti impormasion maipapan iti Biblia agraman dagiti tema a paginteresan ti kaaduan. No ad-adu nga impormasion ti magun-odanyo, ad-adu met ti mairanudyo. Ti nagsayaat a pagarigan isut’ inaldaw a panagteksto iti bokleta a Panangsukimat Kadagiti Kasuratan iti Inaldaw-aldaw nga us-usaren dagiti Saksi ni Jehova. Iti kada aldaw, dayta ti mangted kadakayo iti naisalsalumina a pagpampanunotan ken mausar iti panagsasarita.
Ti pannakisarita dina kayat a sawen a masapul a bukbukodan ti maysa a tao ti agsasao. Ti agsinsinnarita masapul a yebkasda ti bagbagida. Palubosanyo nga agsao ti kasasaoyo. No naulimek, mabalin a maparegtayo babaen kadagiti naannad a salsaludsod. Ipapantayon a makisarsaritakayo iti natataengan a tao. Mabalinyo a damagen kenkuana dagiti pasamak iti napalabas ken no kasano a nagbaliw ti kasasaad ti lubong wenno biag ti pamilia sipud idi kinaubingna. Matagiragsakyonto ti dumngeg kenkuana, ken makasursurokayo.
Agbalinkay a Naimbag a Managimdeng
Ti panagimdeng a naimbag ket maysa a napateg a saguday iti pannakisarita. Makatulong ti wagas ti panagimdengtayo iti dadduma iti panagreggettayo a tumulong kadagiti pakadagsenanda. Madi ti rikrikna ti maysa a lalaki, a nangmatmat iti bagina nga ‘awan serserbina a tao,’ isu a nagtelepono iti maysa a gayyem tapno agpatulong. Nupay no saan a kumbiniente unay ti oras, siaanus a dimngeg ti gayyemna—iti dua nga oras! Nautob ita ti lalaki a ti maysa a pannakisarita ti namagbalbaliw iti biagna. Aniat’ nakatulong iti balligina? “Ti laeng panagbalinko a naimbag a managimdeng,” aminen ti dimngeg a gayyem. “Awan malagipko a nasaok a nainsiriban a sasao. Basta, nagdamagak kadagiti umno a saludsod, ‘Apay a kasta ti riknam?’ ‘Apay a burburiborennaka dayta?’ ‘Ania ngata ti makatulong?’ Sinungbatanna amin dagiti bukodna a saludsod idi nasungbatanna ti salsaludsodko!”
Ipatpateg ti annak dagiti nagannak a mangiwaya iti tiempo tapno agsasaritada. Maysa a barito nga agnagan Scott ti agkomento: “Nagsayaat no umay kenka dagiti nagannakmo tapno damagenda no ania dagiti pakaseknam. Nabiit pay a kasta ti ar-aramiden ni Tatang, ket makatulong dayta agsipud ta addada banag a dimo kabaelan a tamingen a bukbukodmo.”
“Masapul a mangparnuayka iti maysa nga aglawlaw a pakaguyugoyan dagiti annakmo a makisaritanto kenka,” isingasing ti maysa a lalaki. Regular a busbosenna ti tiempo a saggaysaenna ti uppat nga annakna agsipud ta patienna a ti atentibo, mannakipagrikna a panagimdeng ti nagannak ket napateg tapno mapatanor dagiti agtutubo ti nasayaat pannakibagayna a personalidad. Aniat’ singasingna? No rumsua dagiti kasasaad ket kayat ti anak ti makisarita, sidadaankay koma nga agimdeng. “Uray pay no kasano ti bannog wenno pannakapaksuyyo, dikay lapdan ida! Dumngegkayo,” kunana.
Masubadan ti Napasnek a Panaginteres
Kasapulan ti adu a tattao ti emosional a tulong tapno agbalinda a mannakisarita ken mayebkasda ti rikriknada iti panagsasarita. Insennaay ti maysa nga agtutubo a lalaki: ‘Kasapulan nga adda makasaritak, ngem asino ngay ti kasaritak? Marigatanak a makisarita. Kasapulak ti maysa a maaddaan iti interes kaniak!’ Ti napudno, napasnek nga interes mangpataud iti managtalek ken natalged nga atmospera a sadiay nalaklakanto ti tao nga isao ken ipalgak ti rikriknana iti sabali.
Kunaen ti maysa a lalaki: “Adun a tawen ti napalabas, idi marigatanak a makilangen iti kasasaad ti pamiliak, inkagumaak ti makisarita iti maysa a gayyem. Sangkakunana, ‘An-anusam laengen, pabilgem ti pakinakemmo ket sumayaatto met la ti amin.’ Awan ti panagpatang, awan ti panagsinnarita, ket saan a nakatulong daydi. Kinapudnona, pinagbalinnak a di mannanao. Maigidiat iti dayta, nakisaritaak iti maysa a manangaywan dagiti Saksi ni Jehova. Babaen iti panangmatmatna, ti reaksion ti rupana, ken ti naasi nga aw-awidna, nadlawko nga isut’ mannakipagrikna. Isu a nasarakak ti bagik nga agipudpudno ken makisarsaritan agsipud ta napasnek ti interesna. Kinunana: ‘Aramidenmi ti amin a kabaelanmi tapno maandingaydaka iti kasasaadmo.’ Kasta koma ti pannakisaritayo iti tattao!”
Mabalinan ngata ti ad-adu pay kadatayo a lukatan ti puspusotayo ken paregtaen ti dadduma a makiraman kadagiti napnuan kaipapanan a panagsasarita? No madlawtayo nga adda maipaspasuli iti saritaan ti maysa a grupo, mabain unay a makisarita, ikagkagumaantay met laeng aya nga iraman dayta a tao iti saritaantayo? Kuna ni John, a nadakamat itay: “Madlawko dayta a rikna agsipud ta makipagriknaak kenkuana, ken maasianak kenkuana!” Kunana pay: “Anian a nagpateg a magutugottay koma nga umasideg ken mangiraman kenkuana. Mabalintay pay nga ikararagan maipapan iti dayta a banag.”
Kuna ni Dan maipapan iti maysa a gayyem: “Awan ti panagtalek ni Roy iti abilidadna a makisarita ta no agsasarita ti maysa a grupo, kanayon nga agpasuli. Isu a pagsaludsodak, ‘Roy, ania itayen ti kinunam kaniak idi maipapan iti daytoy wenno dayta?’ Ket mangrugin nga agsao. Kas banagna, naammuan ti dadduma nga adda kababalinna a mannanao a dida impagpagarup.” Idagadag ni Dan: “Dikay sumuksuko no narigat a kasarita ken narigat a tukoden ti maysa a tao. Panunotenyo nga adda nagsayaat a personalidadna a mabalin a maipanayag. Basta kasaritayo latta ken itultuloyyo dayta.”
Babaen ti panangpatanoryo iti nadungngo, napasnek nga interes iti sabsabali, magunggonaankayo—uray pay no parikutyo ti kinamanagbabain. Natakuatan ni John a nakatulong daytoy kenkuana a nangparukma iti pagannayasan a mangiputputong iti bagina. “Ti ayat saanna a sapulen dagiti bukodna a pagimbagan,” ilawlawagna. (1 Corinto 13:5) “Tapno maaramid ti nadungngo a banag, nasken a makisarita ken agimtuodka maipapan iti sabsabali. Saan a makagunggona ti panangpanuynoy kadagiti pagkapuyanyo. Buyogen iti kararag, maparukmayo dagiti personal a pagkapuyanyo.” Inayonna: “Adda dakkel a gunggona ti panangaramid iti dayta. No makitayo nga agsubad ti dadduma ken makitayo no kasano a maragsakanda, maparegtakay met. Ket dayta koma ti kanayon a mangpatured kadakayo nga asitgan ti managbabain a tao.”
Pannakipagrikna—Ti Pamuon ti Panagsasarita
Maysa kadagiti kapatgan a galad ti tao isut’ pannakipagrikna. Ngem ania kadi ti pannakipagrikna? Kuna ni Dr. Bernard Guerney iti Pennsylvania State University a ti pannakipagrikna isut’ ‘abilidad a mangapresiar iti rikrikna ken panangmatmat ti sabali a tao—umanamongkay man kenkuana wenno saan.’ Kasano kapateg ti pannakipagrikna iti pannakisarita? “Daytat’ pamuon! Daytat’ pundasion a pakaibangonan ti aniaman a dadduma pay a banag.”
Ilawlawag ni Dr. Guerney a napateg ti pannakisarita iti amin a naimbag a relasion. Siempre, kadawyan ti panagsisimparat ti kapanunotan. Tapno marisut ida ken mataginayon ti relasion, nasken a situtuloktay a pakisaritaan ti parikut. Adu ti mangliklik a mangaramid iti daytoy agsipud ta dida ammo no kasano ti makisarita a di masair ti rikna ken makaunget ti kasarsaritada. Sigun ken Dr. Guerney, “mariro ti kaaduan a tattao iti panangapresiar ken panangraem iti takder ti sabali a tao buyogen ti pananganamong iti dayta a takder. Kas resultana, no dida umanamong, dida mangipakita iti panangapresiar ken panagraem. Ti pannakipagrikna ti makatulong kadakayo a mangbigbig iti nagdumaan ti yaanamong ken panangapresiar.”
Babaen ti panangdarepdep nga addakay iti sasaaden ti sabali a tao, marikna ken mapanunotyo ti kasasaadna. Iti sidong ti kasta a kasasaad, matakuatanyonto a rumayray ti pannakaawat, panangapresiar, ken panagraem, uray pay no dikay umanamong.
Usigenyo ni Janet, ina ti uppat. Naminsan, nariknana ti kinaleddaang ken kinaawan-serserbi. Maamirisna itan no kasano kapateg ti pannakipagrikna iti itutulong iti asinoman. Isalaysayna: “Malagipko a makisarsarita idi ni lakayko kaniak ken ilawlawagna amin a nadumaduma a wagas ti panangtultulongko, idinto ta pagarupko idi nga awan serserbi ti ar-aramidek. Nakadungdungngo a dimngeg nupay agar-arubos dagiti luak, sa pinaregtanak. Ngem no tinagibassitna ti panunotko wenno kinunana ‘Ayna, minamaag dayta,’ wenno nagsao iti umarngi iti dayta, nagulimekak latta koman sa impasulik ti bagik. Imbes ketdi, iti dayta a rabii, naaddaankam iti napaut, napnuan-kaipapanan a panagsasarita.”
“Ti pannakipagrikna ipakitana ti interes ken pannakaseknanyo. Daytat’ mangparegta iti komunikasion, panagrinnanud a kayat ken kasapulan ti kaaduan a tao,’ inkonklusion ni Dr. Guerney.
Maaramidanyo Dayta!
Makapagbalinkayo a nasayaat a sumasarita. Nausigtayon ti sumagmamano a nasken a banag tapno agbalintayo a nasigo iti arte ti pannakisarita, ngem adda pay dadduma. Iramanda ti kinamannakigayyem, kinaparato, ken kinaannad, kas panangdakamat iti sumagmamano laeng. Ngem kas iti maysa a pintor, a babaen iti pananginsiar ken nasigo a panagsanay a mangusar iti brush-na iti canvas tapno makaipinta iti nagpintas nga obra maestra, nasken nga igaedtayo a patanoren dagitoy a nasken a kualidad.
Kas pagarigan, nagbalin a nasayaat a sumasarita ni Daniel. Kasano? Babaen ti panangkontrol iti pagannayasanna a sumampitaw ken mangdominar iti saritaan. Aminenna: “Masapul a sisisiput nga ikagumaak a saan a dominaran ti saritaan. Para kaniak, kaipapanan dayta a riendaak ti dilak. No madlawko ti bagik a kayatko ti sao a sao, ibagak iti panunotko nga agprenoak! No mariknak a ti ibagak ti mangbaliwto iti ayus ti saritaan wenno mangikkat iti abilidad ti maysa a makisarita, diak isawsawangen dayta!”
Aniat’ nakatulong ken Elaine? Kalpasan a nagun-odanna ti umiso a pannakaammo iti Biblia, naamirisna nga adda banag a napateg ken makagunggona a pagsaritaan. Kunana: “Natakuatak a no saan a siak ti pakaisentruan ti saritaan ken agsaoak maipapan kadagiti naespirituan a banag iti sabsabali, nataltalged ti riknak a makisarita. Makatulong met ti regular a panangbasa kadagiti naibasar-Biblia a literatura a maawattayo. No kanayon a basaek dayta apaman a sumangpet, adda baro ken sadiwa a banag a mairanudko ken maisaritak a silalaka.”
Ikagumaanyo a patanoren dagitoy nasken a kualidad iti saritaanyo. No kasta, makaipaaykayto met iti bang-ar ken ragsak iti sabsabali ken maaddaankay iti pannakapnek nga agbalin a nasigo iti arte a pudno unay a mangpennek iti kasapulan ti tao.