No Napukawen ti Namnama ken Ayat
INSURAT ti maysa a 17-anyos a balasang a taga Canada dagiti gapu a kayatnan ti matay. Dagitoy ti dadduma nga inlistana: ‘Malidliday ken madanaganak maipapan iti masakbayak; talaga a pagarupek a nababbabaak ngem dagiti padak a trabahador; nuklear a gubat; ti [pannakadadael] ti ozone layer; talaga a naalasak, isu a diakto makasapul iti asawak ket agtungpalakto nga agsolsolo; diak patien nga adda pay pateg ti panagbiag, isu nga apay nga agurayka pay laeng tapno matakuatam dayta; dayta ikkatenna pay ti dadagsen ti isuamin; saanto a pulos a masaktanen ti nakemko.’
Mabalin kadi a dagitoy ti dadduma a rason no apay a ketketlen dagiti agtutubo ti biagda? Idiay Canada, “malaksid kadagiti aksidente iti motorsiklo, ti panagpakamatay ti gagangay unayen a pakaigapuan ti ipapatayda.”—The Globe and Mail.
Kuna ni Propesor Riaz Hassan, iti Flinders University of South Australia, iti suratna a: “Dagiti Nasapa a Nakettel a Biag: Pagannayasan iti Panagpakamatay Dagiti Agtutubo”: “Adda sumagmamano a sosiolohikal a rason a mainaig iti parikut ket agparang a dayta dakkel ti impluensiana iti iyaadu ti panagpakamatay dagiti agtutubo. Dagitoy dagiti nangato a bilang ti awanan iti trabaho kadagiti agtutubo; panagbalbaliw ti kasasaad ti pamilia iti Australia; umad-adu a panagusar ken panangabuso iti droga; umad-adu a kinaranggas dagiti agtutubo; sakit ti isip; ken ti kumarkaro a di panagtunos ti ‘teoria iti wayawaya’ ken ti mapadpadasan a panangituray iti bagi met laeng.” Kuna pay ti surat a dagiti resulta ti sumagmamano a surbey impalgakda ti panagduadua maipapan iti masanguanan ket ipasimudaagna nga “adu nga agtutubo matmatanda ti masanguananda ken ti masanguanan ti lubong a buyogen ti buteng ken panagamak. Masirsirmatada ti maysa a lubong a dinadael ti nuklear a gubat ken rinebbek ti polusion ken ti nadadael nga aglawlaw, maysa a kagimongan a naikkaten dagiti kababalin ti tao a sadiay saanen a makontrol ti teknolohia ket nakaad-adu ti awanan ti trabaho.”
Sigun iti surbey ni Gallup kadagiti 16- agingga iti 24-anyos, ti mainayon pay a pakaigapuan ti panagpakamatay ket ti kumarkaro a nagbaetan ti nabaknang ken napanglaw, umad-adu a sangakabbalayan a maymaysa ti naganak, ti kumarkaro a pannakausar ti paltog, pannakaabuso ti ubing, ken “kinakurang ti pammati [ti kaaduan] maipapan iti masakbayan.”
Ipadamag ti Newsweek nga idiay Estados Unidos, “ti kaadda dagiti paltog mabalin nga isu ti kangrunaan a pakaigapuan [ti panagpakamatay dagiti tin-edyer]. Maymaysa laeng a nagdumaan ti natakuatan ti maysa a panagadal a nangidilig kadagiti agtutubo a saan met nga agmauyong ngem biktima ti panagpakamatay ken dagiti annak a di agpakamatay: adda nakargaan a paltog iti balay. Saan a pudno ti pagsasao a ti panangikut kadagiti paltog di makapatay iti tattao.” Ket minilion a pagtaengan ti addaan kadagiti nakargaan a paltog!
Ti buteng ken ti di maseknan a kagimongan daras a maiduronna dagiti nakapuy nga agtutubo iti panagpakamatay. Usigenyo: Ti kaadu dagiti krimen a mangranggas kadagiti agtutubo a 12- agingga iti 19-anyos ket nasursurok pay a doble ngem ti bilang ti krimen a maibusor iti kaaduan a populasion. Natakuatan dagiti panagadal a “dagiti agtutubo a babbai nga agtawen iti 14 agingga iti 24 ti ad-adda a maraut,” kinuna ti magasin a Maclean’s. “Masansan a dagiti babbai ti dangran ken papatayen dagiti tattao nga agkuna a mangay-ayat kadakuada.” Ania ti resultana? Dagitoy ken dagiti dadduma a pagbutngan “pukawenda ti panagtalek ken ti pannakarikna dagitoy a babbai iti kinatalged.” Iti maysa a panagadal, dandani kakatlo kadagiti napagsaludsodan a nakalasat iti panangrames ti nangpanunoten iti panagpakamatay.
Maysa a report ti New Zealand mangipaay iti sabali a panangmatmat maipapan iti panagpakamatay dagiti agtutubo, a kunkunana: “Ti agdama a materialistiko a prinsipio ti lubong a mangipada iti balligi ti indibidual iti kinabaknang, kinapintas, ken pannakabalin ipariknana kadagiti agtutubo ti kinaawan ti mamaay ken pannakaipuera iti kagimongan.” Kastoy pay ti kuna ti The Futurist: “Agannayas [dagiti agtutubo] iti madagdagus a pannakapnek, a tarigagayanda ti amin ken daras a magun-odanda. Dagiti telenobela ti paboritoda a programa iti TV. Kayatda a ti lubongda mapno koma kadagiti kasta met laeng a napipintas a tattao, a nakakawes kadagiti kaudian nga uso, aduan iti kuarta ken dayaw, ken saan unay a mabannog iti trabaho.” Ti kinaadu ti kakasta a saan nga agpayso, di matungpal a namnama ti agparang a pakaigapuan ti panagleddaang ket mabalin nga agturong iti panagpakamatay.
Kalidad a Makaispal-Biag?
Insurat ni Shakespeare: “Makaliwliwa ti ayat a kas iti silnag ti init kalpasan ti tudo.” Kuna ti Biblia: “Ti ayat saan a pulos aggibus.” (1 Corinto 13:8) Iti dayta a kalidad adda sekreto ti parikut dagiti agtutubo nga agannayas nga agpakamatay—ti panagtarigagayda iti ayat ken komunikasion. Kuna ti The American Medical Association Encyclopedia of Medicine: “Gagangay a makarikna dagiti agannayas nga agpakamatay a tattao a nakaro ti ladingitda, ket ti gundaway a makisarita iti mannakipagrikna, mannakaawat nga umimdeng umdasen no dadduma a manglapped iti makapaladingit nga aramid.”
Masansan a dagiti agtutubo kasapulanda unay ti ayat ken mariknada a naikamengda iti maysa a grupo. Narigat a penneken daytoy bayat ti panaglabas ti aldaw iti awanan ayat ken naranggas a lubong—maysa a lubong a sadiay bassit laeng wenno awan pay ketdi iti impluensiada. Ti panangilaksid ti nagannak gapu iti panagsina ken diborsio mabalin a maysa a pakaigapuan ti panagpakamatay dagiti agtutubo. Ket daytoy a panangilaksid mayebkas iti nadumaduma a pamay-an.
Usigenyo ti kasasaad dagiti nagannak a manmano nga addada iti balay a kadua dagiti annakda. Mabalin a makumikom ti Ina ken Ama kadagiti trabahoda wenno makipaspasetda iti panaglinglingay a saan a pakairamanan dagiti ubbing. Ti saan a direkta a mensahe kadagiti annakda ket nalawag a panangilaksid. Kuna ti nalatak a periodista ken managsirarak a ni Hugh Mackay a “kumarkaron ti panagimbubukodan dagiti nagannak. Iyun-unada ti bagida tapno salimetmetanda ti estilo ti panagbiagda. . . . Ti nakarkaro pay ket, saanen nga uso ti maaddaan kadagiti annak. . . . Narigat ti biag ket naipamaysan dagiti tattao iti bagbagida.”
Kalpasanna, iti dadduma a kultura mabalin a dagiti lallaki a mangipagarup iti bagbagida a macho saanda a kayat a makita ida nga agaw-awir. Nagsayaat ti kuna ti periodista a ni Kate Legge: “Dagiti lallaki nga agannayas a mangaramid iti serbisio publiko kaaduanna a kaykayatda ti mangispal iti biag wenno agbombero ngem ti agaw-awir . . . Kaykayatda ti nabileg, di mayebkas a panangipakita iti kinatured ngem dagiti trabaho a pannakilangen ken panangaywan iti sabali a tao.” Ket, siempre, maysa kadagiti trabaho a pannakilangen ken panangaywan iti sabali a tao ita ket ti panagbalin a nagannak. Ti nakapuy a panangpadakkel iti anak agtungpal iti panangilaksid iti anak. Kas banagna, ti baro wenno balasangyo mabalin a makapataud iti di nasayaat a panangmatmat iti bagina ken nakapuy a makilangen. Kuna ti The Education Digest: “No awan ti positibo a panangmatmatda iti bagida, awan ti pangibatayan dagiti ubbing kadagiti desision nga agpaay iti pagimbaganda.”
Mabalin nga Agbanag iti Kinaawan Namnama
Patien dagiti managsirarak a ti kinaawan namnama ti kangrunaan a makagapu iti panagpakamatay. Kinuna ni Gail Mason, maysa a mannurat idiay Australia maipapan iti panagpakamatay ti agtutubo: “Ti kinaawan namnama makuna nga ad-adda a mainaig iti panangpampanunot iti panagpakamatay ngem iti panagleddaang. Ti kinaawan namnama madepinar no dadduma kas maysa a sintoma ti panagleddaang. . . . Kaaduanna a madlaw dayta a panagladingit ken pannakapukaw ti panagtalek ken namnama maipapan iti masakbayan dagiti agtutubo, ken nangnangruna iti masakbayanda iti ekonomia: ken ti saan unay a pananginanama iti kasasaad ti sangalubongan.”
Dagiti nakapuy a pagwadan dagiti pangulo ti umili iti kinamapagpiaran, dina tignayen dagiti agtutubo a mangparang-ay iti kababalin ken prinsipioda. Ngarud ti ugalida agbalin nga, “Apay nga ikagumaam ti agbalin a mapagpiaran?” Agkomento ti Harper’s Magazine maipapan ti abilidad dagiti agtutubo a mangilasin iti kinamanaginsisingpet, a kunkunana: “Dagiti agtutubo, buyogen ti kinalaingda a mangilasin iti kinamanaginsisingpet, iti kinapudnona ket nalaingda a bumasa—ngem saan a kadagiti libro. Nalaingda a bumasa kadagiti pagilasinan iti kagimongan nga agtaud iti lubong a pagbiagandanto.” Ket ania ti ipasimudaag dagita a pagilasinan? Kuna ti autor a ni Stephanie Dowrick: “Awan pay ti kasta idi a kinaaglaplapusanan ti impormasion maipapan iti pamay-an ti panagbiag. Nabakbaknangtayo ken nangatngato ti adaltayo, ngem adda panagladingit iti isuamin a lugar.” Ket manmano laeng dagiti mapagwadan kadagiti makingngato a tukad ti napolitikaan ken narelihiosuan a kagimongan. Inimtuod ni Dowrick ti sumagmamano a mainaig a salsaludsod: “Kasano a gun-odentayo ti sirib, kinatibker ken uray ti panggep iti awan mamaayna a panagsagaba? Kasano a mapatanortayo ti ayat iti sidong ti agimbubukodan, nasabrak ken naagum a kasasaad?”
Masarakanyo ti sungbat dagitoy a saludsod iti sumaganad nga artikulo, ket mabalin a pagsiddaawennakayo.
[Blurb iti panid 6]
“Adu nga agtutubo matmatanda ti masanguananda ken ti masanguanan ti lubong a buyogen ti buteng ken panagamak”
[Blurb iti panid 7]
“Ti gundaway a makisarita iti mannakipagrikna, mannakaawat nga umimdeng ket umdasen no dadduma a manglapped iti makapaladingit nga aramid”
[Kahon iti panid 6]
Sumagmamano a Pagilasinan iti Panagpakamatay
• Dagiti parikut iti pannaturog, awan ganasna a mangan
• Panagputong ken iyiikay, nalaka a maaksidente
• Ipapanaw iti pagtaengan
• Dagiti nakaskasdaaw a panagbalbaliw ti langa
• Panangabuso iti droga ken/wenno arak
• Pannakarurod ken iraraut
• Sarsaritaen ti ipapatay; naisurat a mensahe maipapan iti panangdangran iti bagi; drowing a mangiladawan iti kinaranggas, nangnangruna maibusor iti bagi
• Rikrikna a pannakabasol
• Kinaawan namnama, panagdanag, panagleddaang, panaganug-og
• Panagipadawat kadagiti personal a sanikua
• Apagbiit a panagatension
• Napukaw nga interes kadagiti makaparagsak nga aramid
• Panangbabalaw iti bagi
• Kinalulok iti sekso
• Kellaat nga ibababa ti grado iti eskuelaan, parikut a panaglangan
• Pannakimiembro iti kulto wenno gang
• Panagragsak kalpasan ti panagleddaang
Naibatay iti Teens in Crisis (American Association of School Administrators) ken Depression and Suicide in Children and Adolescents, da Philip G. Patros ken Tonia K. Shamoo
[Dagiti ladawan iti panid 7]
Ti nabara nga ayat ken panangngaasi matulonganna ti agtutubo a mangapresiar iti biag