No Dakdakes ti Nalukmeg

“Diak maisuoten dagiti badok,” insennaay ni Rosa, nga agtawen iti 35. “Agdagsenak itan iti 86 a kilo, ket diak a pulos pagarupen a lumukmegak iti kastoy!”

SAAN la a ni Rosa ti agdandanag iti agtultuloy nga ilulukmegna. Idiay Estados Unidos, a pagnanaedanna, nabakag ti dandani kakatlo iti nasion.a Nagdoble ti proporsion dagiti nabakag nga adulto idiay Britania iti sangapulo a tawen. Ket idiay Japan​—a sadiay manmano idi ti nalukmeg​—gagangayen ti kinabakag.

Umad-adu ti ubbing a nadagdagsen ngem ti rumbeng a kadagsenda koma. Adda 4.7 milion nga Americano nga agtutubo nga agtawen iti baet ti 6 ken 17 a nakarot’ dagsenda, ket 20 porsiento ti nabakag nga ubbing a taga Canada. Kadagiti kallabes a tawen naipakita nga idiay Singapore namitlo a daras ti inaduan dagiti ubbing a nabakag.

Iti dadduma a pagilian, ti kadakkel gapu iti kinalukmeg mamatmatan nga ebidensia ti irarang-ay ken salun-at, nga ad-adda a matarigagayan a kasasaad ngem ti kinapanglaw ken ti mabisbisinan. Ngem kadagiti daga iti Laud, a sadiay nalaka a magun-odan ti taraon, gagangayen a saan a matarigagayan ti ilulukmeg. Maisupadi ketdi, kaaduanna a daytat’ rumbeng a pakaseknan unay. Apay?

“Nupay mamati ti kaaduan a tattao a ti kinabakag ket parikut iti postura,” kuna ni Dr. C. Everett Koop, dati a siruhano heneral iti E.U., “kinapudnona daytat’ nakaro a sakit.” Ilawlawag ti endocrinologo a ni F. Xavier Pi-Sunyer iti St. Luke’s-Roosevelt Hospital Center idiay New York: “[Ti ilulukmeg ti America] pagpegpeggadenna ti umad-adu a tattao iti diabetes, alta presion, istrok, sakit ti puso, ken dadduma pay a kita ti kanser.”

No Nadagdagsen, Napegpeggad

Usigem ti maysa a panangadal kadagiti 115,000 a nars nga Americana, a nasipsiputan iti 16 a tawen. Naammuan ti panagadal a no dumagsen ti adulto iti 11 agingga iti 18 a libra, nakarkaro nga agpeggad dayta iti sakit ti puso. Daytoy a panagadal, a naipablaak iti The New England Journal of Medicine a Setiembre 14, 1995, a kakatlo kadagiti matmatay iti kanser ken kagudua kadagiti matmatay iti sakit ti puso ket gapu iti kinalukmeg. Sigun iti naipadamag iti The Journal of the American Medical Association (JAMA) a Mayo 22/29, 1996, “78% iti alta presion kadagiti lallaki ken 65% kadagiti babbai ti direkta a gapu iti kinabakag.” Kuna ti American Cancer Society a dagidiay “nalabes ti kinalukmegda” (40 porsiento wenno nadagdagsen pay ngem ti kalalainganna a dagsen) “ad-adda nga agkanserda.”

Ngem saan laeng a ti ilulukmeg ti peggad; ti pannakaiwaras ti taba iti bagi apektaranna met ti panagpeggad iti sakit. Dagidiay a sobra ti tabada iti tian ti talaga a nakarkaro nga agpeggad ngem dagidiay naluklukmeg ti patong ken luppoda. Ti taba iti tian ket mainaig iti ad-adda a panagpeggad iti diabetes, sakit ti puso, kanser ti suso, ken kanser iti pagisbuan.

Kasta met, dagiti nalukmeg nga agtutubo agsagabada iti alta presion, nangato a cholesterol, ken mabalin nga agsakit iti diabetes. Ket masansan nga agbalinda a nabakag nga adulto. Impadamag ti The New York Times, nga inusarna ti impormasion iti The Lancet a pagiwarnak ti Britania iti medisina, a “dagiti tattao a nalukmeg idi ubbingda nasapsapada a matay ken uray ubbingda pay ad-adu ti sakitda ngem ti kaaduan a tattao.”

Baro a Pagannurotan iti Kadagsen

Gapu ta makombinsir ti gobierno ti E.U. iti nakaro a parikut iti dagsen, nainget ti inrekomendarna a pagannurotan iti dagsen idi 1995. (Kitaem ti kahon iti sumaganad a panid.) Ti napabaro a pagannurotan ilasinna ti “nasalun-at a kalukmeg,” “kalalainganna a kalukmeg,” ken “nakaro a kalukmeg.” Ti pagannurotan agpadpada nga agaplikar kadagiti adulto a lallaki ken babbai, aniaman ti edadda.

Ti pagannurotan idi 1990 inlugaranna ti panagdakkel ti buksit iti kinaagkabannuag, a masansan a makuna nga iyaakaba no agkabannuag. Ti baro a pagannurotan saanna nga inlugaran daytoy, ta naipamatmat a dagiti adulto saan a rumbeng a lumukmegda bayat nga aglabas ti tiempo.b Gapuna, ti tao a dati a maibilang a normal ti dagsenna mabalin a maammuanna a mairamanen kadagiti nalukmeg. Kas pagarigan, ti 168 sentimetro a tao nga agtawen iti baet ti 35 ken 65 nga agdagsen iti 75 kilo mabalin a mairaman iti nasalun-at ti kalukmegna sigun iti 1990 a pagannurotan. Ngem iti baro a pagannurotan, mabalin a sobra ti dagsenna iti 5 a kilo!

Kasano a Lumukmegtayo Unay?

Dagiti tinawid a kababalin makaimpluensia iti panagbakag ti tao, ngem dagitoy saanda a pakaigapuan ti panaglukmeg kadagiti pagilian iti Laud. Adda pay dadduma a makagapu iti parikut.

Umanamong dagiti propesional iti salun-at a ti pannangan iti nataba mangpalukmeg kadatayo. Ti adu a karne ken adu a produkto a naaramid iti gatas, nayurno a taraon, fast food, pangmerienda, naiprito a taraon, sauce, gravy, ken manteka ti napnoda iti taba, ket makapabakag ti pannangan kadagita. Kasano?

Siempre, no ad-adu ti calorie ti taraon a kanentayo ngem ti kasapulan ti bagitayo, lumukmegtayo. Ti taba siam ti calorie-na iti tunggal gramo, no idilig iti uppat a calorie iti maysa a gramo ti protina wenno maysa a gramo ti karbohidrato. Gapuna ad-adu ti ipaunegtayo a calorie no mangantayo iti taba. Ngem adda pay sabali a napateg a banag​—ti pamay-an ti panangusar ti bagi iti enerhia nga ipaay ti karbohidrato, protina, ken taba. Umuna nga uramen ti bagi ti karbohidrato ken protina, sa taba. Ti di nausar a calorie ti taba agbalinda a taba ti bagi. Isu a ti panangkissay iti natataba a taraon napateg a pamay-an iti panagpakuttong.

Ngem, dadduma a mamati a naksayan ti ipaunegda a taba madlawdanto a bumakagda pay latta. Apay? Ti maysa a makagapu ket adu ti kanenda. Kuna ti maysa a nutritionist idiay Estados Unidos: “Nalabes ti pannangantayo agsipud ta adu ti idasartayo. No naidasaren, kanentayo dayta.” Agannayas met ti tattao a mangan iti sobra iti bassit ti tabana wenno awan tabana a taraon. Ngem ilawlawag ti maysa nga eksperto nga agtartrabaho iti kompania a pagkonsultaan ti industria ti taraon iti E.U.: “Dagiti naksayan ti taba a produkto masansan a paimasenda ti ramanda babaen ti panangnayonda iti [adu ti calorie-na] nga asukar.” Gapuna, impadamag ti The New York Times: “Dagiti dua a pagannayasan iti dekada 1990​—ti pananggun-od iti pateg ti kuarta a nagasto ken ti pannangan iti bassit ti tabana, wenno awan tabana a taraon​—nagbalinda a pakaawisan iti kinarawet,” isut’ gapuna a lumukmegda.

Ti nakatugaw laeng a panagbiag pakaruenna met ti panaglukmeg. Naammuan ti maysa a panagadal idiay Britania a nasurok a kakatlo kadagiti adulto iti dayta a daga ti agehersisio iti kalalainganna iti kurang pay a 20 minuto iti tunggal lawas. Basbassit pay ngem kagudua ti aktibo nga agay-ayam. Ti panaglugan sinukatannan ti pannagna kadagiti adu a pagilian iti Laud, ken ti napapaut a panagbuya iti telebision paregtaenna nga agpadpada ti panaglaladut ken kinarawet. Idiay Estados Unidos, agtugaw ken agbuya dagiti ubbing iti telebision iti napattapatta a 26 nga oras iti tunggal lawas, a di pay mairaman ti tiempo a panagbuya iti video games. Maysa pay, agarup 36 porsiento laengen kadagiti eskuelaan ti addaan pay laeng iti physical education.

Adda met dagiti epekto ti isip iti kinalukmeg. “Mangantayo gapu ta masapul ti riknatayo,” kuna ni Dr. Lawrence Cheskin, iti Johns Hopkins Weight Management Center. “Mangantayo no naragsaktayo, mangantayo no nalidaytayo. Dimmakkeltayo a mangipagarup a ti taraon ti sukat dagiti adu a sabali a bambanag.”

Makapagballigitayo Aya?

Narikut dagiti isyu maipapan iti kinalukmeg. Tinawen, adda napattapatta a 80 milion nga Americano nga agdieta. Ngem dandani amin ti agsubli iti dati a pampannanganda kalpasan la unay a naksayan ti dagsenda. Iti lima a tawen, magun-odan met laeng ti 95 porsiento ti napukawda a dagsen.

Masapul ti panagbalbaliw iti estilo ti panagbiag tapno kumuttong ken agtalinaed a kasta. Ti kasta a panagbalbaliw sapulenna ti panangikagumaan ken pangngeddeng, agraman iti tulong ti pamilia ken gagayyem. Iti dadduma a kaso kasapulan met ti tulong dagiti propesional iti salun-at.c Nupay kasta, tapno agballigi ti panangikagumaam, masapul ti positibo a pakatignayan. Nasayaat no saludsodam ti bagim a mismo, ‘Apay a kayatko ti kumuttong?’ Ad-adda nga agballigika nga agpakuttong no mapakuyogan ti tarigagaymo a mangliklik kadagiti peggad iti salun-at iti tarigagay a sumayaat ti rikna ken pumintas ken sumayaat ti kasasaad ti biagmo.

Mabalin a manganka iti adu a naimas ken makapnek a taraon nga agpadpada a nasustansia ken nababa ti calorie-na. Ngem sakbay nga amirisentayo dagiti taraon a makatulong kenka a kumuttong, usigentayo no kasano a ti dadduma a ramen ti taraon pagpeggadenna ti salun-at.

[Dagiti Footnote]

[Tsart iti panid 6]

Mairamanka kadi iti “nasalun-at a kalukmeg,” “kalalainganna a kalukmeg,” wenno “nalabes a kalukmeg”? Ti graph a naipakita ditoy tulongannaka a mangsungbat iti dayta a saludsod

1995 a Pagalagadan ti Timbang Para Kadagiti Lallaki ken Babbai

(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)

Tayag *

6ʹ 6ʺ

6ʹ 0ʺ

5ʹ 6ʺ NASALUN-AT A DAGSEN KALALAINGANNA A KALUKMEG NAKARO A KALUKMEG

5ʹ 0ʺ

50 lb 75 100 125 150 175 200 225 250

Dagsen†

Estadistika a naibasar iti: U.S. Department of Agriculture, U.S. Department of Health and Human Services

* Awan sapatos.

† Awan kawes. Ti nadagdagsen a timbang maipaay kadagiti tattao nga ad-adu ti piskel ken tulangda, kas iti adu a lallaki.