Panangmatmat iti Dadduma a Nalatak a Minuyongan
TI PANAGBIAG ti tao iti Paraiso ket nangrugi iti maysa a minuyongan a masarakan iti lugar a naawagan Eden, a mabalin nga asideg iti Dan-aw Van, iti moderno a Turkey. Maysa a karayan nga uppat ti ayusna ti nangpadanum idi iti minuyongan para kada Adan ken Eva, nga isuda ti “mangtaripato ken mangaywan iti dayta.” Anian a makaparagsak nga aywanan ti maysa a minuyongan a sadiay aduan iti “tunggal kayo a makaay-ayo a makita ken naimbag a kanen”!—Genesis 2:8-15.
Ti Eden ket naan-anay idi a pagtaengan. Palawaen da Adan ken Eva ken dagiti kaputotanda dagiti beddengna, nga awan duadua nga usarenda ti nagpintas nga orihinal a disenio ti Dios kas modeloda. Inton agangay, agbalin ti intero a daga a maysa a paraiso a kalalainganna ti pannakapnona iti tattao. Ngem ti sipapakinakem a panagsalungasing dagiti immuna a nagannak kadatayo ti nakapapanawanda iti daytoy a pagtaengan. Nakalkaldaang ta naipasngay amin a dadduma iti pamilia ti tao iti ruar daytoy a pagtaengan iti Eden.
Nupay kasta, dinisenio ti Namarsua ti sangatauan nga agbiag iti Paraiso. Isu a gagangay laeng a padpadasen dagita a simmaruno a kaputotan nga iyaramidan ti bagida kadagiti kaasping dayta.
Dagiti Immuna a Minuyongan
Napadayawan ti Hanging Gardens iti Babilonia kas maysa kadagiti pagsidsiddaawan iti kadaanan a lubong. Inaramid ida ni Ari Nabucodonosor nasurok a 2,500 a tawenen ti napalabas para iti taga Media nga asawana a mailiw idi iti kabakiran ken katurturodan ti nakayanakanna a daga. Daytoy a 22-metro-kangatona a natukantukad a patakder a nagarko ti atepna, nga aglaplapusanan kadagiti mula, addaan iti umdas a daga a mangtaripato kadagiti dadakkel a kayo. Mabalin a naliwliwa ti managiliw a reyna bayat ti panagpasiarna iti daytoy natukantukad a kas Eden a lugar.
Ti mangpapintas iti buya ti daga a panagaramid iti minuyongan (landscape gardening) ket nalatak iti nadam-eg a Tanap ti Nilo idiay Egipto. “Ti Egipto,” kuna ti The Oxford Companion to Gardens, “ket gubuayan dagiti kadaanan a ladawan dagiti minuyongan iti lubong ken ti lugar dagiti naisangsangayan ti kapautna . . . a tradision iti panagaramid iti minuyongan.” Maysa a mangpapintas iti buya ti daga a plano ti minuyongan a kukua ti maysa nga opisial ti Egipto idiay Thebes, a napetsaan iti agarup 1400 K.K.P., ipakitana dagiti libtong, kalsada a naintaran kadagiti kayo, ken pabilion. Sumaganad kadagiti naarian a minuyongan, dagiti minuyongan ti templo ti karurukbosan, nga addaan iti nagadu a kayo, sabsabong, ken yerba a padpadanuman dagiti kanal manipud kadagiti libtong ken dan-aw a napumpunno kadagiti tumatayab, lames, ken lirio a lotus.—Idiligyo ti Exodo 7:19.
Mabigbigbig met dagiti Persiano iti panagaramid kadagiti minuyongan. Makaallukoy unay dagiti minuyongan ti Persia ken Egipto ta idi nagsubli dagiti mangparparmek a buyot ni Alejandro a Dakkel idiay Grecia idi maikapat a siglo K.K.P., nangisangpetda iti nagadu a bukbukel, mulmula, ken kapanunotan. Idiay Atenas, inurnong ni Aristotle ken ti estudiantena a ni Theophrastus ti umad-adu a kita ti mulmula ket nangaramid iti botanikal a minuyongan, tapno adalen ken klasipikaren dagiti mula. Adu a babaknang a Griego, kas kadagiti Egipcio ken Persiano nga immun-una kadakuada, ti addaan kadagiti nagpipintas a minuyongan.
Pinagtipon dagiti agindeg iti siudad ti Roma ti balay ken minuyongan iti naaladan a lugar iti siudad. Nagaramid dagiti babaknang iti nakaay-ayat a pagpalpaliwaan a parke kadagiti viliada iti away. Tinarigagayan uray pay ni nauyong a Nero ti mangtagikua iti bukodna nga Eden, isu a sirurungsot a pinapanawna ti ginasut a pamilia, rinebbana ti balbalayda, ket nangaramid iti pribado a parke a nasurok a 50 nga ektaria iti aglawlaw ti palasiona. Kamaudiananna, idi agarup 138 K.P., iti vilia ni Emperador Hadrian idiay Tivoli, nakagteng iti kangitingitan [ti tradision] ti Roma a panangpapintas iti buya ti daga. Ti vilia ket addaan 243 nga ektaria a parke, libtong, dan-aw, ken burburayok.
Addaan met idi dagiti kadaanan nga Israelita kadagiti minuyongan ken parke. Nagsurat ti Judio a historiador a ni Josephus maipapan kadagiti makaay-ayo a parke nga aduan iti waig iti lugar a naawagan Etam, agarup 13-16 a kilometro manipud Jerusalem. Dagiti parke ti Etam mabalin a mairaman kadagiti ‘minuyongan, parke, libtong, ken kabakiran’ a kunaen ti Biblia nga ‘inaramid ni [Solomon] a maipaay iti bagina met laeng.’ (Eclesiastes 2:5, 6) Iti ruar a mismo ti Jerusalem iti Bantay dagiti Olibo isu ti Minuyongan ti Getsemani, a pinaglatak ni Jesu-Kristo. Ditoy a nakasarak ni Jesus iti pagkamangan a sadiay a siuulimek a maisurona dagiti adalanna.—Mateo 26:36; Juan 18:1, 2.
Agbalin a Minuyongan Dagiti Ingles ti Dati a Minuyongan Dagiti Arabo
Idi nagwaras dagiti buyot nga Arabo iti daya ken laud idi maikapito a siglo K.P., nakagtengda met, kas ken Alexander, kadagiti minuyongan ti Persia. (Idiligyo ti Ester 1:5.) “Dagiti Arabo,” kuna ni Howard Loxton, “nadlawda a dagiti minuyongan dagiti Persiano umaspingda unay iti paraiso a naikari kadagiti matalek iti Koran.” Kas iti modelona a Persiano, ti gagangay a minuyongan dagiti Arabo, manipud iti Moor iti España agingga iti Kashmir, ket nabingbingay iti uppat a benneg babaen iti uppat a waig a nagkaykaysa iti tengnga babaen iti libtong wenno burayok, a mangipalagip iti uppat a karayan iti Eden.
Iti makin-amianan nga India, iti sibay ti Dan-aw Dal iti napintas a Tanap ti Kashmir, nagaramid dagiti agtuturay a Mogul idi maika-17 a siglo iti nasurok a 700 a pimmaraiso a minuyongan. Nangpataud dagitoy iti namaris unay a buya gapu iti naiballaballaet a ginasut a burayok, terasa, ken dissuor. Ti nangisit a marmol a pabilion nga inaramid ni Shah Jahan (ti nangaramid iti Taj Mahal) iti playa ti Dan-aw Dal ket nasuratan pay laeng iti: “No adda paraiso iti rabaw ti daga, adda ditoy, adda ditoy, adda ditoy.”
Sumagmamano a siglo sakbayna, nalabsanen ti Europa ti Edad Media ket simreken iti maika-14 a siglo a Renaissance. Ti tradision ti Roma a panagaramid iti minuyongan, a naiwalin idi nangrugi ti Edad Media idi maikalima a siglo K.P., nangrugi manen a rimmang-ay—iti daytoy a tiempo iti sidong ti panangituray ti simbaan. Nakita ti Kakristianuan ti minuyongan kas ‘temporario a paraiso.’ Ipakita ti maysa a maikasiam a siglo a plano iti monasterio ti dua a minuyongan a napanaganan “Paraiso.” Di nagbayag, nagbalin dagiti minuyongan ti Kakristianuan a daddadakkel ken nadadaeg, ngem imbes a mangiparangarang kadagiti naespirituan a pagalagadan, adu ti nagbalin a simbolo ti pannakabalin ken kinabaknang.
Idi pinarmek ni Charles VIII iti Francia ti Naples, Italia, idi 1495, isut’ nagsurat idiay balayda: “Mabalin a dikay mamati kadagiti nagpipintas a minuyongan a nagun-odak iti daytoy a siudad . . . Arignat’ da Adan ken Eva laengen ti kurangna tapno agbalin dayta a paraiso ditoy daga.” Ngem no nagbiag la koma ni Charles agingga iti maika-17 a siglo, nakitana koma iti daga ti Francia dagiti naglalawa a minuyongan ni Ari Louis XIV. Kuna ti libro a The Garden a dagiti minuyongan iti Palasio iti Versailles “mabalin a maaklonda pay laeng nga isuda ti kadadakkelan ken kadadaegan iti lubong.”
Nupay kasta, adda baro a depinasion ti Renaissance iti paraiso: masapul nga agpasakup ti nakaparsuaan iti nalawlawagan a tao nga isut’ mangipataw iti bilin maipapan iti minuyongan babaen ti panangdalusna iti dayta kadagiti amin a kinasukir. Maisaad amin ti kaykayo ken sabsabong iti apag-isu a geometriko a porma. Gapuna, ti immuna a topiary ti Roma—ti arte ti panangkorte iti buya ti kaykayo ken babassit a kayo babaen ti panangarbas ken panangtardaw kadakuada—naisubli manen ti naisangsangayan a pannakatamingna.
Kalpasanna, idi maika-18 ken maika-19 a siglo, dagiti panangsukimat ti nabigasion ken panagnegosio impalgakda dagiti baro a mulmula ken kapanunotan iti panagaramid iti minuyongan iti makinlaud a lubong. Rinugian ti Inglatera ti panangdisenio kadagiti minuyongan. “Idi maika-18 a siglo ti Inglatera,” kuna ti The New Encyclopædia Britannica, “ad-addan a naammuan ti tao ti lubong ti nakaparsuaan nga isu ket paset dayta. Imbes nga ipaalagadna ti inaramid-tao a geometriko nga urnosna iti lubong ti nakaparsuaan, rinugiannan nga inamiris ti panangibagay iti biagna a mismo iti dayta.” Nakalalaing dagiti lallaki a kas kada William Kent ken Lancelot Brown iti panangpapintas iti buya ti daga. Dinisenio ni Brown ti nasurok a dua gasut a nabalayan a lote idiay Inglatera. Dua a lallaki a nagpresidente iti Estados Unidos, da Thomas Jefferson ken John Adams, pinasiarda ti Inglatera idi 1786 tapno adalen ti minuyongan dagiti Ingles.
Dagiti Napapintas a Buya ti Daga iti Daya
Ti tradision ti China a panagaramid iti minuyongan iti Makindaya a sibilisasion katupagna dagiti tradision ti Egipto, Grecia, ken Roma iti sibilisasion ti Laud. Idi, animist ti relihion dagiti Insik, a dagiti karayan, batbato, ken bambantay ket maibilangda amin nga espiritu a nagpakita, isu a masapul a maraemda. Kalpasanna, nagsaknap ti Taoismo, Confucianismo, ken Budismo iti daga ket inaramidda dagiti bukodda a kita ti minuyongan.
Iti deppaar ti Baybay ti Japan, ti minuyongan dagiti Hapones adda bukodda nga estilo, a mayun-una ti porma ngem ti kolor ket tunggal banag adda umiso a lugarna. Iti panangikagumaan a mangitalimeng, iti limitado a lugar, iti kinapintas ken kinanadumaduma ti nakaparsuaan, ti hardinero siaannad unay nga isaadna ti batbato ken mulaan sa tardawenna ti minuyonganna. Nabatad daytoy iti bonsai (a kaipapananna “naimasetera a mula”), ti arte iti panangtardaw iti bassit a kayo wenno nalabit adu a kaykayo iti umno a porma ken proporsion.
Nupay naiduma ti estilona iti Makinlaud a katupagna, iparangarang met ti minuyongan iti Daya ti panagtarigagay iti Paraiso. Kas pagarigan, bayat ti panawen ti Heian idiay Japan (794-1185), insurat ni Wybe Kuitert, Hapones a historiador dagiti minuyongan, nga inkagumaan dagiti hardinero a laglagipen ti atmospera ti “paraiso ditoy daga.”
Sapasap nga Ayat
Uray pay kadagiti tribu a mangnganup ken agburburas, a nagindeg iti “nainkasigudan” a minuyongan—dagiti kabakiran ken karuotan—sapasap ti panagayat iti minuyongan. Maipapan “kadagiti Aztec iti Mexico ken Inca iti Peru,” kuna ti Britannica, “impadamag dagiti konkistador dagiti komplikado a minuyongan nga addaan kadagiti natukantukad a turod, kakaykaywan, burburayok, ken arkos a libtong . . . saan a kas kadagiti kontemporario a minuyongan iti Laud.”
Wen, dagiti kadaanan a kakaykaywan a nayintar iti Nilo agingga kadagiti napapintas a buya ti daga iti Daya, ken kadagiti moderno a parke ti siudad ken botanikal a minuyongan—ania ti ipalgak dagitoy? Ti panagtarigagay ti sangatauan iti Paraiso. Iti pannakadlawna iti manayon a “panangsegga [ti sangatauan] iti Paraiso,” kinuna ti mannurat a ni Terry Comito: “Dagiti minuyongan ti disso a marikna dagiti tattao a pagtaenganda.” Ken asino a tao ti di maragsakan a mangibaga, ‘Ti pagtaengak ket kas iti Hardin ti Eden’? Ngem maysa laeng kadi nga arapaap ti sangalubongan nga Eden—a saan laeng nga agpaay kadagiti babaknang? Wenno pumayso kadi dayta iti masanguanan?
[Ladawan iti panid 7]
Pamalatpatan ti pintor iti Hanging Gardens ti Babilonia
[Ladawan iti panid 7]
Maysa a klasikal a minuyongan idiay Japan
[Ladawan iti panid 7]
Versailles, Francia
Iti intero a historia, tartarigagayanen dagiti tattao ti Paraiso
[Credit Line]
French Government Tourist Office/Rosine Mazin