Mangpakawan ken Manglipat—Posible Kadi?
NASUROK a kaguduan a siglo ti napalabas sipud idi nagpatingga ti Gubat Sangalubongan II, idi 1945. Dayta a sangalubongan a gubat ti kadadawelan ken kanginginaan pay laeng a gubat iti intero a pakasaritaan ti tao.
Nagpaut ti Gubat Sangalubongan II iti innem a tawen ket kinettelna ti biag ti agarup 50 milion a tattao, agraman dagiti sibilian. Adu a sabsabali pay ti nadangran iti pisikal, mental, ken emosional. Kadagiti adu a nakapasar kadagita a makadidigra a tawen ti gubat, saan pay laeng a malipatan dagiti kinadangkok a naaramid ken dagiti natay nga ipatpateg.
Malaglagip pay ti kinadangkok dagiti Nazi idi Holocaust, agraman ti minilion nga inosente a biktima a napapatay. Agpadpada iti Europa ken Asia, adu a kinadangkok ti inaramid dagiti rimmaut a buyot, a nangpapatay, nangrames, nangsamsam, ken namagkullayaw kadagiti sibilian. Kasta met, adu a tattao ti biniktima ti panangraut iti tangatang a nangdadael, nangdangran, ken nangpapatay iti nagadu nga inosente a lallaki, babbai, ken ubbing. Inibturan met ti minilion a nakigubat dagiti nasaem a kapadasan kadagiti nadumaduma a paggugubatan iti sangalubongan.
Dagiti Mental ken Emosional a Sugat
Malaglagip pay laeng ti adu a tattao a sibibiag idin ken sibibiag pay laeng ita ti adu a mental ken emosional a sugat a sinagabada gapu kadagiti nakaam-ames a napasamak idi Gubat Sangalubongan II. Kayatda a malipatan amin dagita a nakaal-aliaw, nagsaem a kapadasan. Ngem saanda a malipatan. Para kadagiti dadduma, agsublisubli dagiti makapakullayaw a ladawan a mangtutuok kadakuada a kasla maulit-ulit a batibat.
Dagiti dadduma, nupay kasta, dida kayat a lipaten, agsipud ta kayatda ti agibales wenno kayatda nga alawen ti dayaw dagidi napapatay. Maysa pay, nasaknap ti kapanunotan a rumbeng a laglagipen ti intero a sangatauan dagiti napalabas a kinadangkok tapno saanton a pulos a maulit dagita a kinadangkok.
Sumagmamano a tawenen ti napalabas, bayat ti 1994-95, impakita ti kasasaad a nangimpluensia iti pannakarambak ti maika-50 nga anibersario ti D day (ti panaglanding dagiti Aliado idiay Normandy idi Hunio 1944) ken ti panagpatingga ti maikadua a gubat sangalubongan idiay Europa (idi Mayo 1945) a kadagiti adu a nakasaksi kadagidiay a pasamak, nagrigat ti mangpakawan ken manglipat. Masansan a maiwalin ti aniaman a panagkinnappia dagiti dati nga agbinnusor. Gapuna, nagkedked dagiti Britano a beterano a mangawis kadagiti pannakabagi dagiti Aleman a mangrambak iti panaglanding dagiti Aliado idiay Normandy.
No maipapan kadagiti kinadangkok nga inaramid dagiti Nazi idi Gubat Sangalubongan II ken ti kinarigat ti mangpakawan ken manglipat, kastoy ti kinuna ni mannurat a Vladimir Jankélévitch: “No maipapan iti kasta a nakaap-aprang a krimen, ti natural a rikna . . . ket marurod ken kanayon a lagipen ken tuntonen dagiti kriminal—kas inkari dagiti hues ti aliado iti Pagukoman ti Nuremberg—agingga iti ungto ti daga.” Intuloy dayta met la a mannurat: “Maragsakankami a mangikuna, a maisupadi iti termino ti kararag nga inkararag ni Jesus iti Dios iti Ebanghelio sigun ken San Lucas: Apo, dika pakawanen ida, ta ammoda ti ar-aramidenda.”—Idiligyo iti Lucas 23:34.
Nakalkaldaang, sipud pay idi 1945, agingga itatta, nagadu a dadduma pay a kinadangkok—idiay Cambodia, Rwanda, Bosnia, no dakamaten laeng ti sumagmamano—ti nagtultuloy a nangmulit iti daga iti dara. Dagitoy a kinadangkok ti nakatayan ti minilion, agraman ti nagadu a nabalo ken naulila, nadadael a panagbiag, ken dagiti nakaam-amak a pakalaglagipan kas resultada.
Awan duadua, daytoy a maika-20 a siglo ket maysa a panawen ti awan kapadana a kinaranggas. Apag-isu ti nabayagen nga impadto ti Biblia maipapan iti daytoy a panawen—dagiti tattao “narungsot[danto]” ken “awanan panagayat iti kinaimbag.”—2 Timoteo 3:1-5; Apocalipsis 6:4-8.
Ania ti Rumbeng nga Aramidentayo?
Gapu ta sarsarangtenda ti kasta a kinadawel, naiduma ti panagtignay dagiti tattao. Ngem datayo ngay? Laglagipentayo kadi? Wenno lipatentayon? Ti kadi pananglagip kayatna a sawen ti panangipempen iti nasaem, nakaro a sakit ti nakem kadagiti dati a kabusor, sa agkedked a mamakawan? Iti kasumbangirna, ti kadi panangpakawan kayatna a sawen a mamimpinsan a lipatenen dagiti nagsaem a kapadasan?
Ania ti makuna ti Namarsua iti sangatauan, ni Jehova a Dios, kadagiti nakaam-ames a krimen a naaramid iti panawentayo ken idi napalabas a panawen? Pakawanennanto kadi dagiti nagaramid kadagitoy? Ket saan kadi a naladawen ti panangsubad ti Dios kadagiti biktima a napapatay kadagiti kinadangkok? Adda kadi aniaman a natibker a namnama nga agpatingganto ti kinadangkok, tangay napaspasamakdan iti rinibu a tawen? Kasanonto kadi nga ilinteg ti Mannakabalin-amin a Dios dagitoy narikut a bambanag?
[Ladawan iti panid 3]
Agtataripnong ti annak dagiti biktima ti masaker iti kampo a pagbakuitan
[Credit Line]
UN PHOTO 186797/J. Isaac
[Picture Credit Line iti panid 3]
Retrato a kukua ti U.S. Navy