Ti “Minamaag a Lugan” ti Daya nga Africa
BABAEN TI KORESPONSAL TI AGRIINGKAYO! IDIAY KENYA
DAGITI plano ti Britania, nasurok a 100 a tawenen ti napalabas, a mangbangon iti riles ti tren a bumallasiw iti Daya nga Africa ket saan a sibabara a sinuportaran ti amin a miembro ti parlamento ti London. Buyogen ti panangrabak nga insurat ti maysa a bumusbusor:
“Nagdakkelto ti magastosna;
Awan utek a makapanunot iti panggepna;
Awan makapugto no sadino ti pangrugianna;
Awan makaammo no sadino ti pagtungpalanna.
Awan makapatang no ania ti pakausaranna;
Awan makaibaga no anianto ti ibiahena;
Ket iti laksid ti ekselente a bitla ni George Curzon,
Nalawag a minamaag a sistema ti transportasion dayta.”
Kinapudnona, saan a minamaag ti pannakaiplano ti proyekto a kas iti nadakamat. Ti riles ti tren ket manamnama a dumanon iti agarup 1,000 a kilometro, manipud iti Mombasa, ti sangladan ti Kenya iti Taaw Indiano, agingga iti Lake Victoria. Apaman a mairingpas, impanamnama dagiti manangsuporta nga itandudona ti komersio ken irarang-ay ken pagpatinggaenna ti pannakainegosio dagiti tagabo iti rehion. Napattapatta a $5 a milion (E.U.) ti nagastos iti pannakaaramid ti riles ti tren, a bayadan dagiti Britano nga agbaybayad iti buis. Napattapatta nga uppat agingga iti lima a tawen ti pannakaaramidna.
Kaskasdi a medio saan a nalawag dagiti detalye. Idi simmangpet ti chief engineer a ni George Whitehouse idiay Mombasa idi Disiembre 1895, ti balabala ti ruta a maipagarup a lasaten ti riles ti tren ti adda laeng kenkuana. Nakaam-amak unay ti naammuan ni Whitehouse kalpasanna. Iti laud a mismo ti Mombasa, adda natikag, awanan danum a rehion a likliklikan ti kaaduan a managdaliasat. Iti labesna, lasaten ti riles ti tren ti 500 a kilometro a kapanagan ken kakaykaywan nga aduan iti leon ken tsetse fly ken lamok. Ti sumaganad a rehion ti ayan ti bulkan a biningay ti 80 a kilometro ti kalawana a Great Rift Valley, agraman ti sumalog nga 600 a metro a bakrasna. Naikuna a nakaro ti kinalutlot ti maudi a 150 a kilometro nga agturong iti dan-aw. Isu met la gayam a maysa kadagiti makapainteres unay a salaysay dagiti Africano ti pannakaaramid daytoy a riles ti tren.
Dagiti Damo a Parikut
Nalawag a kasapulan ti adu a trabahador iti kasta a dakkel a proyekto. Tangay bassit a komunidad ti Mombasa, simmangpet dagiti trabahador manipud India. Idi 1896 laeng, nasurok a 2,000 ti simmangpet babaen iti barko—dagiti mason, mammanday, allawagi, agrukrukod iti daga, agar-aramid iti plano, eskribiente, ken obrero.
Kalpasanna, nataming ti pannakaaramid ti Mombasa a kas maitutop a pakaisangladan ti adu nga alikamen a pagaramid iti 1,000 a kilometro a riles ti tren. Ti laengen landok a pagnaan ti tren ket agkasapulan iti 200,000 a riles a 9 a metro ti kaatiddog ti tunggal maysa, ken tunggal maysa ket agarup 200 a kilo ti kadagsenna. Kasapulan met ti 1.2 a milion nga sleeper [pangtengngel] (kaaduanna ket landok). Ti pananggun-od kadagiti landok a riles ken pangtengngel kalikagumanna a magatang ti 200,000 a fishplate, 400,000 a fishbolt, ken 4.8 a milion nga steel key manipud ballasiw taaw. Kanayonanna, masapul a maisangpet dagiti makina ti tren, tender, brake van, bagon ti taraon ken gargaret, ken pangpasada a kotse. Ngem sakbay a naipasdek ti immuna a riles, kasapulan a maibangon dagiti pasdek a pangidiskargaan kadagiti maisanglad, bodega, pagdagusan dagiti trabahador, pagtarimaanan, ken pagtrabahuan. Nagbiit a nagbalin a moderno a sangladan ti natalinaay idi nga ili iti kosta.
Dagus a naamiris ni Whitehouse a problema ti danum; kurang ti danum dagiti sumagmamano a bubon idiay Mombasa a mangsustento iti kasapulan dagiti umili. Ngem adu a danum ti kasapulan nga inumen ken pagdigus ken pagtrabaho. “Sigun iti nakitak ken ammokon maipapan iti pagilian,” insurat ni Whitehouse, “ti laengen maisingasingko ket ti panangisangpet dagiti tren iti danum para iti umuna a 100 a milia.” Kasapulan a mangisangpet dagidiay a tren nga agkarga iti danum iti di kumurang nga 40,000 a litro ti danum iti kada aldaw!
Idi damo, narisut dagiti inheniero iti riles ti tren ti problema a danum babaen ti panangtambakda iti waig ken panangaramidda iti deposito a pakaurnongan ti danum ti tudo. Idi agangay, naisangpet dagiti makina a nangdistiliria iti danum manipud baybay.
Nangrugi ti trabaho, ket idi arinunos ti 1896—ti tawen kalpasan a simmangpet ni Whitehouse idiay Mombasa—40 a kilometron a riles ti naaramid. Iti laksid daytoy a gapuanan, nadlaw a dagus dagiti kritiko a no saan a naparpartak ti panagibangon, saan a makapagdaliasat ti umuna a tren manipud iti kosta agingga idiay Lake Victoria agingga iti nasapa a paset ti dekada ti 1920!
Panangdaliasat iti Kapanagan ti Taru
Kabayatanna, nagsakit dagiti trabahador. Idi Disiembre 1896, adda pasiente dagiti tolda nga ospital a 500 a trabahador nga agsagsagaba iti malaria, panagsika, gaddil iti tropiko, ken pulmonia. Sumagmamano a lawas kalpasanna, din makapagtrabaho ti kagudua kadagiti amin nga obrero gapu iti sakit.
Nupay kasta, nagtultuloy ti trabaho, ket idi Mayo, nakadanonen dagiti riles iti nasurok a 80 a kilometro, agingga iti natikag a Kapanagan ti Taru. Nupay iti damo a panangmatmat ket kasla maitutop ti kapanagan para iti normal a panagibangon, ti Taru ket kabakiran nga addaan kadagiti kataytayag ti tao ken natarumamis a palungpong. Naatipukpokan dagiti trabahador iti nalabaga a tapok. Nagbara ti init, nga uray la namagtikag iti daga—nakabarbara ti rehion a napno iti siitan a palungpong. Uray no rabii, manmano a lumamiis ti temperatura iti nababbaba ngem ti agarup 40 a degrees Celsius. Kinuna ti mannurat a ni M. F. Hill iti opisial a salaysayna maipapan iti riles ti tren: “Kasla agkedked ti mismo a pakabuklan ti Africa iti pannakaipasdek ti riles ti tren dagiti puraw.”
Pinagkullayaw Dagiti Leon
Idi arinunos ti 1898, nakagtengen ti riles ti tren idiay Tsavo, iti kaadayo a 195 a kilometro. Sa malaksid kadagiti parikut maipapan iti dakes nga aglawlaw, rimsua ti maysa pay a parikut—dua a leon ti nangrugi a nangdarup kadagiti trabahador. Liklikan ti kaaduan a leon ti agsida iti tao. Dagidiay mangdarup iti tattao masansan a lallakay wenno babbaketdan wenno nakapuydan a mangtiliw iti padada nga animal. Saan a kastoy ti kasasaad ti dua a leon idiay Tsavo, a kalakian ken kabaian. Agkabannuag ken napigsada pay laeng, ngem umarudokda no rabii ken mangbiktimada.
Binarikadaan dagiti napabutngan nga obrero ti aglawlaw ti kampoda iti sisiit, kanayon a nagpasgedda, ken nangdutokda kadagiti para bantay a mangbatingting kadagiti awang a bariles ti krudo iti pananginanamada a mabugawda dagiti animal. Idi Disiembre, dagiti trabahador ket pinagkullayaw unay dagiti leon nga uray la pinasardeng ti sumagmamano a trabahador ti maysa a tren nga agsubli idiay Mombasa babaen ti panagiddada iti riles, ken kalpasanna agarup 500 ti kimmalay-at nga aglugan. Agarup uppat a pulo laeng a trabahador ti nagbati. Nagsardeng ti panangibangon iti simmaganad a tallo a lawas bayat nga impamaysa dagiti trabahador ti nangaramid kadagiti kalapaw a di mastrek ti leon.
Nagangayanna, napapatayda dagiti leon, ket naituloy ti trabaho.
Dadduma Pay a Pakarigatan
Idi ngalay ti 1899, nakadanonen dagiti riles idiay Nairobi. Manipud sadiay nagtultuloy ti riles a nagpalaud, a simmalog iti nasurok pay nga 400 a metro iti Rift Valley ken sumang-at iti bangir a deppaar a sumrek kadagiti kabakiran ken nauneg a russuod agingga a makagteng iti Mau Summit, iti kangato a 2,600 a metro.
Talaga a makakarit dagiti parikut iti panagaramid iti riles ti tren iti tapaw ti kasta a kabambantayan, ngem adda dadduma pay a pakarigatan. Kas pagarigan, agsursor dagiti lokal a mannakigubat kadagiti kampo ket agalada kadagiti alikamen a pagibangon tapno usarenda—kable ti telegraph a pagaramidda iti alahas agraman dagiti tornilio, rimatse, ken dagiti landok a pagnaan ti tren nga aramidenda nga igam. Iti panagkomentona iti daytoy, insurat ni Sir Charles Eliot, dati a komisioner iti Daya nga Africa: “Agasenyo ti kinaadu koma dagiti panagtakaw a naaramid iti riles ti tren dagiti taga Europa no dagiti kable ti telegraph ket naaramid a perlas a kuentas sa dagiti riles ket primera-klase a pang-isports a paltog . . . Isu met la gayam a nasulisog [dagiti tattao iti tribu].”
Ti Maudi a Turongen
Bayat nga immadani dagiti trabahador ti riles ti tren iti maudi a 10 a kilometro nga agturong iti Lake Victoria, naapektaran ti kampo iti panagsika ken malaria. Nagsakit ti kagudua iti amin a trabahador. Kabayatanna, no agtudo, nakalutlutlot ti daga. Limmukneng unay ti pakaisaadan dagiti riles nga uray la kasapulan nga agdiskarga dagiti tren bayat nga agtarayda; ta no saan, matulatid ken mailumlomda. Dineskribir ti maysa a trabahador ti maysa a kasta a tren a “sibabannayat ken siaannad a sumangsangpet, agibar-ibar a kas man la barko iti naallon a baybay, ken mangiparparsiak iti pitak nga agingga iti 3 a metro iti tunggal sikigan.”
Kamaudiananna, idi Disiembre 21, 1901, napairutan ti kaudian a tornilio iti kaudian a riles idiay Port Florence (Kisumu itan), iti takdang ti Lake Victoria. No gupgopen, lima a tawen ken uppat a bulan ti kapaut a nairingpas ti 937 a kilometro ti kawatiwatna a riles ti tren ken nakabusbos iti $9,200,000. Iti 31,983 nga obrero a naggapu idiay India, nasurok a 2,000 ti natay, dadduma ket nagsubli idiay India, ket rinibu ti nagbati ken nagbalin a paset ti dakkel a populasion dagiti Asiano iti agdama a Daya nga Africa. Naibangon ti 43 nga estasion ti tren, agraman ti 35 a viaduct ken nasurok a 1,000 a rangtay ken culvert.
Inawagan dayta ni mannurat nga Elspeth Huxley a “ti katuturedan a riles ti tren iti lubong.” Ngem, agtalinaed ti saludsod, Makagunggona kadi ti panagbannog, wenno iti kinaagpaysuanna ket “minamaag a sistema ti transportasion” ti riles ti tren, panangsayang iti adu a tiempo, kuarta, ken biag?
Ti Riles ti Tren Kadagitoy nga Aldaw
Masarakan ti sungbat iti dayta a saludsod no mausig ti napasamak kabayatan ti gistay 100 a tawen nanipud idi damo a pannakakompleto ti riles ti tren. Dagiti makina ti tren a paandaren ti sengngaw ket nasukatan iti nasurok 200 a nabibileg a makina ti tren a paandaren ita ti diesel. Napawatiwat ti riles ti tren tapno makadanon iti pinulpullo nga ili ken siudad ti Kenya ken Uganda. Dakkel ti naaramidanna iti irarang-ay dagiti kabesera a siudad ti Nairobi ken Kampala.
Dua ti maaramidan ita ti riles ti tren. Umuna, mapangnamnamaan ken sitatalged a maibiahena dagiti pasahero iti papananda. Maikadua, mabalin a maibiahe dagiti karga, kas iti semento, kape, makina, kayo, ken taraon babaen iti riles ti tren. Dakkel met a negosio para iti Kenya Railways ti panangibiahe iti nagadu a bagon iti uneg ti pagilian kalpasan a naisangladda babaen kadagiti barko.
Nalawag a dakkel ti maaramidan ti riles ti tren iti Daya nga Africa. Nalabit addanto aldaw a matagiragsakmo ti agbalin a pasahero ti agdindinamag a tren a lumasat iti riles a nakondenar idi a kas ti “minamaag a lugan.”
[Kahon/Ladawan iti panid 24]
PANAGBIAHE BABAEN ITI TREN
KADAGITI turista man ken lokal nga umili, ti tren ket nalatak a pagluganan, nangnangruna iti nagbaetan ti Mombasa ken Nairobi. Inaldaw nga agrubbuat dagiti pangpasahero a tren agpadpada idiay Nairobi ken Mombasa iti eksakto alas 7:00 t.r. No agbiaheka iti primera klase wenno segunda klase, sukimatem dagiti naipaskil a pakaammo sakbay nga agluganka tapno maammuam no ania a kotse ti tren ken bennegna ti pagluganam. Imtuodennaka ti steward nga agtaktakder iti asideg no kayatmo ti mangrabii iti alas 7:15 wenno alas 8:30 t.r. Agpilika, ket itedna kenka ti maitutop a kupon.
Agluganka. Aguni ti sirena ti tren, ket agtokar ti musika bayat nga agrubbuaten ti trenmo manipud iti estasion.
No panangrabiin, adda magna iti akikid a koridor nga agtokar iti maiggaman a xylophone tapno maammuam a nakasaganan ti taraon. Iti kotse a panganan, agorderka iti putahe; ket bayat a mangmanganka, sumrek ti maysa nga attendant iti cabin-mo tapno urnosenna ti pagiddaam.
Rabii ti umuna a paset ti biahe. Ngem sakbay a maturogka, mabalin a kayatmo nga iddepen dagiti silaw ti benneg nga ayanmo, sumiripka iti tawa, ken saludsodam ta bagim, ‘Elepante ngata ken leon, wenno palungpong ken kaykayo dagidiay nga anniniwan gapu iti raniag ti bulan? Ania ngata ti panagriknam no maturogka iti kannag sangagasut a tawenen ti napalabas idi a maar-aramid pay laeng ti riles ti tren? No idi, mabutengak ngata? Ita ngay?’
Ag-14 laeng nga oras ti biahe, isu nga adu ti mabuyam kalpasan nga in-inut a lawagan ti parbangon ti aglawlaw ti Africa. No agbiaheka a mapan idiay Mombasa, sumingising ti init iti agsapa iti ngatuen ti kabakiran dagiti siitan, nga in-inut a pakakitaam kadagiti kayo ti palma ken kalpasanna kadagiti naarbasan a karuotan, dagiti agkakatayag a nayalad a mula, ken dagiti moderno a pasdek ti Mombasa. Suksukayen pay laeng dagiti agbangbangkag ti dagada babaen iti imada bayat a dagiti sakasaka nga ubbing ti sigaganaygay nga agpaypayapay ken mangipukpukkaw iti pangablaaw kadagiti pasahero iti tren.
No agbibiaheka nga agpa-Nairobi, dumteng ti umuna a lawag bayat a lasaten ti tren ti nalawa a kapanagan. Sadiay a nalaka a makitam dagiti animal, nangnangruna bayat a lumabaska iti Nairobi National Park.
Talaga a naisangsangayan ti kapadasan. Iti ania pay a tren a matagiragsakmo ti naragsak a pammigat bayat a makitkitam iti tawa ti pinangen a zebra wenno antelope?
[Credit Line]
Kenya Railways
[Mapa/Dagiti ladawan iti panid 23]
(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)
KENYA
Lake Victoria
Kisumu
NAIROBI
Tsavo
Mombasa
TAAW INDIANO
[Dagiti Credit Line]
Globo: Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom Inc.
Mapa ti Africa iti globo: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck
Dagiti Tren: Kenya Railways
Kalakian ken kabaian a kudu. Lyddeker
Kabaian a leon. Century Magazine